Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотландиядағы ең ұзын өзен
Longest river in Scotland
Тай өзені (Tatha, ; бриттік Tausa сөзінен шыққан болуы мүмкін, мағынасы «тыныш», «күшті» немесе жай ғана «ағатын» болуы мүмкін) – Шотландиядағы ең ұзын өзен және Ұлыбританиядағы жетінші ең ұзын өзен. Тай өзені Шотландияның батысында Бен-Луи (Beinn Laoigh) тауының етегінде басталып, содан кейін Шотландияның Жоғарғы Жерлері арқылы шығысқа қарай Дохарт, Иубхер және Тай көлдерінен өтеді. Одан әрі Шотландияның орталығындағы Страттай (Страт) арқылы шығысқа қарай ағып, Перт қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай Тай бұғазына құяды, ол Дундидің оңтүстігінде орналасқан. Өзен су шығыны бойынша Ұлыбританиядағы ең үлкен өзен болып табылады. Оның су жиналатын алабы шамамен 2000 шаршы миль (5180 км2) құрайды, ал Твидтің алабы 1500 шаршы миль (3885 км2), ал Спейдің алабы 1097 шаршы миль (2841 км2) шамасында. Өзен Перт қаласындағы Тай көшесіне атын берген, ол өзеннің батыс жағалауымен бойлап созылады.
The River Tay (Tatha, ; probably from the conjectured Brythonic Tausa, possibly meaning 'silent one' or 'strong one' or, simply, 'flowing') is the longest river in Scotland and the seventh longest in Great Britain. The Tay originates in western Scotland on the slopes of Ben Lui (Beinn Laoigh), then flows easterly across the Highlands, through Loch Dochart, Loch Iubhair and Loch Tay, then continues east through Strathtay (see Strath), in the centre of Scotland, then southeasterly through Perth, where it becomes tidal, to its mouth at the Firth of Tay, south of Dundee. It is the largest river in the United Kingdom by measured discharge. Its catchment is approximately 2000 square miles (5,180 km2), the Tweed's is 1500 square miles (3,885 km2) and the Spey's is 1097 square miles (2,841 km2). The river has given its name to Perth's Tay Street, which runs along its western banks for .
Табиғат және табиғатты қорғау
Өзеннің биологиялық әртүрлілігі жоғары және ол ерекше ғылыми қызығушылыққа ие жер (SSSI) және ерекше қорғалатын аймақ болып табылады. SAC белгілемелері өзеннің лосось (Salmo salar), сусар (Lutra lutra), өзен шамшырағы (Lampetra planeri), өзен шамшырағы (Lampetra fluviatilis) және теңіз шамшырағы (Petromyzon marinus) үшін маңыздылығын көрсетеді. Тай өзені тұщы судың інжу жемісінің (Margaritifera margaritifera) негізгі ортасы болып табылады. Тай өзені лосось балық аулаумен халықаралық деңгейде танымал және батыс Еуропадағы ең жақсы лосось өзендерінің бірі, әлемнің түкпір-түкпірінен балық аулаушыларды тартады. Тайдың төменгі 16 шақырымы (10 милі), Таймоунт немесе Исламут сияқты беделді жерлерді қоса алғанда, Тайдың ең жақсы бөлігін құрайды. Ұлыбританиядағы ең ірі лосось 1922 жылы Джорджина Баллантайн Тай өзенінде аулап, салмағы 229 кг болды және бұл көрсеткіш британдық рекордты сақтап тұр. Өзен жүйесінде Эрн, Исла, Эрихт, Тумель, Гарри, Дохарт, Лион және Эден сияқты көптеген салаларында лосось балықтары кездеседі. Балық аулау көлемінің азаюы 2009 жылы 50%-ға жетті, сондықтан Тай ауданының лосось балық шаруашылығы кеңесі барлық маусымға әйелдер үшін, ал мамыр айына дейін еркектер үшін ұстап-босату саясатын енгізді, бұл саясат 2010 жылғы қаңтардағы балық аулау маусымында күшіне енді. Солтүстік Атлантика лососьын сақтау ұйымының зерттеулері соңғы 20 жылда теңізде өліп қалған лосось саны екі есе немесе үш есе артқанын көрсетті, бұл лосось екі жыл өткізетін мұхиттарда балық аулаудың шектен тыс болуына байланысты болуы мүмкін. Атлантика лососі қорының кеңінен құлдырауы бұл мәселенің тек Тай өзеніне тән емес екенін көрсетеді. Данкельд қаласын қоршаған Тай өзенінің бөлігі Шотландиядағы 40 осындай аймақтың бірі ретінде ұлттық көрікті аймақ (NSA) мәртебесіне ие болды, олар ерекше көрікті жерлерді анықтау және оларды қорғау үшін дамудың белгілі бір түрлерін шектеу мақсатымен анықталған. Тай өзені (Данкельд) NSA 5,708 гектарды құрайды. Шотландияда 400 жылдан астам уақыттан бері жабайы өмір сүретін еуразиялық суырдың (Castor fiber) тұрақты және маңызды популяциясы 2001 жылы Тай өзенінің бассейнінде пайда болды және 2011 жылы 20-дан 100 жеке тұлғаға дейін тарады. Суырларды қолдаушылар олардың «бұрыс» генетикалық тегіне сенуге ешқандай себеп жоқ деп мәлімдеді. 2010 жылдың желтоқсан айының басында Шотландияның табиғи мұрасы Тайсайдтың жабайы суырын Эрихт өзенінде (Блэргоури, Пертшир) ұстап, Эдинбург зообағында тұтқында ұстады, бірақ ол бірнеше айдан кейін қайтыс болды. 2012 жылдың наурыз айында Шотландия үкіметі суырларды Тайдан алып тастау туралы шешімін кері қайтарды, қайта енгізудің орындылығын зерттеудің нәтижелерін күтіп. Қайта енгізуді зерттеу аясында Кнапдейлде (Аргилл) сынақ жобасы жүргізілді, сонымен қатар Тай өзеніндегі суырлар популяциясы бақыланып, бағаланды. Алайда, қазіргі уақытта Тай өзеніне суырларды қайтадан жіберу жоспарланбаған.
The river is of high biodiversity value and is both a Site of Special Scientific Interest (SSSI) and a Special Area of Conservation. The SAC designation notes the river's importance for salmon (Salmo salar), otters (Lutra lutra), brook lampreys (Lampetra planeri), river lampreys (Lampetra fluviatilis), and sea lampreys (Petromyzon marinus). The Tay also maintains flagship population of freshwater pearl mussel (Margaritifera margaritifera). The Tay is internationally renowned for its salmon fishing and is one of the best salmon rivers in western Europe, attracting anglers from all over the world. The lowest 10 mile (16 km) of the Tay, including prestigious beats like Taymount or Islamouth, provides most of the cream of the Tay. The largest rod caught salmon in Britain, caught on the Tay by Georgina Ballantine in 1922, weighing , retains the British record. The river system has salmon fisheries on many of its tributaries including the Earn, Isla, Ericht, Tummel, Garry, Dochart, Lyon and Eden. Dwindling catches include a 50% reduction in 2009 so the Tay District Salmon Fisheries Board ordered a catch and release policy for females all season, and for males until May, beginning in the January 2010 fishing season. Research by the North Atlantic Salmon Conservation Organisation has shown that the number of salmon dying at sea has doubled or trebled over the past 20 years, possibly due to overfishing in the oceans where salmon spend two years before returning to freshwater to spawn. The widespread collapse in Atlantic salmon stocks suggests that this is not solely a local problem in the River Tay. A section of the Tay surrounding the town of Dunkeld is designated as a national scenic area (NSA), one of 40 such areas in Scotland, which are defined so as to identify areas of exceptional scenery and to ensure its protection by restricting certain forms of development. The River Tay (Dunkeld) NSA covers 5,708 ha. The first sustained and significant population Eurasian beaver (Castor fiber) living wild in Scotland in over 400 years became established on the river Tay catchment in Scotland as early as 2001, and has spread widely in the catchment, numbering from 20 to 100 individuals in 2011. Proponents of the beavers argued that no reason exists to believe that they are of "wrong" genetic stock. In early December 2010, the first of the wild Tayside beavers was trapped by Scottish Natural Heritage on the River Ericht in Blairgowrie, Perthshire and was held in captivity in Edinburgh Zoo, dying within a few months. In March 2012 the Scottish Government reversed the decision to remove beavers from the Tay, pending the outcome of studies into the suitability of re introduction. As part of the study into re introduction, a trial release project was undertaken in Knapdale, Argyll, alongside which the population of beavers along the Tay was monitored and assessed. however there are no plans at present to release further beavers into the Tay.
Көлік
19 ғасырда Тай теміржол көпірі Шығыс жағалауының негізгі желісінің бөлігі ретінде, Абердинді солтүстікте Эдинбургпен және оңтүстікте Лондомен байланыстыратын Дундидегі ферт арқылы салынды. Сэр Томас Бух жобалаған көпір 1878 жылдың мамыр айында ресми түрде ашылды. 1879 жылдың 28 желтоқсанында пойыз өткен кезде көпір құлады. Пойыздың барлығы, 75 жолаушы мен экипажбен бірге, фертке құлап түсті. Бұл оқиға Уильям Макгонагаллдың 1880 жылы жазған "Тей көпірінің апаты" атты өлеңінде мәңгі есте қалды. Оның бұл туындысына сын көзқарас одан бетер күшейді, себебі ол бұрын Тай көпірінің беріктігі мен мәңгілігін жырлаған екі өлең жазған еді. Сол жылы неміс жазушысы Теодор Фонтанның одан да жақсы қабылданған өлеңі жарық көрді. А. Дж. Крониннің "Шепекшінің қамалы" (1931) атты тұңғыш романында Тей көпірі апатынан алынған эпизод бар, ал кітаптың 1942 жылы түсірілген бейнелеуінде көпірдің апатты құлауы қайта жаңғырылды. Теміржол көпірі қайта салынды, ал жаңа көпір 1887 жылдың 11 маусымында ашылды. Файф округіндегі Тейдегі Крейг Пирс, Дунди және Ньюпорт арасында жолаушылар мен көлік тасымалын жүзеге асыратын паром қызметі іске қосылды. Дундиде бұл паромдар "Файфи" деп аталды. 1966 жылдың 18 тамызында Тай көпірінің ашылуымен бірге бұл қызмет тоқтатылды. Қызметті соңғы рет атқарған кемелер PS B. L. Nairn және Voith Schneider Propellers жүйесімен жабдықталған екі заманауи паром – MVs Abercraig және Scotscraig болды.
In the 19th century, the Tay Rail Bridge was built across the firth at Dundee as part of the East Coast Main Line, which linked Aberdeen in the north with Edinburgh and London to the south. The bridge, designed by Sir Thomas Bouch, officially opened in May 1878. On 28 December 1879 the bridge collapsed as a train passed over. The entire train fell into the firth, with the loss of 75 passengers and train crew. The event was commemorated in a poem, The Tay Bridge Disaster (1880), written by William McGonagall, a notoriously unskilled Scottish poet. The critical response to his article was enhanced as he had previously written two poems celebrating the strength and certain immortality of the Tay Bridge. A second much more well received poem was published in the same year by the German writer Theodor Fontane. A. J. Cronin's first novel, Hatter's Castle (1931), includes a scene involving the Tay Bridge Disaster, and the 1942 filmed version of the book recreates the bridge's catastrophic collapse. The rail bridge was rebuilt, with the replacement bridge opening on 11 June 1887. A passenger and vehicle ferry service operated across the River Tay between Craig Pier, Dundee and Newport on Tay in Fife. In Dundee, the ferries were known as "the Fifies". The service was discontinued on the opening of the Tay Road Bridge on 18 August 1966. The last vessels to operate the service were PS B. L. Nairn and two more modern ferries equipped with Voith Schneider Propellers, MVs Abercraig and Scotscraig.
Мәдени сілтемелер
Тай көпірі Уильям МакГонагаллдың "Күміс Тайдың темір жол көпірі" және "Тай көпірі апаты" өлеңдерінің тақырыбы болып табылады, сондай-ақ неміс ақыны Теодор Фонтаненың "Тайдағы көпір" өлеңінде де сөз болады. Екеуі де 1879 жылғы Тай көпірі апатына арналған, көпірдің құрылысын адамның мақтандығының көрінісі ретінде қарастырып, адамзаттың қарқынды технологиялық дамуына деген алаңдаушылықты білдіреді. Көптеген Rolls Royce азаматтық авиациялық қозғалтқыштары британдық өзендердің аттарымен аталады, олардың бірі – Rolls Royce Tay.
The Tay bridge is the subject of William McGonagall's poems "Railway Bridge of the Silvery Tay" and "The Tay Bridge Disaster", and in the German poet Theodor Fontane's poem "Die Brück' am Tay. Both deal with the Tay bridge disaster of 1879, seeing the bridge's construction as a case of human hubris and expressing an uneasiness towards the fast technological development of mankind. Many Rolls Royce civil aero engines are named after British rivers, one of which is the Rolls Royce Tay.