Кіріспе
Малкольм Лоуридің романы "Вулкан астында" – ағылшын жазушысы Малкольм Лоуридің (1909–1957) 1947 жылы жарық көрген романы. Роман 1938 жылғы қарашадағы өлгендер күнінде Мексиканың Куаунахуак қаласындағы ағылшын консулы Джеффри Фирминнің тағдырын баяндайды. Кітаптың аты Попокатепетль және Истаццихуатль атты екі жанартаудан алынған, олар Куаунахуак пен кісілердің үстінен көлеңке түбіреді. "Вулкан астында" Лоуридің екінші және соңғы аяқталған романы болды. Роман 1947 жылы Studio One радиосында бейімделді, бірақ Лоури 1957 жылы қайтыс болған кезде басылымнан тоқтатылды. 1984 жылы ол сол аттас фильмнің негізі болды, ол оның танымалдылығын қайта жаңғыртты. 1998 жылы Modern Library журналы "Вулкан астында" романын 20 ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі романының тізімінде 11-орынға қойды. Ол Modern Library 100 үздік ағылшын тіліндегі романдары, Le Monde ғасырдың 100 кітабы, Time журналының барлық уақыттағы 100 романы және Энтони Берджесс авторлығындағы "1939 жылдан бергі ағылшын тіліндегі 99 үздік роман" тізіміне енді.
the novel
Under the Volcano is a novel by English writer Malcolm Lowry (1909–1957) published in 1947. The novel tells the story of Geoffrey Firmin, an alcoholic British consul in the Mexican city of Quauhnahuac, on the Day of the Dead in November 1938. The book takes its name from the two volcanoes, Popocatepetl and Iztaccihuatl, that overshadow Quauhnahuac and the characters. Under the Volcano was Lowry's second and last complete novel. The novel was adapted for radio on Studio One in 1947 but had gone out of print by the time Lowry died in 1957. In 1984, it served as the basis of a film of the same name that restored its popularity. In 1998, the Modern Library ranked Under the Volcano at number 11 on its list of the 100 best English language novels of the 20th century. It was included in Modern Library's 100 Best English Language Novels, Le Monde's 100 Books of the Century, Time's All Time 100 Novels, and Anthony Burgess' Ninety Nine Novels: The Best in English Since 1939.
Жаратылыс және басылым тарихы
Лоури 1933 жылы «Ультрамарин» атты романын жариялаған, ал 1936 жылы «Вулкан астында» деген қысқа әңгіме жазды. Бұл әңгіме 1960-шы жылдарға дейін жарық көрмеген; оның үзінділері Сигбьорнның Сиқырсыз даласы туралы баяндамасында да кездеседі. Бұл үзінді 1968 жылы Марджери Боннер (Лоуридің екінші әйелі) редакциялаған «Кері сияқты менің досым жатқан қабір» кітабында жарияланды. Онда Конрад Эйкен кейін «ат тақырыбы» деп атаған, «Вулкан астында» романы үшін өте маңызды тақырып бар. Бұл әңгімеде жеті санымен белгіленген ат, автобуста кездескен өліп бара жатқан үнді, автобус ақысын төлеу үшін үндінің ақшасын ұрлаған пеладо және көрерменнің (қысқа әңгімеде – Жабайылық, романда – Консул) әрекет етуге бейімсіздігі суреттелген. Мұның бәрі романның сегізінші тарауында аяқталады. Романның алғашқы нұсқасы Лоури Мексикада тұрғанда, көбінесе мас күйде және бақылаудан шығып, бірінші некесі ажырасып жатқанда жазылған. 1940 жылы Лоури қолжазбаға баспагер табу үшін агенті Харольд Мэтсонды жалдады, бірақ тек бас тарту ғана тапты. Ғалымдар бұл қолжазбаны 1940 жылғы нұсқа деп атайды және ол жарияланған нұсқадан маңызды ерекшеліктерімен өзгешеленеді. 1940 және 1944 жылдар аралығында Лоури романды қайта қарады (Марджери Боннердің редакциялық көмегімен), бұл процесс оны толығымен қамтыды: сол жылдары Лоури бір уақытта көптеген жобамен жұмыс істеуге дағдыланған болса да, енді тек қолжазбамен ғана айналысты, бұл процесті Фредерик Асалс толыққанды құжаттады. Ең маңызды өзгерістердің бірі Ивоннның кейіпкері болды: бұрынғы нұсқаларда ол консулдың қызы болған, бірақ 1940 жылы ол оның адал емес әйелі болды. Бұл нұсқада (және 1941 жылғы қайта қарауда) 11-тарау оның Хьюмен жақындыққа баруымен аяқталады. 1944 жылы Британдық Колумбияның Доллартон қаласында Лоурилердің үйінде болған өрттен қолжазба жоғалуға айналды. Марджери Боннер аяқталмаған романы құтқарып қалды, бірақ Лоуридің басқа да аяқталмаған жұмыстары өртте жанып кетті. Жанып кеткен қолжазба «Ақ теңізге балласт» деп аталды және ол «Вулкан астында», кеңейтілген «Ай қақтығысы» және «Балласт» кітаптарынан тұратын үш томдық серияның үшінші кітабы болуы керек еді. Дантенің «Илаһи комедиясы» сияқты, олар тиісінше тозақ, тазару және жұмақ болуы керек еді. Асалс 1944 жылғы маңызды қайта қарауда Лоури мен Боннердің романдағы отқа ерекше назар аударғанын, әсіресе Ивоннның өлімінен бұрынғы түсінде екенін атап көрсетеді. Роман 1945 жылы аяқталып, бірден әр түрлі баспагерлерге жіберілді. Қыстың соңында Мексикада саяхаттап жүргенде Лоури романның екі баспа компаниясынан қабылданғанын білді: АҚШ-тағы Рейнал және Хичкок, ал Ұлыбританиядағы Джонатан Кейп. Екі рецензенттің сынды пікірлеріне байланысты Кейп баспаға қатысты күмәнін білдірді және 1945 жылғы 29 қарашада Лоуриге хат жазып, одан күрделі түзетулер жасауды сұрады, бірақ ол Лоури түзетулер жасамаса, «бұл мен «жоқ» деп айтамын дегенді білдірмейді» деп қосты. Лоуридің 1946 жылғы 2 қаңтарда жазылған ұзақ жауабы, ол өзінің ұлылығын сақтап қалатын шығарма жазғанын сезінген кітапты жалынды қорғады: «Ол сатылады ма, жоқ па, маған екі жағынан да қауіп төндіреді. Бірақ кітаптың жаратылу тағдыры оның ұзақ уақыт бойы сатылып кетуі мүмкін екенін көрсетіп тұр». Хатта кітаптың негізгі тақырыптарының егжей-тегжейлі сипаттамасы және автордың 12 тараудың әрқайсысын қалай жұмыс істегісі келгені жазылған; соңында Кейп романды қосымша түзетулерсіз жариялады. 1957 жылы Лоури алкоголизмнен (немесе мүмкін ұйқы таблеткаларынан) қайтыс болған кезде «Вулкан астында» және «Ультрамарин» кітаптары басылып шыққан, бірақ содан бері роман қайта жанданды. 1998 жылы ол Modern Library жинақтаған XX ғасырдың 100 ең жақсы романы тізімінде 11-ші орынға ие болды. TIME бұл романы «1923 жылдан қазіргі уақытқа дейінгі ағылшын тіліндегі 100 ең жақсы роман» тізіміне енгізді, оны «адамның көзімен көрілген өзін-өзі жоюдың керемет суреті» деп атады.
Құрылымы мен сюжеті
Кітап он екі тараудан тұрады, оның біріншісі оқиғаның өзіне кіріспе береді және оқиға бір жыл өткен соң басталады. Келесі он бір тарау бір күн ішінде өтеді және Консулдың басынан кешкендерін хронологиялық ретпен көрсетеді, ол Өлім күні таңертең әйелі Ивонның, бір жыл бұрын кетіп қалған, қайтып оралуынан басталып, күннің соңындағы зорлықпен аяқталады. 1940 жылғы нұсқадағы толық білетін баяндау стилінен өзгеше, жарық көрген роман "әр тарауды бір басты кейіпкердің көзқарасы арқылы көрсетеді, екі тікелей тарауда бір кейіпкердің санасы қолданылмайды". Тараулардың саны сандық тұрғыдан маңызды болды, Лоури Джонатан Кейпке жазған хатында түсіндіргендей: күндіз он екі сағат (және романның көп бөлігі бір күнде өтеді), ал жылда он екі ай (бір жыл 1-тарау мен 12-тараудың соңы арасында өтеді). Бұдан өзге, 12 саны Кабалада символдық мағынаға ие, Лоуридің сөзімен айтқанда, ол "адамның рухани ізденісін" көрсетеді. Соңында Лоури: "Менің 12-м болуы керек", - дейді, себебі ол одан "Фауст үшін түн ортасын баяу соққылайтын сағаттың" дыбысын естиді.
1-тарау
Бірінші тарауда, 1939 жылдың 2 қарашасында, Жак Ларуэлл мен доктор Вигиль Куаунауак (Кюернаваканың науатль тіліндегі атауының жуық шамасы) төбесіндегі Казино де ла Селва қонақ үйінде анисет ішіп, дәл бір жыл бұрынғы консул туралы әңгімелейді. Оның алкоголизмi мен бақытсыз некесі талқыланады; әйелінің оған қайта оралғаны ерекше көзге түсетін жайт ретінде аталады. Әңгіме аяқталған соң (кешке қайта кездесуге уағдаласқан), Ларуэлл қонақ үйден қалаға қарай, Архидюк Максимилианның сарайының қираған қалдықтары арқылы төмен түседі. Жол жүріп, ол консулмен бір маусым өткізген кездерін еске алады: Ларуэллдің отбасы мен консулдың асырап алған отбасы (поэзияға құмар патриарх пен көп ішетін ұлдарынан тұратын Таскерсондар) Англия арнасындағы жазғы үйлерді жалдап алған. Кейін Ларуэлл Англияда Таскерсондармен біраз уақыт өткізеді, бірақ достықтары көп ұзамай суып кетеді. Ларуэлл ертең Куаунауактан кетуге жоспарлап отыр, бірақ әлі жиналмаған және үйге қайтағысы келмейді, орнына уақытын жергілікті кинотеатрға жақын, Бустаменте басқаратын Cervecería XX барында өткізеді. Сол барда оған консулдан бір жарым жыл бұрын қарыз алған, Фавст туралы фильмге пайдалану ниетінде болған Елизавета заманының пьесалар жинағы тапсырылады. Sortes virgilianae ойынының нұсқасын ойнап, оның көзі Марлоудың «Доктор Фауст» пьесасындағы хордың соңғы сөздеріне түседі: «Тік өсуге тиіс тармақ қиылды», содан кейін консулдың Ивоннаға жазған үмітсіз хатын табады – оның оралуын өтінетін соңғы жалбау, алкогольдік мас күй мен діл титімсіздіктің сипаттамаларымен араластырылған. Ларуэлл хатты өртеп жібереді. Сырттағы қоңырау қайғылы үнмен (доленте) соғып, тараудың аяқталуын білдіреді.
2-тарау
2-тарауда консулды 1938 жылдың 2 қарашасында сағат 7:00-де Куанахуак қаласындағы Белла Виста қонақ үйінің барасында отыра отырып, Қызыл Крест балынан кейінгі таңертең виски ішіп отырғанын көреміз. Консул әлі үйде жоқ және ол шұлық кимейді (кейіннен түсіндірілгендей, оның алкоголизмі соншалықты дамыған, ол оларды кие алмайды). Ивонна некелерін сақтап қалуға тырысып оралды, бірақ консул өткенге үңіліп, Ивонна кеткеннен кейін Оахакаға барған сапары туралы айта бастады. Ивонна ішкі монологта консулдың "осы ақымақ қараңғылықтан" қайтып келе ала ма деп ойлайды. Бұл тарау пойызбен тасымалданатын баланың мәйіті туралы айқайлаумен ашылған еді; Консул Мексикада мұндай жағдайларда өлген баланы ересек адаммен бірге алып жүру керектігін түсіндіреді, бұл Уильям Блэкстоунға сілтеме жасауға әкеледі, "үндістер арасында өмір сүруге кеткен адам", бұл сілтеме Консул күні кейінірек қайталайды. Ивонна мен консул қонақ үйден шығып, қала арқылы жүріп, Кортес сарайының жанынан өтеді, Куернавака; олар баспахананың терезесінде тоқтайды, олардың назарын табиғаттың әсерінен екіге бөлінген тас суреті тартады, Ивонна бірден осы суретті өзінің некесінің символы деп таниды. Никарагуа көшесіне бара жатқанда олар Жакс Ларуэллдің қабырғасында "Сүйместен өмір сүруге болмайды" деген жазуы бар "ерекше" үйіне тоқтайды, ал Попокатепетль мен Икстаччиуатль таулары көрінеді. Консул Ивоннаға Хью да онымен бірге тұрғанын және осы күні саяхаттан оралуы күтілуде деп айтады. Олар үйінің бақшасына кіргенде, олардың артынан бақсы ит келеді.
3-тарау
Ивонна бақты тексеріп, ол кеткен кезде оның хаосқа толып қалғанын көреді, ал консул ішімдік проблемасымен күресіп жатқандай көрінуге тырысады. Бүкіл тарау бойында оның ойын естеліктер, қиялға берілген әңгімелер және түрлі дауыстар бөліп алады – бірі жоқ болып бара жатқанын, екіншісі әлі үміт бар екенін айтады. Доктор Вигиль оған стрихниннен жасалған дәрі берген, консул оны үнемі ішіп, виски ішуге құмарлықтан қашып жүреді. Бірақ Ивонна ваннада болғанда, ол үйден шығып, кантинаға барады, көшеде есінен танып құлайды, ағылшын жүргізушісі басқарып келе жатқан MG Magna машинасының астынан қалмайды, ол оған Бурк вискисін құтыдан ұсынады. Есінен танып жатқанда Хью туралы естеліктері оянады, әсіресе ол Ивоннаны оған күштеп үйлендіргені есіне түседі. Үйге келген соң, ол Ивоннаның бөлмесіне кіреді, бірақ олардың әңгімесі аулада тұрған Джонни Уокердің бөтелкесінің азғырылуы мен галлюцинациялардың салдарынан тоқтап қалады. Оған махаббат жасауға жасаған талпынысы сәтсіз аяқталады, оның әлсіздігі мен үмітсіздігін көрсетеді; содан кейін, Ивонна бөлмесінде жылап отырғанда, ол виски бөтелкесіне "Мен сені жақсы көремін" деп сыбырлап, ұйықтап қалады.
4-тарау
Бұл тараудың көп бөлігі Хьюдың көзқарасымен берілген. Хью інісінің үйіне келеді, және ол өзінің киімдерін кимегені түсініледі. Киімдері тәркіленгендіктен, ол інісінің жакеті, көйлегі мен сөмкесін киеді. Жаңалық хабарламасын ол інісінің жакетіне жасырады. Тараудың бойымен Ебро шайқасына сілтемелер кездеседі, сондай-ақ Хьюдың досы Хуан Серилло туралы айтылады – ол Хьюмен бірге Испанияда болған мексикалық. Хью Ивоннаны консулдың үйінде көреді, оның оның жүрегіне тигені анық байқалады. Шындығында, тарауда олардың арасындағы қарым-қатынасқа ишара жасалады. Консул ұйықтағанда, Хью мен Ивонна аттарды жалдап, елді аралап, сыра зауытына, содан кейін Мексика императоры Максимилианның сарайына барады. Бұл сарай Максимилиан мен оның әйелі Карлотаның, сондай-ақ Консул мен Ивоннаның қуанған шақтарының естеліктерімен толы.
5-тарау
Хью мен Ивонн жоқ болған кезде, консул қорқынышты мас күйден азап шегеді. Бөлім адамды мазаламайтын шөлден азап шегетін адамның көрінісімен басталады; Консул өзінің бағын тексеріп жатқанда (Едем бағы туралы жиі айтылады, және жылан оның жолынан өтеді) ол жасырып қойған текила бөтелкесін табады, сондай-ақ жаңадан қойылған жазуды көреді: LE GUSTA ESTE JARDIN? КВЭ ЭС СУЙО? ОНЫҢ БАЛАЛАРЫ БҰЗБАҢЫЗ! Ол бұны "Осы бақ сізге ұнай ма? Неге ол сікікі? Бұзушыларды қуамыз!" деп қате түсіндіреді. Мас болып бара жатқанда ол Париандағы "Фаролито" барын көреді. Ол американдық көршісі мистер Квинсимен әңгімелеседі. Квинси мас консулды жек көреді, ол Едем бағы туралы сөйлеп, Адамның жазасы, мүмкін, Құдайдан алыстап, жалғыз Едем бағында мәңгілік өмір сүру болған шығар дейді. Вигил (Қызыл Крест кешінде де мас болған) Квинсиге келеді; ол Эбро шайқасы және Папа Пий XI-нің ауруы туралы хабарлар жарияланған газетті алып келеді. Содан кейін ол консулды көріп, оған мескал мен текиладан аулақ болуға кеңес береді. Хью мен Ивонн оралады, ал консул ванна бөлмесінде қараңғыда оянады, сонда болған тартымды әңгімені біртіндеп еске түсіреді, оның барысында Вигилдің Гуанахуатоға бір күндік сапарға бару ұсынысын қабылдамай, Парианға жақын Томалинге баруға келіседі.
6-тарау
Хью теңізші, журналист және музыкант ретіндегі мансабы туралы ойға далады, сонымен бірге сигарета тартады. Ол өзін "журналист достарына" сатқандай сезінеді, "Эброға" қатысты жауапкершілікке тартылғандай болады және Адольф Гитлермен "тағы бір көңілі толмаған суретші" және антисемит ретінде салыстырады. Хьюдың S.S. Philoctetes кемесіне келісімі оның әндерін жарнамалау мақсатында жасалған, оларды еврей баспагері Боловски басып шығаруға тиіс болған. Өзінің таңдауына күмәнданып, Хью теңізге саяхаттаудан қашуға тырысады, бірақ консул оның шешімін қолдайтын хабар жіберіп, оның жолына тосқауыл қояды. Хью "Филоктетте" және кейін "Эдип Тиранн" кемесінде өткен уақытын еске алады, оның наивтігі мен көзқарасының тарлығын көрсетеді. Англияға оралғанда Хью Боловскинің "Хьюдың әндерін таратуға ешқандай күш жұмсамағанын" біледі. Бұдан әрі, Хью Боловскиді алдағаны және Боловски Хьюға плагиат жасады деген айып таққаны анықталады. Кейін Боловски айыптаудан бас тартады. Қазіргі уақытта Хью консулды, делириум тременсінен зардап шегіп жатқанда, шашып қояды. Екеуі әдебиет және оккультизм туралы әңгімелеседі; олардың сөйлесуі Хьюдың үздіксіз ішкі монологымен өріледі. Бөлімнің соңында Хью, Ивонн, консул және Ларюэлл Ларюэллдің үйіне беттейді. Жолда консул Ивонннен бір жыл бұрын, оны тастап кеткеннен кейін бірнеше күнде жазған және Куанахуакқа дейін әлемді аралап келген хат алады.
7-тарау
Төртеу Жақ Ларюэльдің үйіне жетеді, онда екі мұнара бар, оларды консул готикалық қорғандармен және самариялықтың маскировкаланған дыбысқалқандарымен салыстырады. Хью, Ивонна және Консул жоғарғы қабатқа көтеріледі, онда Консул бір мезгілде ішімдікке тойтарыс беруге тырысып, сонымен бірге өзінің «Сегіз әйгілі Елизавета заманының пьесалары» деген кітабын іздейді. Ивонна бастапқыда-ақ кеткісі келеді, ол тез арада Томалинге баратын автобусқа отырмас бұрын фиестаға баруды ұсынады. Консул Хью мен Ивонна кеткенде қалады; екеуі кеткеннен кейін, Ларюэлл оны тек ішу үшін келгені үшін кінәлайды. Консул енді қарсы тұра алмайды, ал Ларюэль Вигильмен теннис ойнау үшін киім ауыстырады. Олар бірге фиестаға дейін барады, онда консул «Париж» деп аталатын кафеде мас болады, ал Ларюэлл оған ішімдік ішудің зияны туралы лекция оқуға тырысады. Фиестада Папаның ауруы және Эбро шайқасы туралы әңгімелер жиі айтылады. Ақырында Ларюэль кетеді, бірақ консул қашан кеткеніне нақты сенімді емес; ол өзінің ішімдік проблемасы туралы өзіне-өзі лекция оқып бітеді. Енді Хью мен Ивоннадан жасыру үшін маңыралай шаруашылық істеп жүргенде, ол «Infernal Machine» деп аталатын бос аттракционды табады және балалар тобы оны мінуге мәжбүрлейді. Ол аттракционда барлық мүлкін жоғалтады, бірақ балалар оны жинап, қайтарады. Консулдың әлі де уақыты бар, сондықтан ол «Terminal Cantina El Bosque» кафесіне кіріп, иесі Сеньора Грегориомен әңгімелесіп, кем дегенде тағы екі стакан ішеді. Қасқыр иті оның ізінен кіреді, бірақ ол тұрғанда қорқады. Соңында ол сыртқа шығып, Вигиль, Квинси және Бустаменте бірге келе жатқандарын көреді—олар оны байқамайды—сонда Томалинге баратын автобус стансаға кіріп келеді.
8-тарау
Консул, Хью және Ивон Томалинге автобуспен барады. Бірнеше аллюзиялар мен символдар қайталанады: Лас-Манос де Орлак, Эбро шайқасы, темекі, Қайырымды самариялық, жеті саны және т.б. Жол бойында Хью баранканың түбінде өлі итті байқап қалады. Сапар барысында автобуста пеладо байқалды, Хью мен консул осы есімнің мағынасын талқылайды. Хью бұл терминді "аяқ киімсіз, сауатсыз адам" деп ойлайды, бірақ консул оны түзетіп, пеладолардың "шынында да "қабықтан сызылғандар", жалаңаштанғандар, бірақ сондай-ақ кедейлерді тонау үшін бай болудың қажеті болмағандар" екенін айтады. Әрі қарай, Хью жол жиегінде ұйықтап жатқандай көрінетін бір адамды көреді. Автобус тоқтап, сол адамның көз жұмған үнділік екені анықталады. Бірақ ешкім оған көмектеспейді, себебі заң бойынша мұндай жақсылық жасаған адам "қылмысқа қатысқан" деп есептеледі. Алайда пеладо үнділіктің бас киімін алып тастап, басындағы жараны және қанға малған ақшаны көрсетеді. Жақын маңда Хью мен консул тағы да сол жылқыны байқайды: "жеті санымен белгіленген". Жолаушылар шаруаның тағдырына қалдырып, автобусқа қайта отырады. Консул Хьюға "қанға боялған күміс песо мен центтер үйіндісін" ұстап тұрған пеладоға қарауға бұйырады: пеладо үнділіктің ақшасын ұрлап, оны жолақыға жұмсаған. Консул, Хью және Ивонна хабанеродан бір қысым алып, автобус Томалинге қарай қозғалады, сонда тарау аяқталады.
9-тарау
Консул, Хью және Ивонна Арена Томалинге келіп, бұқа күресін тамашалайды. Оқиға Манро Лифтің "Фердинанд бұқасы" атты туындысын еске түсіреді, себебі бұқаның көп бөлігінде оқиғаға қатысуға құлқысы жоқ. Бұл тарауда Ивоннаның көзқарасы, соның ішінде жарақат алған үнді қасіреті мен Попокатепетль жанартауы туралы ойларындағы сезімдері баяндалады. Оқиға барысында ол балалық шағы мен жас кезіндегі өмірін бірнеше рет еске алады; мысалы, галлюцинацияда әкесінің өзіне келе жатқанын көруі, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде анасының қазасына қатысты ойлары және Голливудтағы актриса ретіндегі өмірі туралы әңгімелері. Сонымен қатар, Ивонна Консулмен бірге болуға болатын болашақ туралы армандайды, және ол болашаққа үміттенеді. Ивоннаның болашақ армандары Консулмен табиғатпен үйлесімде және бейбіт өмір сүруді қамтиды. Бұқа күресі кезінде Хью бұқаны бағындырып, оған мінуге бел буса, Консул мен Ивонна жұрт көздері алдында бір-біріне деген махаббатын білдіреді.
10-тарау
Консулдың көзқарасынан баяндалған 10-тарау Джеффридің "Офелия" салонында сусындап отыруымен басталады. Ол барда отырып, түрлі мақұлықтарды ойлап, Хью мен Ивонның жақын маңда жүзіп, әзілдесіп сөйлесіп тұрғанын тыңдайды. Олар жеке-жеке киім ауыстыратын бөлмелерде киінеді, ал консул олардың көңілді әңгімелерін тыңдауды жалғастырады, олар ертеден келіп оған кешкі асқа қосылады. Сан-Франциско монастыры, қалалық шіркеу және Тлаксала корольдік капелласы мен қасиетті орыны сияқты әртүрлі танымал орындар туралы айтылады, консул туристік ақпараттар жинағын оқып, Ивонмен бірге бақытты шақтарында болған жерлерді еске түсіреді. Консул Хьюмен саяси мәселелерге таласып, Хью мен Ивонның оның ішімдік әдетіне қатысты алаңдаушылығына наразылық білдірген соң ертерек кетеді.
11-тарау
Хью мен Ивонн Салон Офелиядан шығып, консулды іздейді. Олар Попокатепетль мен Икстаччихуатль екі жанартауының көлеңкесімен жүріп, екі жолдың біреуін таңдауға тиіс болатын жерге жетеді. Ивоннның көзқарасымен баяндалғандай, олар консулдың да осы басты жолмен келеріне сеніп, сол жолды таңдайды, себебі ол Парианға бара жатқанда екі кантинаның жанынан өтеді. Күшейіп келе жатқан дауыл олардың жолын қиындатады, сондай-ақ Орион мен Жұлдыздар шоқжұлдыздары сияқты көптеген жұлдызды шоқтар туралы айтылады. Ивонды 7 саны таңбаланған атының аяғымен басып кетеді, ал ол өліп бара жатқанда Канададағы армандаған үйінің өртеніп жатқанын көреді.
12-тарау
"Вулкан астында" кітабының соңғы тарауы, Консулдың көзқарасынан қайта баяндалған. Ол Попокатепетль жанартауының етегінде, оның астында орналасқан Фаролитоның бас зал-барында. Хью мен Ивон оны іздеп келе жатқанын ол сезбейді. Диостадо, сондай-ақ Фил аталған, Консулға Ивонның өткен жыл ішінде жазып, Консулға жіберген хаттар жинағын ұсынады. Консул жергілікті полиция жетекшілерімен дауласады. Олар оны бардан сыртқа, жарықтан шығарып, Консулды атып, Фаролито тұрғызылған шатқалдың жиегінен лақтырып жібереді. Оқтан сескенген жылқы қашып кетеді.
Негізгі кейіпкерлер
Джеффри Фирмин – Куаунахуак қаласында тұратын алкогольге тәуелді консул. Консул Үндістанда дүниеге келген, анасы оның кішкентай кезінде қайтыс болған. Әкесі қайтадан үйленді, бірақ әйелінен, ұлы Джеффриден және жаңа туған ұлы Хьюден бас тартып, Гималай тауларына жоғалып кетті. Көп ұзамай анасы қайтыс болады, ал Фирмин ұлдары Англияға жіберіліп, Таскерсон отбасына тәрбиеленеді. Бірінші дүниежүзілік соғыста теңізші офицер болған ол әскери сотқа тартылып, кейіннен сауда кемесі кейпіндегі су асты кемесін жойғаны үшін марапатталды (жауланған неміс офицерлері жоғалып кетті және, әңгімеге сүйенсек, қазандықта тірідей өртеліпті). Консулдық қызметке тағайындалуы – оны жаңалықтардан шығарып алу мақсатындағы қадам, нәтижесінде ол британдық мүдделердің жоқтығына байланысты Мексика қаласындағы консулдық лауазымына ие болады. Романның басында ол бұрынғы консул болып табылады: ол Ұлыбритания мен Мексиканың арасындағы дипломатиялық қарым-қатынас үзілген кезде, Президент Лазаро Карденастың 1938 жылғы елдің мұнай қорларын мемлекеттік меншікке беруінен кейін қызметтен кеткен. Ол салыстырмалы мифология туралы кітап жазуды жоспарлайды, бірақ оның алкоголизмi өмірінің барлық саласын басып алады. Ивон Констебл – Гавайиде туған, 14 жасында кинодағы шағын мансабын бастап, кейіннен тастап кеткен бұрынғы актриса. Ол АҚШ-та ұзақ болғаннан кейін Мексикаға оралып, консулға қайта үйленуді көздейді. Ол бұрын үйленген және баласы болған, бірақ ол ерте қайтыс болған; сондай-ақ, ол Хью Фирмин және Жак Ларюэльмен қарым-қатынаста болған болуы мүмкін. Хью Фирмин – Джеффридің туған інісі және Ивон сияқты дарынды бала, Англияда әнші-күйші ретіндегі мансабын бір жыл теңізде жүру үшін тоқтатқан. Англияға оралғаннан кейін ол саяси солшылдармен байланысқа түсіп, Испания азамат соғысында республикашылдарды қолдайды. Ол Мексикаға Лондонның «Глоб» газетіне фашистік қызмет туралы хабарлау үшін келеді және ертең Испания үкімет күштеріне оқ-дәрі жеткізетін кемеге отыруға тиіс. Кейінгі тарауларда Хью мен Ивон арасындағы бұрынғы қарым-қатынасқа жиі сілтеме жасалады. Жак Ларюэль (көбінесе «М. Ларюэль» деп аталады) – француз кинорежиссері және консулдың балалық шағынан бергі досы. Мозель аймағында туған ол Парижде өскен және 1911 жылдың жазында Консулмен Курсёлль-сюр-Мер теңіз жағажай курортында танысқан. Консулдан тәуелсіз, ол да Куаунахуакқа көшіп келді және Хью сияқты Ивонмен қарым-қатынаста болды. Роман басталған кезде оның жасы 42-де және ол Мексикадан кетуге дайындалуда.
Қосалқы таңбалар
Артуро Диас Вигиль, жергілікті дәрігер, консул мен Ларюэллдің досы. Бюстаменте мырза, жергілікті кинотеатрдың иесі. Сеньора Грегорио, "Terminal Cantina El Bosque" барының иесі, Куанахуак қаласындағы бар. Таскерсондар, консулдың асырап алған отбасы; әкесі, Ибраһим Таскерсон есімді ақын, он бес жасар мұңды ақын Джеффриді қабылдады. Отбасының барлық мүшелері, анасы мен кем дегенде алты ұлы да, көп ішіп, үйінің маңындағы ауылдарда, Мерси өзенінен өте және Уэльс тауларына қарай ұзақ серуендеп жүреді. Хуан Серилло, Хьюмен бірге Испанияда болған мексикалық азамат, қазір президент Лазаро Карденастың ұлттандырулары арқасында құрылған кооперативтің агенті: ол ауылдық кооперативтер мен шаруалар мен ұлттық несие банкі арасында ақша тасымалдайды (VII тарауда өлтірілген үндіге ұқсас). Серилло Лоуридің нағыз досы Хуан Фернандо Маркеске ұқсайды, ол 1936–1938 жылдары Мексикада болғанда танысқан және "Қараңғыда жатқан досымның қабірі" атты туындысында да кездеседі.
Символика және аллюзия
Under the Volcano әсіресе символизмге толы; басқа авторлар мен әдеби туындыларға сілтемелер мен аллюзиялар көптеп кездеседі. Кристофер Марлоудың "Доктор Фауст" пьесасының ықпалы романның бойымен жүреді, ал Шарль Бодлердің "Жамандық гүлдері", Уильям Шекспирдің трагедиялары және Дантенің "Құдайлық комедиясы" туралы айтулар романның мағынасын одан да байытады.
Марлоу мен доктор Фауст
Сыншылар Марлоудың Фауст мифінің нұсқасы "Жанартау астында" романы үшін Лоуридің ең маңызды көзі екенін айтады. Лоури Гётенің "Фауст" туындысына да сілтеме жасайды және үш эпиграфының біріне цитата қосады, бірақ Марлоудың нұсқасы басым. Хью Консулды фауст тәрізді қара сиқыршы ретінде суреттейді. Консул "көбінесе Фаустпен, құтқарылу тілемейтін, тіпті тозаққа құлайтын азапты жан ретінде өзін байланыстырады" және Марлоудың Троялық Елена туралы жолдарына пародия жасайды ("Бұл мың кемені ұшырған, Иллионның төбесін өртеген жүз ме?") – ол барда төбелесші тауыққа қарап: "Бұл жүз бес жүз кемені ұшырған, батыс жарты шарында Мәсіхке опасыздық жасаған жүз ме?" дейді. Sortes virgilianae – Виргилийдің "Энеидасынан" кездейсоқ жол таңдап, болашақты болжауға арналған әдіс, бірақ Виргилийдің орнына Шекспир қолданылады – маңызды тақырып. Консул (ол "осы абсурдты ойынға риза болған") 7-тарауда Жан Коктоның "Адамдық машина" атты туындысын пайдаланып, осы ойынға сілтеме жасайды. Дәл бір жылдан кейін Ларюэль оны қайта ойнайды, бұл жолы Консулдің "Сегіз әйгілі Елизавета заманының пьесалары" жинағының көшірмесімен. Екі жолдан соң, Доктор Фаусттан тағы бір жол және Томас Деккердің "Шоумейкердің демалысы" туындысынан үзіндіден кейін кітап Доктор Фаусттың соңғы бетіне ашылады. Ларюэль оқитын төрт жол Консулға өте сәйкес келеді: "Түзетілмейтін бұтақ сынды, Фауст кетті: оның тозақтық құлдырауын қараңыз" – бұл Едем бағын еске түсіреді; барранка оның қабірін символдайды және оған айналады. Роман бойында 7 саны жиі кездеседі – көптеген тарауларда кездесетін атта, сондай-ақ уақыт ретінде: Ларюэльдің Өлілер күні бірінші тарауда сағат 7-де аяқталады; Ивон Консулға сағат 7-де оралады, ал 2-ден 12-ге дейінгі тарауларды қамтитын күн сағат 7-де аяқталады; романның соңында сағат жеті рет соғып, әтеш "жеті рет шақырылса, өлім жақындады" деген үнді сенімін растау үшін пайда болады, сонымен қатар сағат жетінші мөрдің ашылуын да жариялайды.
Әдеби маңызы және сыншылдардың қабылдауы
Кеньон шолуындағы Р. В. Флинттің кітабына жасаған алғашқы пікірінде оны "соғыстан кейін жарық көрген ең оқылымды романдардың бірі" деп атады, бірақ кейіннен "екінші қол еңбек" деп сынға алып, Лоуридің "жаңашылдыққа сенімсіздігін" айтты. Ақын және жазушы Чарльз Буковски Лоуридің романын оқығанда "жалыққаннан өліп қалдым" деді. Ол оның "жылдамдық, сергектік, өмірлік күш, күн сәулесі, дәмі мен хош иісінің" жетіспеуіне сын қойды. Лауридің "Ешқашан аяқталмайтын саяхат" атты өлімнен кейінгі туындыларын жинақтаған редактор Майкл Хофман: "Вулкан астындағы" жарық қара тесіктей жұтылып кетеді. Бұл – зор салмақты, байланысты және спектрлік байлыққа толы туынды, ол өнім емес, әлем. Бұл – абсолютті масса, сана мен тәжірибе жиынтығы, ең керемет жеке ізгілік. Онда ғаламдық мақтаныш сезіледі." Нью-Йорк кітаптар шолуындағы сыншы Майкл Вуд: "Вулкан астында" – жоғалған ұлылық туралы, сіз тілеген трагедияның қол жетімсіздігінде жатқан ерекше трагедия туралы керемет кітап. Крис Пауэр The Guardian газетінде: "Мен бұл кітапты ағылшын модернизмінің шедеврі ретінде танылғанын біліп оқыдым. Ал одан кейін оны 20 ғасырдың ең ұлы романдарының бірі деп ойладым. Лоури Джойске емес, Мелвилл мен Конрадқа жақын, бірақ ол Мексиканың бұрышын "Юлисс" романындағы Дублин сияқты жасайды: оны сипаттау арқылы емес, тілден балама шындықты құру арқылы." Романшы Элизабет Лоури (туыс емес) Лондон кітаптар шолуында оны "алкогольдік құлдыраудың қорқынышты жайлы қара шедевр" деп сипаттады. Гордон Боукердің Лоури өмірбаянын қарастырып, The New York Times газеті "Вулкан астындағының" мұрасы туралы былай деді: "Вулкан астындағы" аса танымал, ол құлшыныс нысанына айналды, бірақ көптеген ұлы романдардан гөрі оны жыл сайын бірнеше жақтаушылар қайта қарастырып, Лоуриді модернист пантеонында жоғары орынға қояды, ал әлемнің қалғаны оның шедеврін экзотикалық және қорқынышты оқу материалы ретінде елеусіз қарастырады." Modern Library's 100 Best Novels of English novels in the 20th century тізімінде бұл кітап 11-ші орында тұр. Le Monde басылымының "Ғасырдың 100 кітабы" тізімінде 99-шы орынды иеленді. "Вулкан: Малкольм Лоуридің өмірі мен өлімі туралы зерттеу" (1976) – Дональд Бриттен мен Роберт А. Дункан түсірген, ал Бриттен мен Джон Крамер режиссерлік еткен Канаданың Ұлттық кино басқармасының деректі фильмі. Фильм Лоуридің "қасақана өліміне" қатысты тергеумен басталады, содан кейін жазушының өмірін көрсету үшін уақытқа кері оралады. Ричард Бертон Лоуридің романынан үзінділерді Мексика, АҚШ, Канада және Англияда түсірілген кадрлармен қоса оқиды. Роман 1971 жылы Джек Брюс пен Пит Браунның "Күн батқандағы консул" әніне, сондай-ақ 1987 жылы "Жас жаңа достар" тобының "Бардың артқы бөлмесі" әніне шабыттандырды. Бұл кітап "Барлық адамзат үшін" телесериалының 5-ші эпизодында пайда болды.