Кіріспе

Рим Республикасы мен самниттер арасындағы үш соғыс Орталық Италияда, б.з.д. 343–290 жылдары өтті. Бірінші, екінші және үшінші самниттік соғыстар (б.з.д. 343–341, 326–304 және 298–290 жылдары) Рим Республикасы мен Апеннин тауларының оңтүстігінде, ал Лукания тайпасының солтүстігінде қоныстанған самниттер арасында болды. Бұл соғыстардың біріншісі Римнің Кампания қаласы – Капуаны самниттердің шабуылынан құтқаруға араласуының нәтижесі болды. Екінші соғыс Римнің Неаполь қаласының саясатына араласуынан туындады және Орталық және Оңтүстік Италияны бақылау үшін күреске ұласты. Үшінші соғыс та Италияның осы бөлігін бақылау үшін күрес болды. Соғыстар жарты ғасырға жуық созылды, сонымен қатар Самний (самниттердің жері) шығысында, солтүстігінде және батысындағы халықтарды, сондай-ақ Римнің солтүстігіндегі Орталық Италиядағы (этрускілер, умбрлер және пиценттер) және Сенон галлдарын да қамтыды, бірақ әртүрлі уақытта және түрлі деңгейде.

Өмірбаян

Бірінші Самниттік соғыс кезінде (б.з.д. 343 ж.) Римнің оңтүстікке қарай кеңеюі Лациум (латындықтар жері) мен Кампанияның арасындағы шекара болған Лирис өзеніне (Лири қараңыз) жеткен. Бұл өзен қазір Гарильяно деп аталады және қазіргі Лацио мен Кампания аймақтарының шекарасы болып табылады. Сол кезде Кампания атауы жағалау мен Апеннин тауларының арасындағы, Лирис өзенінен Неаполь және Салерно шығанақтарына дейін созылған жазықты білдірді. Бұл аймақтың солтүстік бөлігінде сидициндер, аурунсилер және аусонилер (аурунсилердің кіші тобы) қоныстанды. Орталық және оңтүстік бөлігінде Самниумнан (самниттер жері) көшіп келген, бірақ өзгеше мәдениеті қалыптасқан кампандықтар тұрды. Самниттер – Кампанияның шығысындағы таулы аймақта мекендеген төрт тайпадан құралған конфедерация және аймақтағы ең күшті халық еді. Самниттер, кампандықтар және сидициндер оскан тілдерінде сөйлеген. Олардың тілдері Оско-Умбрия тілдік отбасының құрамына кіретін, Самнийдің солтүстігіндегі умбрия және сабель тілдерін де қамтитын тілдер тобы еді. Оңтүстікке қарай қоныстанған лукандар да оскан тілінде сөйлеген. Диодор Сицилийлік және Ливий б.з.д. 354 жылы Рим мен самниттер арасында келісім жасалғанын хабарлайды, бірақ олар келісілген шарттарды нақты көрсетпейді. Қазіргі заманғы тарихшылардың пікірінше, келісім Лирис өзенін олардың ықпал аймақтарының шекарасы ретінде белгілеген, Римнің ықпалы солтүстікке, ал самниттердің – оңтүстікке қарай бағытталған. Бұл келісім Римдіктердің Лирис өзенінен оңтүстікке қарай, Неапольдің солтүстігінде орналасқан Капуа қаласын самниттердің шабуылынан құтқаруымен бұзылды.

Бірінші Самниттік соғыс (б.з.д. 343-341 жж.)

Ливий – бірінші Самнит соғысы деп танылған соғыс туралы толассыз шот беретін жалғыз сақталған көз. Сонымен қатар, Fasti Triumphales осы соғысқа байланысты екі римдік жеңісті тіркеп, Ливий сипаттаған кейбір оқиғалар басқа да ежелгі авторлардың еңбектерінде де кездеседі.

Ливидің есебі

Ливийдің айтуынша, Бірінші самниттік соғыс Рим мен самниттер арасындағы азаматтық дұшмандыққа емес, сыртқы жағдайларға байланысты басталды. Оқиғаның бастауы самниттердің ешқандай себепсіз Кампанияның солтүстігінде орналасқан Сидицини тайпасына шабуыл жасауы болды. Самниттерге қарсы тұра алмаған Сидицинилер Кампаниялықтардан көмек сұрады. Бірақ Кампаниялықтармен болған екінші шайқаста жеңіліп, оларды қала қабырғаларына қамап қойды. Бұл Кампаниялықтарды Римнен көмек сұрауға мәжбүр етті. Римде Кампаниялықтардың елшілері Сенатпен кездесуге жіберілді. Олар сөз сөйлеп, Рим мен Кампаниялықтардың одақтасуын ұсынды, Кампаниялықтардың зор байлығы Римге қалай пайдалы болатынын, сондай-ақ Римнің жауы болған Вольскилерді бағындыруға көмектесе алатынын атап өтті. Олар Римнің самниттермен жасаған келісімінде Кампаниялықтармен де келісім жасауға ешқандай тыйым жоқ екенін көрсетті, және егер олар келісім жасалмаса, самниттер Кампанияны жаулап алып, оның күші римдіктердің емес, самниттердің пайдасына болады деп ескертті. Бұл ұсынысты талқылағаннан кейін Сенат Кампаниялықтармен келісім жасаудан үлкен пайда көрілетінін, ал бұл құнарлы аймақ Римнің астық қоймасына айналуы мүмкін деген қорытындыға келді. Алайда, олармен одақтасса, Рим самниттермен жасаған келісімге адал болмайды: осы себепті олар ұсыныстан бас тартуға мәжбүр болды. Римнің бас тартуы туралы хабар алғаннан кейін, Кампаниялықтардың елшілігі өз нұсқауларына сәйкес Кампания халқы мен Капуа қаласын шартысыз Римнің билігіне тапсырды. Осы әрекетке қозғалған Сенат, Римнің абыройы үшін Кампаниялықтар мен Капуа, енді Римге тиесілі болғандықтан, самниттердің шабуылынан қорғалуы керек деп шешті. Самниттерге елшілер жіберілді, олар Риммен өзара достық қарым-қатынастарын ескере отырып, Римге тиесілі болған аумақтарға тиіспеуді және Капуа қаласы мен Кампания аумағына қол сұнбауды талап етті. Елшілер өз хабарларын самниттердің ұлттық жиналысына жеткізді. Бірақ олар қарсылыққа ұшырады. Самниттер ғана емес, Капуаға қарсы соғыс бастау ниеттерін жариялады, сонымен қатар олардың шенеуніктері кеңес залынан шығып, елшілердің естігеніне жеткілікті дауыспен [өз әскерлеріне] дереу Кампания аумағына кіріп, оны тонауға бұйрық берді. Бұл жаңалық Римге жеткенде, фетиалдар өтемақы талап етуге жіберілді, ал талаптары қабыл етілмеген соң Рим самниттерге соғыс жариялады.

Қазіргі заманғы көзқарастар

Ливийдің жазғандарының тарихи дұрыстығы қазіргі тарихшылар арасында даулы. Олар Ливийдің сидициндер, кампандар және самниттердің соғысқа қалай түскенін оңайлатқанын мойындауға дайын, бірақ оның мұндағы баяндауы, кем дегенде, негізгі сызбасында тарихи болып табылады. Сидициндердің Теанумдағы бекінісі маңызды аймақтық торап нүктесін бақылап тұрды, бұл самниттерге жаулап алуға себеп болатын. Бірінші самниттік соғыс Ливийдің айтуынша, кездейсоқ басталуы мүмкін. Сидициндер Лирис өзенінің самнит жағында орналасқан, ал римдік-самнит шарты өзеннің төменгі емес, ортаңғы бөлігімен ғана айналысқан болуы мүмкін, сондықтан римдіктер сидициндердің тағдырына аса қызығушылық танытпаған сияқты. Сондықтан самниттер римдіктердің араласуынан сескенбей, сидициндерге қарсы соғыс бастауға болады. Римдіктерді күтпеген жерден кампандардың араласуы әкелді. Бірақ көптеген тарихшылардың римге кампан елшілігінің тарихилығын қабылдауы қиын, әсіресе Ливийдің кампандардың шартсыз түрде римдіктерге бағынғанын дұрыс сипаттаған-жоқпын деген мәселе. Капуа мен Римнің 343 жылы одақтасқандығы көп дау тудырмайды, себебі мұндай қарым-қатынас Бірінші самниттік соғыстың негізін құрайды. Тарихшылар Бірінші самниттік соғысқа әкелген оқиғалар мен Фукидидтің айтуынша, Пелопоннес соғысына себеп болған оқиғалардың ұқсастығын атап өтті, бірақ айырмашылықтар да бар. Ливийдің немесе оның дереккөздерінің кампан елшілігін Фукидидтің Пелопоннес соғысы тарихындағы «Коркиралық пікірталасқа» сәйкес етіп жасағаны анық. Ливийдегі рим сенатына кампан елшісінің сөйлеген сөзі мен Фукидидтегі Афина жиналысында коркиралық елшінің сөйлеген сөзі арасында көптеген ұқсастықтар бар. Бірақ Фукидидтің афиналықтары коркиралықтардың ұсынысын прагматикалық тұрғыдан талқыласа, Ливийдің сенаторлары моральдық аргументтерге негізделген кампандық одақты қабылдамауға шешім қабылдайды. Ливийдің сауатты оқырмандарына осы қарама-қайшылықты түсіндіруді мақсат еткен болуы мүмкін. Бас тартқан кампандардың ауыр азаптары, ежелгі рим әдебиетіндегі негізгі мотив – кампандардың мақтандығымен қарама-қайшы келеді. Ливийдің самниттік ұлттық жиналысты сипаттауының нақты деректерге негізделгені де күмәнді. Алайда, бұл сөздердің ойлап шығарылғаны, ежелгі тарихшылар үшін стандартты ерекшелік, кампандардың бағынуы да ойлап шығарылған болуы керек дегенді білдірмейді. Ең басты қиындық – 343 жылы бай Капуаның самниттердің салдарынан қаншалықты қиын жағдайға түскені, сондықтан кампандардың барлығын римдіктерге тапсыруға дайын болғаны. Екінші Пуникалық соғыс кезінде (б.з.д. 218-201 жылдары) Капуа Карфагеннің жағына шықты, бірақ Римнің ұзақ қоршауынан кейін б.з.д. 211 жылы шартсыз бағынуға мәжбүр болды, содан кейін капуалықтар римдіктермен қатты жазаланды. Сондықтан 343 жылғы кампандардың бағынуын кейінгі римдік тарихшылардың кері қайтарып жазғаны деп саналады. Бұл өнертабыс Римді б.з.д. 343 жылы келісімді бұзғаны үшін ақтауға және б.з.д. 211 жылы берілген жазаны ақтауға екі мақсатқа қызмет етті. 343 жылы Рим латын және герниктермен жасалған келісімдерге ұқсас шарттармен одақтасты. кейбір тарихшылар бағынуды тарихи деп қабылдайды. Зерттеулер көрсеткендей, ерікті мойынсұну осы кезеңдегі дипломатияның жалпы белгісі болды. Сондай-ақ, 343 ж.б.з. бағынуын ретроекция деп есептемейді, 343 ж. және 211 ж. оқиғаларының арасында көп ұқсастық таба алмайды. Ежелгі тарихшылар Римге көмек сұрап, одан да күшті жаумен соғысқан көптеген оқиғаларды жазған. Тарихи деректерде римдіктер мұндай өтініш берушілерді техникалық тұрғыдан бағынған жаулармен бірдей мәртебеге ие деп қарастырған, бірақ іс жүзінде Рим болашақ одақтастарды қорлауды қаламайтын. Салмон сияқты, 343 жылғы бағыну – бұл 211 жылғы бағынудың ретроекциясы, бұл римдік әрекеттерді жақсырақ ақтауға және Бірінші самниттік соғыс үшін кінәны манипулятивті кампандарға ауыстыруға арналған. Ливий римдіктерді кампандарды қорғауға деген жауапкершілікті өз бетінше қабылдап жатқандай етіп суреттейді, бірақ бұл рим республикасы тарихындағы жалпы тақырып, оның авторлары Римнің соғыстары әділ болғанын көрсетуді қалады. Рим аристократиясының арасында беделге қол жеткізудің басты жолы – әскери табыстар. Кейінгі, жақсы құжатталған кезеңдердегі дәлелдер Рим Сенатының экспансиялық соғыстарға әділ себептер беру үшін дипломатиялық жағдайларды манипуляциялау мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Бұл жағдай б.з.д. 4 ғасырдың екінші жартысында да болған деп сенуге ешқандай себеп жоқ. Римнің көмекке келуден бас тартудың тіркелген мысалдары да бар, бұл римдіктердің 343 ж.б.з. кампандардан бас тартуға мүмкіндігі болғанын көрсетеді.

Римнің үш жеңісі

Ливийдің айтуынша, б.з.б. 343 жылы екі римдік консул – Марк Валерий Корв пен Авл Корнелий Косс екеуі де самниттерге қарсы жорыққа шықты. Валерий әскерін Кампанияға, ал Корнелий Самниумға бастап, Сатикулаға орналасты. Ливий Римнің самниттерге қарсы үш шайқаста жеңіске жеткенін баяндайды. Бір күндік қатал шайқастан кейін Валерий Кума маңындағы Гаурус тауындағы алғашқы шайқаста жеңіске жетті, бірақ күн батқанда соңғы күшпен шабуыл жасағаннан кейін ғана. Екінші шайқас римдіктер үшін апатқа ұшырауға жақын болды, өйткені самниттер екінші консул Корнелий Косс пен оның әскерін тау жолында тұтқынға алуға тырысты. Бірақ олардың сәтіне орай, Корнелийдің әскери трибундарының бірі, Публий Деций Мус, шағын жасақпен бірге төбені басып алып, самниттердің назарын аударды, соның арқасында рим әскері тұзақтан қашып құтылды. Деций мен оның адамдары түнде қауіпсіз жерге сытылып кетті, ал таңертең дайындықсыз самниттерге шабуыл жасалып, жеңілді. Жеңіске жетуді нығайту үшін самниттер күштерін жинап, Кампанияның шығыс шетіндегі Суэссула қаласын қоршап алды. Марк Валерий өз әскерін алып, Суэссулаға қарқынды жорық жасады. Азық-түлік жетіспей және рим әскерінің күшін дұрыс бағаламаған самниттер азық-түлік іздеу үшін әскерін таратып жіберді. Бұл Валерийге үшінші рет римдіктерге жеңіс сыйлауға мүмкіндік берді, ол жеңіл қорғалған самниттердің лагерін басып алып, олардың азық іздеушілерін шашыратты. Римдіктердің самниттерге қарсы жеткен осы табыстары Фалерийді Риммен қырық жылдық бітім шартын мәңгілік бейбітшілікке айналдыруға, ал латындықтарды Римге қарсы жоспарланған соғыстан бас тартып, оның орнына Паэлигниге қарсы жорық жасауға итермеледі. Достық Карфаген мемлекеті Юпитер Оптимус Максимустың ғибадатханасына жиырма бес фунт салмақтағы тәжбен Римге құттықтау елшілігін жіберді. Екі консул да самниттерге қарсы жеңістерін тойлады. Fasti Triumphales-те Валерий мен Корнелийдің 21 қыркүйекте және 22 қыркүйекте самниттерге қарсы жеңістерін атап өткені жазылған. Қазіргі тарихшылар Ливийдің осы үш шайқасты сипаттауының тарихи дұрыстығына күмән келтіреді. Ливийдің осы кезеңдегі шайқас көріністері көбінесе өзінің және оның дереккөздерінің еркін реконструкциялары болып табылады, және олардың басқаша болуына ешқандай себеп жоқ. Римдіктердің өлтірген самниттер саны мен алған олжасы шамадан тыс көбейтілгені анық. Тарихшылар Публий Деций Мус туралы оқиға мен 258 жылы Сицилияда римдіктер Карфагенге қарсы Бірінші Пуникалық соғыста соғысқан кезде болған оқиға арасындағы көптеген ұқсастықтарды атап өтті. Ежелгі деректерге сәйкес, рим әскері жаудың ортасында төбе басына 300 адамнан тұратын жасақпен басқарған әскери трибунның қол астына түсіп, тұтқынға түсіп қалу қаупі төнген. Рим әскері қашып құтылды, бірақ 300-дің ішінен тек трибуны ғана аман қалды. Бұл ежелгі замандағы атақты оқиғаның сипаттамасына әсер етпегендігі күмәнсіз. Салмон (1967) 343 жылғы науқандар мен кейінгі оқиғалар арасында бірнеше басқа ұқсастықтарды тапты, оларды ол екі есе деп санады. Бірінші және Екінші Самниттік соғыстар да Самнийге Корнелийдің басып кіруінен басталады, рим әскерінің тұзаққа түсіп кетуі 321 жылы Каудин бұрақтарындағы атақты апатқа ұқсайды, және 306 жылы Публий Корнелий Арвина мен 297 жылы Публий Деций Мустың (Сатикуланың батырының ұлы) науқандарына ұқсас. Сондай-ақ, ол Валерий Корвтың Кампаниядағы екі жеңісі 215 жылы сол аймақта Ганнибалға қарсы римдік операциялардың қосарлануы болуы мүмкін деп ойлады. Салмонның реконструкциясында б.з.б. 343 жылы Капуяның шетінде Юнона Гаураның ғибадатханасы жанында болған және римдіктердің тар жеңісімен аяқталған бір ғана шайқас болды. Оукли (1998) екі жақтылық туралы бұл пікірлерді жоққа шығарып, үш шайқас болғанын айтады. Римдіктер келген кезде самниттер Кампанияда елеулі жерді иеленіп, Валерийдің екі жеңісі Капуа мен Кумеге жасалған самниттердің қос шабуылдарының нәтижесі болуы мүмкін. Самниттік қоршаулар Ливийдің самниттік соғыстар туралы баяндамасында біршама негізгі мотив болса да, бұл бұл соғыстар жүргізілген таулы жерді бейнелеуі мүмкін. Децийдің тарихы, сақталғандай, 258 жылғы әскери трибунның үлгісіне сәйкес жасалған, бірақ Деций 343 жылы кейбір ерлік әрекеттерді жасауы мүмкін, оның естелігі кейінірек әшекейленген ертегілердің бастауы болды. Форсайт (2005) Корнелий Косс пен Деций Мустың оқиғасы жалған деп санайды, бұл Децийдің б.з.б. 340 жылы құрбандыққа шалуын алдын ала көрсету үшін. П. Деций кейбір ерлік әрекеттерді жасауы мүмкін, содан кейін ол 340 жылы консулдыққа қол жеткізген отбасының алғашқысы болды, бірақ егер солай болса, тарихи оқиғаның егжей-тегжейі сақталмаған. Оның орнына, кейінгі жылнамашылар Каудинодағы апатты б.з.д. 258 жылғы әскери трибунның оқиғасымен біріктіріп, Ливий жазған толығымен ойдан шығарылған оқиғаны жасады; айырмашылығы, түпнұсқада римдіктер жеңіліске ұшырап, қаза тапқан, ал мұнда Децийдің ешбір адамы өлмеді және римдіктер үлкен жеңіске жетті.

Соғыстың аяқталуы

342-де ешқандай шайқас болған жоқ. Керісінше, ақпарат көздері әскерилердің бір бөлігі жасаған бүлікке назар аударады. Ең көп таралған нұсқа бойынша, 343 жылы римдіктердің жеңісінен кейін кампандар Римнен қысқы гарнизон сұрады, өйткені оларды самниттерден қорғау қажет болды. Кампанияның жұмсақ тіршілік салтына әуес болған гарнизондық сарбаздар Кампанияны басып алу және оның иелері болу жоспарын құрастыра бастады. Бірақ, төңкеріс жасамас бұрын, 342 жылғы консулдар оның құпиясын ашты. Жазадан қорқып, бүлікшілер көтеріліс ұйымдастырып, Римге қарсы жорыққа шықты. Марк Валерий Корв дағдарысты шешу үшін диктатор болып тағайындалды; ол бүлікшілерді қантөгіссіз қаруларын тастауға көндірді, ал олардың наразылықтарын жою үшін бірқатар экономикалық, әскери және саяси реформалар қабылданды. Алайда, осы бүлік тарихы қазіргі тарихшылар арасында даулы, және мүмкін, бүкіл оқиға сол жылы қабылданған маңызды реформаларға негіз беру үшін ойлап табылған. Бұл реформалардың ішінде Leges Genuciae заңы болды, ол ешкімнің бір лауазымға он жылдан ертерек қайта сайлануына рұқсат бермейді, және консулдар тізімінен көрініп тұрғанындай, бұл заң үлкен дағдарыс жылдарынан басқа, тұрақты түрде сақталды. Сондай-ақ, консулдардың бірінің міндетті түрде плебей болуы қалыптасқан ереже болды. Ливийдің айтуынша, б.з.д. 341 жылы римдік консулдардың бірі, Луций Эмилий Мамерк самнит аймағына кірді, бірақ оған қарсы тұрарлық әскер таппады. Ол олардың жерін тонап жатқанда, самниттердің елшілері бейбітшілік сұрап келді. Рим Сенатына өздерінің жағдайын баяндағанда, самниттердің елшілері римдіктермен бұрынғы келісімдерін еске салды, олар кампандардан айырмашылығы, бейбіт уақытта жасалған, және самниттер енді Римнің достары емес, сидициндерге қарсы соғыс бастауға ниетті еді. Рим преторы Ти. Эмилий Сенаттың жауабын жеткізді: Рим самниттермен бұрынғы келісімін жаңаруға дайын, сонымен қатар Рим самниттердің сидициндермен соғыс немесе бейбітшілік орнату шешіміне араласпайды. Келісімге қол жеткеннен кейін рим әскері Самниумнан шығып кетті. Эмилидің Самниумға жасаған жорығының әсері күшеректеу көрсетілген болуы мүмкін; тіпті оны кейінірек жазған автор Римнің жеңіске жеткенін көрсету үшін ойлап тапқан болуы да мүмкін. Б.з.д. 4 ғасырға қатысты дереккөздердегі преторлар туралы сирек айтылуы көбінесе тарихи деп есептеледі, сондықтан Ти. Эмилийдің самниттермен бейбіт келіссөздерге қатысқаны мүмкін.

Соғыстың тарихилығы

Ливийдің баяндамасындағы көптеген мәселелер және Диодордың оны тізбеуі кейбір тарихшыларды соғыстың барлығын тарихи емес деп санауға алып келді. Дегенмен, соңғы кездегі тарихшылар соғыстың негізгі тарихилығын қабылдады. Ешбір римдік тарихшы Рим үшін соншалықты ұятты оқиғалар тізбегін құрастырмас еді. Ливий Римнің Самниттермен одақтас болғаннан кейін олардың жауына айналғанына анық ұялған. Римдіктердің 341 жылдан кейін Кампаниядағыдай үстемдік орнатуы Самниттердің қарсылығы болмаса мүмкін емес. Соңында, Диодор Рим тарихының ерте кезеңіндегі көптеген басқа оқиғаларды, мысалы, Екінші Самнит соғысының алғашқы жылдарын назарға алмады; оның Бірінші Самнит соғысы туралы айтпауы оның тарихи емес екендігінің дәлелі ретінде қарастырылмайды.

Аурудың басталуы

Екінші Самниттік соғыс Римнің Кампанияға араласуынан туындаған шиеленістердің нәтижесінде болды. Негізгі себептер – б.з.д. 328 жылы Фрегеллада римдік колония (қоныс) құрылуы және Палеополис тұрғындарының әрекеттері. Фрегелла – Лирис өзенінің шығыс тармағында, Тресус өзенімен (қазіргі Сакко) қосылатын жерде, Кампанияда және Самниттер бақылауында болатын аймақта орналасқан вольск қаласы. Ол вольскілерден алынып, самниттермен қиратылған. Палеополис ("ескі қала") – қазіргі Неапольдің (грек қаласы) ескі бөлігі, Неаполис ("жаңа қала") – жаңа және ірі бөлігіне жақын орналасқан. Ливийдің айтуынша, Палеополис тұрғындары Кампанияда тұратын римдіктерге шабуыл жасаған. Рим өтемақы талап етті, бірақ талаптары қабылданбады және соғыс жарияланды. Б.з.д. 327 жылы екі консулдық әскер Кампанияға жол тартты. Консул Квинт Публилий Филон Неапольді шабуылға алды. Оның әріптесі Луций Корнелий Лентул, Самниттердің араласуына дайындық жасап, Самниумда әскер жиналып жатқандығы туралы хабарларға байланысты, Самниттердің қозғалысын тексеру үшін ішкі аймаққа орналасты. Лентул тұрақты лагерь құрды. Жақын орналасқан Кампания қаласы Нола Палеополис/Неаполиске 2000 әскер жіберді, ал самниттер 4000 әскер жіберді. Римде де самниттер Привернум, Фунди және Формия қалаларында (Лирис өзенінің оңтүстігіндегі вольск қалалары) бүлік шығаруға ынталандырып жатқандығы туралы хабарлар келді. Рим Самниумға елшілер жіберді. Самниттер соғысқа дайындалып жатқандарын, Формия мен Фундиге араласпағанын және Палеополиске әскерді өздері жібермегенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ Фрегелланың құрылуына наразылық білдірді, оны оларға қарсы агрессиялық әрекет деп есептеді, себебі олар бұл аймақты жақында басып алған. Олар Кампанияда соғыс бастауды талап етті. Осы оқиғалардан бұрын да шиеленіс болған. Б.з.д. 337 жылы Аурунци мен Сидицини арасында соғыс басталды. Римдіктер Аурунциге көмектесуге шешім қабылдады, өйткені олар Бірінші Самниттік соғыс кезінде Римге қарсы соғыспаған. Осы уақытта ежелгі Аурунка қаласы қиратылды, сондықтан олар Суэса Аурункаға қашып, оны нығайтты. Б.з.д. 336 жылы Аусони Сидициниге қосылды. Римдіктер осы екі халықтың әскерін жеңді. Б.з.д. 335 жылы екі римдік консулдың бірі аусонилердің басты қаласы Калесті қоршап алып, басып алды және гарнизон орналастырды. Содан кейін әскер Сидициниге аттанды, екінші консул даңққа ие болу үшін. Б.з.д. 334 жылы 2500 азамат Калес қаласына римдік колония құру үшін жіберілді. Римдіктер Сидицини аумағын қиратты және Самниумда екі жыл бойы Римге қарсы соғыс шақырулары айтылды. Сондықтан римдік әскер Сидицини аумағында қалды. Лирис өзенінің солтүстігінде, вольсктер аумағында да шиеленіс болды. Б.з.д. 330 жылы вольск қалалары Фабратерия мен Лука Римге Самниттерден қорғаныш алу үшін өздеріне билік етуді ұсынды. Сенат самниттерге олардың аумақтарына шабуыл жасамау туралы ескерту жіберді. Самниттер келісті. Ливийдің айтуынша, бұл олар соғысқа дайын болмағандықтан болды. Сол жылы вольск қалалары Привернум және Фунди бүлік шығарып, тағы бір вольск қаласының және сол аймақтағы екі римдік колониясының аумағын қиратты. Рим әскер жібергенде Фунди тез арада адалдығын жариялады. Б.з.д. 329 жылы Привернум құлдырады немесе берілді (бұл нақты емес). Оның көшбасшылары Римге жіберілді, қабырғалары бұзылды және гарнизон орнатылды. Ливийдің жазбасында самниттермен тыныштық көп жылдар бойы шатқақты болғаны айтылған. Сондай-ақ, Калес Римнен Капуаға дейінгі жол үшін ғана емес, сонымен қатар Самниум тауларына жететін кейбір жолдар үшін де маңызды стратегиялық позицияда болғанын атап өту керек. Дегенмен, самниттер Римнің Кампанияға араласуына әскери жауап бермеді. Мүмкін, себебі Луканиялықтар (самниттердің оңтүстік көршілері) мен Ион теңізіндегі грек қаласы Тарас (латынша Тарантум, қазіргі Таранто) арасында қақтығыс болды. Тарантиндіктер грек патшасы Епирдің Александрдан көмек сұрады, ол б.з.д. 334 жылы Италияға келді. Б.з.д. 332 жылы Александр Самниум мен Кампанияға жақын Паэстумға қонды. Самниттер луканиялықтарға қосылды, екеуі де Александрдан жеңіліске ұшырады, ол Риммен достық қарым-қатынас орнатты. Алайда Александр б.з.д. 331 немесе 330 жылы шайқаста қаза тапты. Самниттердің Фрегеллаға наразылығы Римнің Кампаниядағы саясатының алдыңғы сегіз жылында туындаған жағдайларға қосымша болуы мүмкін.

327 - 322 жылдар аралығында

Квинт Публилий Филон әскерін Палеополь мен Неапольдің арасына орналастырып, оларды бір-бірінен оқшаулады. Осы кезде римдіктер жаңа институттық қағида енгізді: Публилий Филон мен Корнелий Лентул мерзімі біткен соң Римге қайта оралуға тиіс еді (келесі жылға сайланған консулдардың әскери операцияларды жалғастыруы үшін), бірақ олардың әскери басқару құқығы (алайда Республиканың азаматтық басшылары ретіндегі билігі емес) науқандар аяқталғанға дейін проконсулдар атағымен ұзартылды. 326 жылы қаладағы самнит сарбаздарының тәртіпсіздігіне наразы болған Неапольдің екі көрнекті тұлғасы, римдіктерге қаланы басып алуға мүмкіндік беретін қастандық ұйымдастырды және Риммен қайтадан достық қарым-қатынас орнатуға шақырды. Аллифа, Каллифа және Руфриум қалалары римдіктер тарапынан басып алынды. Луканиялықтар мен Апулиялықтар (Италияның тобындағы) Риммен одақтасты. Самниттер мен Вестинилер (Адриатика теңізінің жағасында, Самнийдің солтүстік-шығысында мекендеген сабелиялық тайпа) арасындағы одақ туралы хабар Римге жетті. 325 жылы б.з.д. консул Децимус Юний Брут Скаева олардың жерін шабуылдап, ашық шайқасқа мәжбүр етіп, Кутина және Цингилия қалаларын жаулап алды. Ауруға шалдыққан екінші консулдың басқаруын өз мойнына алған диктатор Луций Папирий Курсор 324 жылы б.з.д. белгісіз жерде самниттерге ауыр күйреуді сыйлады. Самниттер бейбітшілік тіледі, ал диктатор Самнийден кетуге мәжбүр болды. Бірақ самниттер Римнің бейбіт шарттарын қабылдамай, бір жылдық бітімге келісті, бірақ Папирий соғысты жалғастыруға ниетті екенін естіген соң оны бұзды. Ливийдің айтуынша, сол жылы апулиялықтар Римнің жауына айналды. Өкінішке орай, бұл ақпарат өте шашыраңқы, себебі Апулия аймағында үш түрлі этностық топ өмір сүрді: оңтүстікте Мессаптар, орталықта Япигтер және солтүстікте Даундар. Бізге белгілі болғандай, осы соғысқа тек Дауния (Даундердің жері) ғана тартылды. Алайда, бұл тәуелсіз қала-мемлекеттердің жиынтығы еді. Сондықтан осы аймақта кімнің Римге қарсы болғанын білу мүмкін емес. 323 жылы консулдар екі майданда соғысты: К. Сульпиций Лонг Самнийге, ал Квинт Эмилий Серретан Апулияға баруға жіберілді. Шайқастар болған жоқ, бірақ екі майданда да жерлер қиратылды. 322 жылы самниттер жалдамалы әскерлер жалдаған деген қауесет тарады, соның салдарынан Аул Корнелий Косс Арвина диктатор болып тағайындалды. Самниттер оның Самнийдегі лагеріне шабуыл жасады, оған лагерін тастап кетуге тура келді. Содан кейін қатыгез шайқас болды, нәтижесінде самниттер жеңіліске ұшырады. Самниттер капитуляциялауға ұсыныс жасады, бірақ Рим одан бас тартты.

Каудин бұрақтарынан б. з. д. 316 жылға дейін

321 ж.б.д. консулдар Титус Ветурий Кальвин мен Спурий Постумий Альбин Калатияда (Капуядан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км жердегі Кампания қаласы) орналасты. Самниттердің қолбасшысы Гай Понтий әскерін Каудин шатқалына орналастырып, малшылар кейпіндегі сарбаздарды Калатияға жіберді. Олардың міндеті – самниттердің Римнің одақтасы Апулиядағы Луцера қаласына шабуыл жасауға дайындалып жатқаны туралы жалған ақпарат тарату болды. Консулдар бұл қалаға көмекке аттануға және Каудин шатқалы арқылы жылдам (бірақ қауіпсіз емес) жолмен өтуге шешім қабылдады. Бұл Апеннин тауларындағы екі тар, орманды шатқал еді, олардың арасында жазық жатыр. Бірінші шатқалдан екіншіге өту тар және қиын қуыс болатын. Самниттер оны кесілген ағаштар мен тастармен тосқан. Римдіктер мұнан өткен кезде, шатқалдың артқы жағын да тосқан. Римдіктер қамауға түсіп, жаумен қоршалды және бекінілген лагерь құрды. Гай Понтий әкесі Еренийге кеңес сұрап хабаршы жіберді. Ол римдіктерді дереу босатуға кеңес берді. Гай бұған келіспеді, ал Еренийдің екінші хабары – оларды өлтіру туралы болды. Осы қайшы жауаптарға байланысты Гай әкесінің есінен жаңылып қалғанын ойлады, бірақ оны шатқалға шақырды. Ерений алғашқы нұсқаның Риммен бейбітшілік пен достыққа алып келетінін, ал екіншісінің екі әскердің жоғалуына әкеліп, римдіктерді ұзақ уақытқа дейін әлсірететінін айтты. Оларды босатып, Римге талаптар қою туралы сұрағанда, ол «бұл адамдарға достар табуға да, жауларынан құтылуға да көмектеспейді» деді. Римдіктерді ұятқа салу оларды кек алуға итермелейді. Гай римдіктердің қарсы тұруын талап етіп, «самниттердің аумағын тастап кетуін және олардың отарларын алып кетуін» бұйырды. Консулдардың қарсы тұрудан басқа амалы қалмады. Римдік сарбаздар қарусыз күйде лагерьтен шығып, мойынтұрық астынан өтіп, жаудың мазақтарына ұшырады. Мойынтұрық – жеңілген сарбаздардың иіліп, өгіздерге арналған мойынтұрық астынан өтуге мәжбүр болған бағыну символы еді. Апианның айтуынша, Понтий найзаларды мойынтұрық ретінде пайдаланған: «Понтий шатқалдан өтуге жол ашып, екі найзаны жерге тіреп, үшіншісін үстіне қойып, римдіктерді бірінен соң бірі оның астынан өтуге мәжбүрледі». Ливий және басқа да көне дереккөздер Римнің самниттер ұсынған бітімді қабылдамағанын және жеңістерімен ұятты кек алғанын мәлімдейді. Ливийдің айтуынша, б.з.б. 320–319 жылдары жеңістерден кейін екі жылдық бітім жасалды. Алайда, Салмон бұл бітімнің Каудин шатқалында жасалған келісімнің нәтижесі болғанын айтады. Қалай болғанда да, б.з.б. 316 жылы бітім аяқталды. Бұл талқылау туралы Frederiksen еңбегін қараңыз. Бұл бөлім Ливийдің баяндамасына сүйене отырып жалғасады. Ливий жазғандай, самниттердің талаптары (Римде оны Каудин бейбітшілігі деп атады) туралы консулдар келісімге келуге мүмкіндіктері жоқ екенін айтты, өйткені бұл Рим халқының дауысымен бекітілуі және фетиалдардың (дін қызметкерлерінің) тиісті діни рәсімдерді орындау арқылы ратификациялануы керек еді. Сондықтан келісімнің орнына кепілдік берілді, кепілдік берушілер консулдар, екі әскердің офицерлері және квесторы болды. Алты жүз атты әскер кепіл ретіне берілді, «егер римдіктер шарттарды орындамаса, олардың өмірінен айырылатын еді». Римдік сарбаздар ұяттан қатты мазаланып, қаладан шығып кетті. Капуя тұрғындары оларға азық-түлікпен көмектесті. Римде аза тұтылып, дүкендер жабылды және Форумдағы барлық іс-шаралар тоқтатылды. Әскерилерге қарсы ашу-ыза туды және оларды қалаға кіргізбеу туралы ұсыныстар айтылды. Алайда, олар келгенде, халық оларға жаны ашыды. Олар өз үйлеріне қамалып қалды. Спурий Постумий сенатқа Римнің Каудин шатқалындағы кепілдікке байланысты емес екенін, өйткені ол халықтың рұқсатысыз берілгенін, соғысты қайта бастауға ешқандай кедергі жоқ екенін және Римнің самниттерге тек кепілдік берушілердің өмірі мен тұлғасы үшін қарыз екенін айтты. Сол кезде Самниумға әскер, фетиалдар және кепілдік берушілер жіберілді. Сол жерде Постумий фетиалдың тізесін итеріп, оның самнит екенін және дипломатиялық ережелерді бұзғанын мәлімдеді. Гай Понтий римдіктердің екіжүзділігін айыптады және римдік кепілдерді бермейтінін жариялады. Ол күткен бейбітшілік орындалмады. Осы уақытта Сатрикум (Лациумдағы қала) самниттерге қосылып, Фрегелланы басып алды. 320 ж.б.д. консулдар Квинт Публилий Филон мен Люций Папирий Курсор Апулияға аттанды. Бұл әрекет самниттерді шатастырды. Публилий римдік тұтқындар ұсталған Луцерияға қарай бет алды. Ол самниттік жасақты талқандады. Алайда самниттер қайтадан жиналып, Луцерияның сыртында римдіктерді қоршауға алды. Папирийдің әскері жағалау бойымен Арпиге дейін жетті. Ондағы халық римдіктерге жақсы қатысты, өйткені олар жылдар бойы самниттердің шабуылдарынан шаршаған еді. Олар қоршаудағы римдіктерге астықпен көмектесті. Бұл самниттерді Папириймен шайқасуға мәжбүр етті. Нәтижесіз шайқас болды және Папирий самниттерді қоршады, олар кейін мойынтұрық астынан өтті. Луцерия алынды және римдік тұтқындар босатылды. 319 ж.б.д. консул Квинт Эмилий Барбула Ферентиумды басып алды, ал Квинт Публилий Сатрикумды бағындырды, ол көтеріліс жасап, самниттік гарнизонды қабылдаған еді. 318 ж.б.д. самниттік қалалардың елшілері Римге «келісімді жаңаруды сұрау» үшін келді. Бұл сұраныс қабылданбады, бірақ екі жылдық бітім жасалды. Апулия қалалары Теанум мен Канузиум Римге бағынды, және Апулия енді бағындырылды. 317 ж.б.д. Квинт Эмилий Барбула Луканиядағы Нерулумды басып алды. 315 ж.б.д. диктатор Квинт Фабий Максим Руллиан Сатикуладағы операцияны өз қолына алды. Самниттер жаңа әскер жинап, қаланың жанында орналасып, римдіктерді қоршаудан аударуға тырысты. Квинт Фабий қалаға назар аударды, ал самниттер римдік бекінісін мазалады. Римдік атты әскердің командирі Квинт Авлий Церетан самниттерді шабуылдап, самниттік қолбасшыны өлтірді, бірақ өзі де қаза тапты. Самниттер кешігіп, Пластиканы басып алды. Римдіктер әскерін Апулия мен Самниумнан Лациумдағы, Самниуммен шектес Сора қаласын басып алу үшін жіберді, ол самниттерге қосылып, римдік отаршыларын өлтірген еді. Римдік әскер сол жерге бет алды, бірақ самниттер де қозғалып жатқанын және жақындап келе жатқанын естіді. Римдіктер жолдан ауысып, Лаутула шайқасында самниттермен шайқасты, онда олар жеңіліске ұшырады және олардың атты әскер командирі Квинт Авлий қаза тапты. Оның орнына Гай Фабий келді, ол жаңа әскер әкеліп, оны жасыруға бұйрық берді. Квинт Фабий әскеріне ескертпестен шайқасқа бұйрық берді және олардың рухын көтеру үшін лагерь өртенгендей сезім тудырды. Әскерлер жауды дүрліктіріп, Квинт Авлий шайқасқа қосылды. 314 ж.б.д. жаңа консулдар Марк Поэлий мен Гай Сульпиций Сораға жаңа әскер әкелді. Қаланы басып алу қиын болды, бірақ дезертир оны сатқанын ұсынды. Ол римдіктерге лагерьті қалаға жақын жылжытуды және түнгі уақытта он адамды тік және өтпес жолмен цитадельге жеткізуді айтты. Ол римдіктердің оны басып алғанын айқайлады. Тұрғындар үрейленді және қала қақпаларын ашты. Қаскөйлер Римге жеткізіліп, өлім жазасына кесілді және Сорада гарнизон орналастырылды. Лаутула шайқасынан кейін үш Аусони қаласы, Аусона, Минтурна (Аусония және Минтурно) Лациумда, Лирис өзенінің солтүстігінде және сол жағасында орналасқан, және Веския (өзен арқылы, Кампанияда) самниттерге қосылды. Үш қаланың жас ақсүйектері оларды сатты және үш римдік жасақ жіберілді. Ливий «жетекшілер шабуыл жасағанда болмағандықтан…» деді.

312308 б.з.д. Этрусктер араласады

312 ж.б.д. Самнийдегі соғыс аяқталуға жақын болғандай сезілді, бірақ самниттерден де қауіпті этрусктердің әскер жинауы туралы әңгімелер тарады. Консул М. Валерий Максим Корв Самнийде болғанда, оның әріптесі Публий Деций Мус, ауруға шалдыққандықтан, Гай Сулпиций Лонгты диктатор етіп тағайындады, ол соғысқа дайындық жүргізді. 311 ж. консулдар Гай Юний Бубульк пен Квинт Эмилий Барбула өздерінің басқаруын бөлісті. Юний Самнийге, ал Эмилий Этрурияға басшылық етті. Самниттер Клувиядағы (орны белгісіз) римдік гарнизонды басып алып, тұтқындарын қамшылады. Юний оны қайта басып алып, Бовианға қарай жылжып, қаланы тонады. Самниттер римдіктерге тұзақ құрып, шабуыл жасауға тырысты. «Төбелес туатын орынға баратын жол жоқ» деген жалған ақпарат таратылды. Юний соған қарай бет алды және оған тұзақ қойылды. Римдіктер тау беткейіне көтерілгенде шайқас аз болды, ал олар жоғарыдағы тегіс жерге жетіп, сапқа тұрғанда, самниттер қорқып қашып кетті. Орман олардың қашуына кедергі келтірді, көптегендері қаза тапты. Сонымен қатар, этрусктар римдіктердің Этрурияға кіруші кілті деп санайтын одақтасы Сутриумды қоршады. Эмилий көмекке келді, келесі күні этрусктар шайқас ұсынды. Бұл ұзақ және қанды шайқас болды. Римдіктер жеңіске жақындап қалғанда, қараңғы түскендіктен шайқас тоқтатылды. Сол жылы одан әрі шайқастар болған жоқ, себебі этрусктар бірінші қатарын жоғалтып, тек резервтері қалды, ал римдіктер көп шығынға ұшырады. 310 ж. консул Квинт Фабий Максим Руллиан Сутриумға күш-қуатын жеткізіп, шайқасқа дайын тұрған этрусктердің үлкен әскерімен кездесті. Ол тауларға көтеріліп, жаумен бетпе-бет келді. Этрусктар найзаларын лақтырып, шабуылға шықты. Римдіктер оларды найза мен таспен атқылады. Бұл этрусктарды алаңдатты және олардың қатары бұзылды. Римдіктер шабуылға шықты, этрусктар қашып кетті, ал римдік атты әскер оларды қуып жете алғандықтан, олар лагеріне емес, тауларға қарай бет алды. Содан олар римдіктердің өте қорқып, ешкім өтпеген Киминия орманына қарай жол тартты. Консулдың ағасы Марк Фабий, Этруриядағы Каирде туысқандарымен оқыған және этрус тілінде сөйлейтін, этрус шопаны болып көрінетіндей орманды зерттеуді ұсынды. Ол Умбриядағы Камеринумға дейін барды, онда жергілікті тұрғындар римдіктерге азық-түлік пен сарбаздарды ұсынды. Квинт Фабий орманды кесіп өтіп, Симиан тауларының айналасын қиратты. Бұл этрусктардың ашуын тудырды, олар жинаған ең үлкен әскерін жинап, Сутриумға қарай аттанды. Олар римдік қабырғасына жетті, бірақ римдіктер шайқас бастаудан бас тартты, сондықтан олар сол жерде күтті. Аз санды әскерлерін жігерлендіру үшін Квинт Фабий оларға құпия қаруы бар екенін айтты және этрусктардың сатқындыққа ұшырағанын сездірді. Таң атқанда римдіктер лагерьден шығып, ұйықтап жатқан этрусктарға шабуыл жасады. Кейбіреулері лагеріне қашып кетті, ал көпшілігі таулар мен орманға қарай бет алды. Этрус қалалары Перузия, Кортона және Ареций бейбітшілік сұрап, отыз жылдық бітімге қол жеткізді. Осы уақытта басқа консул Гай Марций Рутилий Самниттерден Аллифае (Кампания) қаласын басып алып, көптеген бекіністер мен ауылдарды қиратты немесе басып алды. Рим флоты Кампаниядағы Помпейге жіберілді және ол жерден Нуцерия аумағын тонады. Тоңпаққа құмар теңізшілер тым ішке кіріп кетіп, қайтып келе жатқанда ауыл тұрғындары олардың көпшілігін өлтірді. Самниттер римдіктердің этрусктармен қоршалғандығы туралы хабар алды және Гай Марцийге қарсы тұруға шешім қабылдады. Сондай-ақ, егер Гай Марций шайқастан қашса, Самниттер Марси және Сабиндер жері арқылы Этрурияға қарай аттанатын болады. Гай Марций олармен кездесіп, қанды, бірақ шешілмейтін шайқаста римдіктер бірнеше офицерлерін жоғалтып, консул жарақат алды. Сенат Луций Папирий Курсорды диктатор етіп тағайындады. Алайда Квинт Фабий Луций Папирийге наразылық білдірді. Бұрынғы консулдар Папирийдің шешімін қабылдауға көндіру үшін оның қасына жіберілді, Фабий өкінішпен Папирийді тағайындады. Луций Папирий Самнит шекарасына жақын Вольск қалашығы Лонгулада Гай Марцийдің орнын басты. Ол шайқасқа шығуға аттанды. Екі әскер де түнге дейін бір-біріне қарама-қарсы тұрды, шайқас болған жоқ. Осы уақытта Этрурияда белгісіз этрус әскері (көптеген этрус тайпалары қол қойған келісімге қатыспағандықтарын болжауға болады) lex sacrata (әскерлер өлімге дейін күресуі керек болған діни мағынасы бар келісім) қолданып, шайқасқа дайындалды. Олар Вадимо көлінің жанындағы шайқаста римдіктермен кездесті. Бұл ұзақ және қанды шайқас болды, көптеген шығындар болды және резервтер шақырылды. Ақырында римдік атты әскері түсіп, жаңадан келген жаяу әскер сияқты күресіп, шаршаған жаудың қатарын бұзды. Ливий бұл шайқас этрус күшін алғаш рет жойғанын айтты, себебі бұл шайқас олардың күшін жойды. 309 ж.б.д. Луций Папирий Курсор самниттерге қарсы үлкен жеңіске жетіп, ол тонаудан алынған олжаға байланысты ең ұлы жеңіске ие болды. Этрус қалалары бітімді бұзып, Квинт Фабий олардың қалдықтарын Перузияның жанында жеңіп алды және қала басылып бермегенде оны басып алатын еді. 308 ж.б.д. Квинт Фабий тағы да консул сайланды. Оның әріптесі Публий Деций Мус болды. Квинт Фабий Самнийге басшылық етті. Ол Нуцерия Альфатернадан келген бейбітшілік ұсыныстарын қабылдамады және оны басып алды. Ол белгісіз шайқаста марсилер самниттерге қосылғанда да күресті. Сондай-ақ, самниттермен бірге болған Паэлигнилер жеңіліске ұшырады. Этрурияда Деций Тарквинийден қырық жылдық бітім мен азық-түлік алды, Вользинийдің кейбір бекіністерін басып алып, кең аумақты қиратты. Барлық этрус тайпалары келісімге келуге тырысты, бірақ ол бір жылдық бітімге ғана келісті және олар әрбір римдік сарбазға бір жылдық жалақы мен екі тоны берсін деп талап етті. Этрус адамдарының қолдауымен умбриялықтар көтеріліс жасады, үлкен әскер жинап, Децийге бағынбай, Римге қарай аттанатындарын мәлімдеді. Деций жылдам марш жасап, Римнің солтүстік-шығысындағы Пупинияға орналасты және Фабийға әскерін Умбрияға бастап әкелуді бұйырды. Фабий Ассисиге жақын Мевнияға келді, онда умбриялық әскерлер болды. Умбриялықтар оның Самнийде екенін ойлап, таң қалды. Олардың кейбіреулері қалаларына қайтып, ал кейбіреулері соғыстан бас тартты. Басқалары Фабий лагерін бекітіп жатқанда оған шабуыл жасады, бірақ олар жеңіліске ұшырады. Көтеріліс жетекшілері басылып, қалған Умбрия бірнеше күн ішінде бағынды.

307Б.з.д.304 Апулия мен Самниумдағы соңғы жорықтар

307 ж.б.д. консул Луций Волумний Фламма Виоленс оңтүстік Апулиядағы Салентинге қарсы жорыққа тағайындалды, онда ол бірнеше жау қалаларын басып алды. Квинт Фабий Самниумдағы жорықты жүргізу үшін проконсул болып сайланды. Ол Әлифая маңындағы шайқаста самниттерді жеңіп, олардың лагерін қоршауға алды. Самниттер беріліп, қолдарынан өткізілді, ал олардың одақтастары құлдыққа сатылды. Әскер қатарында герниктер де болды. Олар Римге жіберілді, олардың әскерге шақырылғандар ма, әлде еріктілер ме екенін анықтау үшін тергеу жүргізілді. Алетрий, Ферентий және Верула қалаларының халқынан басқа, барлық герниктер Римге соғыс жариялады. Квинт Фабий Самнийді тастап кетті, ал самниттер римдік гарнизондарымен бірге Калатия мен Сораны басып алды. 306 ж.б.д. консул Публий Корнелий Арвина Самнийге аттанды, ал оның әріптесі Квинт Марций Тремул герниктермен күресті. Жаулар лагерьлер арасындағы барлық стратегиялық нүктелерді басып алып, екі консулды оқшаулады. Римде екі әскер жиналды. Алайда, герниктер римдіктермен шайқаспады, үш лагерін жоғалтты, отыз жылдық бітім туралы өтініш жасады, содан кейін толыққанды берілді. Осы уақытта самниттер Публий Корнелийді қуалай бастап, оның жабдықтау жолдарын бұзды. Квинт Марций оған көмекке келді, бірақ шабуылға ұшырады. Ол жаудың қатарына еніп, бос тұрған лагерін басып алып, өртеп жіберді. Отты көрген Публий Корнелий оған қосылып, самниттердің қашуын тоқтатты, олар екі консулдың күштері біріккенде қырғынға ұшырады. Самниттерден көмекке келгендер де шабуыл жасады, бірақ олар жеңіліп, қуылды және бейбітшілік сұрады. 305 ж.б.д. самниттер Кампанияға шабуыл жасады. 305 ж.б.д. консулдар Самнийге жіберілді. Луций Постумий Мегел Тифернумға, ал Тит Минуций Аугурин Бовианға аттанды. Тифернумда шайқас болды, онда Ливийдің кейбір деректері Постумий жеңілді деп айтады, ал басқалары шайқас тең болды және ол түнде тауларға шегінді дейді. Самниттер оның соңынан ілесіп, жанына орналасты. Ливийдің айтуынша, ол мол азық-түлік алуға мүмкіндік беретін жағдайға ие болғысы келген. Содан кейін Постумий осы лагерьдегі гарнизонды қалдырып, қарсыласқа қарама-қарсы орналасқан әріптесіне аттанды. Ол Тит Минуцийді шайқасқа итермеледі, ол кешке дейін созылды. Содан кейін Постумий қосылып, самниттер қырғынға ұшырады. Келесі күні консулдар Бовианды қоршауға алды, ол тез құлдырады. 304 ж.б.д. самниттер Римге бейбітшілік келіссөздерін жүргізу үшін елшілерді жіберді. Римдіктер күдікпен қарап, самниттердің нағыз ниеттерін анықтау үшін консулды Публий Семпроний Софты әскерімен бірге Самнийге жіберді. Ол бүкіл Самнийді аралап, барлық жерде оған азық-түлік берген бейбіт халықты кездестірді. Ливийдің айтуынша, самниттермен жасалған ежелгі келісім қайта жаңартылды. Ол шарттарды нақтыламады.

Салдары

306 жылы герниктер жеңілгеннен кейін бұл халыққа сайлау құқығысыз римдік азаматтық мәртебесі берілді, осылайша олардың аумағы тиімді түрде аннексияланды. 304 жылы бейбіт келісімге қол қойғаннан кейін Рим, Лациум тауларындағы экийлерден зиянды өтеуді талап ету үшін фетиалдарды жіберді. Экийлер бұрын герниктерге самниттерге көмектесуде үнемі қолдау көрсеткен, ал герниктер жеңілгеннен кейін жауға қосылған еді. Экийлер Рим оларға римдік азаматтық мәртебесін таңуға тырысып жатыр деп мәлімдеді. Олар римдіктерге, римдік азаматтық мәртебесін таңу тәуелсіздікті жоғалтуға және жазаға тең екенін айтты. Бұл рим халқының экийлерге қарсы соғыс жариялауына әкелді. Бұл соғысқа екі консулдың бірі сенім тапсырылды. Экийлер халықты жинады, бірақ олардың анық басшысы болмады. Олар шайқасқа түсу керек пе, әлде лагерьді қорғау керек пе деген дау туды. Фермалардың қирауы және қалалардың нашар бекітілуі қалаларды қорғау үшін тарап кету туралы шешімге әкелді. Римдіктер экийлердің лагерін тастап кеткенін көрді. Содан кейін олар экийлердің қалаларын басып алды, олардың көпшілігі өртеп жіберілді. Ливий «экийлердің аты дерлік жойылды» деп жазды. 304 жылы қазіргі Солтүстік Абруццоның сабеллиан тайпалары – марсилер мен маруциндер (Адриатикалық жағалауда), сондай-ақ олардың оскан көршілері – паэлигнилер мен френтанилер (Абруццоның оңтүстік жағалауында және қазіргі Молизе аймағының жағалау бөлігінде тұратын оскандар) Риммен шарттар жасасты. 303 жылы б.з.д. сабиндердің трефула суфренас (Сицилиано) және Оңтүстік Лациумдағы вольск қаласы арпиниум (Арпино) қалаларына сайлау құқығысыз азаматтық (civitas sine suffragio) берілді. Фрузино (Фрозиноне), сондай-ақ Оңтүстік Лациумдағы вольск қаласы, герниктермен сөз байласып, олардың көшбасшылары өлім жазасына кесілгендіктен, жерінің үштен екі бөлігінен айырылды. Экийлер жерінде Альба Фуценс және вольски аумағында, самниттер басып алған Сорада колониялар құрылды, біріншісіне 6000, екіншісіне 4000 қоныс аударушы жіберілді. 302 жылы экийлер Альба Фуценске шабуыл жасады, бірақ отаршылар оларды жеңді. Гай Юний Бубульк диктатор болып тағайындалды. Ол оларды бір шайқаста бағындырды. Сол жылы вестинилер (қазіргі Абруццоның Адриатикалық жағалауында тұратын оскандар) Риммен одақ құрды. 301 жылы марсилер 4000 отаршылмен Карсоли (немесе Карсеоли, қазіргі Карсоли) колониясын құру үшін жерді тартып алуға қарсылық көрсетті, тіпті ол экийлердің аумағында болған. Маркус Валерий Корв Кален диктатор болып тағайындалды. Ол марсилерді жеңіп, Милиония, Плестина және Фрезилияны басып алып, олармен келісімшартты жаңартты. 300 жылы екі римдік тайпа (әкімшілік аудандар) – Аниенцис және Терентина қосылды. 299 жылы римдіктер Умбриядағы Некинумды қоршап алып, басып алып, Нарния колониясын құрды. Требула Суффенасты аннексиялау Римге жақын тұратын сабиндерге белгілі бір деңгейде бақылауды қамтамасыз етті. Арпиниумды және Фрузино жерінің көп бөлігін басып алу және Сорадағы колонияны құру арқылы римдіктер Оңтүстік Лациум мен вольскілерді бақылауда ұстады. Лациумға жақын Апеннин тауларының аумағына бақылау Герниктерді аннексиялаумен, экийлердің қалаларын жоюмен, олардың аумағында екі колония құрумен (Альба Фуценс және Казеоли) және экийлерден алынған жерлерде Аниенс римдік тайпасын құрумен нығайтылды. Кампанияны басқару Неапольмен достықты жаңартумен, аусонилерді жоюмен және 314 жылы аурунцилерден аннексияланған жерде Теретина римдік тайпасын құрумен нығайтылды. Самниумның солтүстігінде және солтүстік-шығысында тұратын марсилер, маруциндер, паэлигнилер, френтанилер (304 жылы) және вестинилер (302 жылы) әулеттерімен одақтар Римге Самниумның айналасындағы осы үлкен аумақты басқаруға ғана емес, сонымен қатар оның әскери позициясын нығайтты. Бұл одақтар әскери сипатта болды және одақтастар рим легиондарын өз қаражаты есебінен қолдаған сарбаздарды қамтамасыз етті, осылайша Римге қол жетімді әскери күшті арттырды. Ал олар соғыс олжасын бөлісіп, Римнің қорғауында болды. Алайда Римнің Италияның орталық және оңтүстік бөлігіндегі билігі әлі толыққанды орнамаған еді. Этрурия мен Умбрияда бейбітшілік орнаған жоқ. Умбрияға екі экспедиция ұйымдастырылды, этрусктіктермен б.з.д. 301 және 298 жылдары соғыстар болды. Соңғысы үшінші самниттік соғыстың басталған жылы болды. Екінші соғыс римдік кеңею процесін үдетті, ал үшінші соғыс Римнің осы аймақтардағы үстемдігін орнатты.

Аурудың басталуы

299 жылы этрусктер, мүмкін, көршілес Умбриядағы Нарнияда құрылған римдік колонияға байланысты, Римге қарсы соғысқа дайындалды. Алайда галлдар олардың аумағына басып кірді, сондықтан этрусктер оларға одақ құру үшін ақша ұсынды. Галлдар келісті, бірақ кейін Римге қарсы соғысуға қарсылық білдірді, келісімнің этрус территориясын жоюға ғана қатысты екенін мәлімдеді. Сондықтан этрусктер галлдарға сыйлық беріп, оларды кері қайтарды. Бұл оқиға римдіктерді Пикенттермен (қазіргі Марке аймағының оңтүстігінде Адриатика теңізі жағалауында тұратын) одақтасуға итермеледі, олар көршілері – солтүстіктегі Сенон галлдары және оңтүстіктегі Претуттер туралы алаңдады. Соңғылары Самниттермен одақтасты. Римдіктер консул Титус Манлий Торкват басқаратын әскерді Этрурияға жіберді, ол аттан құлап қайтыс болды. Этрусктер мұны соғысқа қадам деп есептеді. Алайда римдіктер Марк Валерий Корв Календі қосымша консул (қайтыс болған немесе қызметтен алынған консулдың қалған мерзіміне сайланатын лауазым) етіп сайлады және оны Этрурияға жіберді. Бұл этрусктерді өз бекіністерінде қалуға мәжбүр етті, тіпті римдіктер олардың жерін тонаған кезде де шайқасудан бас тартты. Осы уақытта Пикенттер римдіктерге Самниттер соғысқа дайындалып жатқанын және олардан көмек сұрағанын хабарлады. 298 жылдың басында б.з.д. Луканиялық делегация римдіктерге оларды Самниттер одаққа қабылдамағандықтан, олардың аумағына басып кіргендіктен қорғауға алуларын сұрап Римге келді. Рим одаққа келісті. Фециалдар Самнийге Луканияны тастап кетуді бұйырды. Самниттер олардың қауіпсіздігіне қауіп төндірді, ал Рим соғыс жариялады. Дионисий Халикарнасский соғыстың себебі римдіктердің Луканиялықтарға деген аяны емес, егер Самниттер Луканияны бағындырса, олардың күшіне деген қорқыныш деп ойлады. Оукли болса, Рим өз жауымен одақтасып, Самниймен жаңа соғысты қасақана іздеген болуы мүмкін деп санайды.

298 ж. б. з. б.: қарама-қайшы мәліметтер

Ливийдің айтуынша, консул Луций Корнелий Сципион Барбатус Этрурияға тағайындалды, ал оның әріптесі Гней Фулвий Максимус Центумалус Самниттерге берілді. Барбатус Вольтеррая (солтүстік Этрурия) маңында күн батумен үзілген шайқаста болды. Этрусктер түнде кері шегінді. Барбатус Фалиска аймағына аттанған соң, Тибрдің солтүстігіндегі этрус аймағын өртеді. Гней Фулвий Самниумда жеңіске жетіп, Бовиан мен Ауфиденаны басып алды. Дегенмен, Корнелий Сципионның саркофагындағы эпитафияда ол «консул, цензор және эдил болған» және «Самниумда Таурасия мен Цисаунаны басып алған; барлық Луканияны бағындырып, тұтқындарды әкелген» деп жазылған. Корнелл түпнұсқа жазудың б.з.д. 200 жыл шамасында өшіріліп, қазіргі нұсқамен ауыстырылғанын айтады және бұл «Рим тарихының алғашқы жазбалары жазылған кезеңмен сәйкес келеді, бұл жай ғана емес» деп атап өтеді. Барбатустың Самниумда соғысқандығын айтатын жазуда Бовиан мен Ауфидена емес, Таурасия (вероятно, қазіргі Беневенто провинциясындағы Таммаро аңғарында) және Цисауна (орны белгісіз) басып алынғаны көрсетілген. Бұл мәселенің күрделілігін арттыратын «Fasti Triumphales» (Римдік жеңіс шерулерін тіркеген жазба) Гней Фулвийдің самниттер мен этрусқа қарсы жеңістерін де жазған. Форсайт консулдық Барбатустың легионға қолбасшылық етуге құқық берген жалғыз лауазымы екенін көрсетіп, оның айтуынша, қазіргі заманғы тарихшылар консулдардың бірі немесе екеуінің де самниттер мен этрусқа қарсы наурыз жүргізгендігін болжайды, бірақ нақты қорытындыларға келмейді. Корнелл мұндай болжам дереккөздерді үйлестіре алатынын, бірақ «егер солай болса, Ливий де, жазу да сенімді болмайды. Дәлелдер тағы да көрсетіп тұрғандай, Самнит соғыстарында консулдық міндеттерді бөлу туралы дәстүрде шатасу болған және соңғы республикада көптеген әртүрлі нұсқалар тараған». Оның қорытындысы – «осы жұмбақтың қанағаттанарлық шешімін табу мүмкін емес». Оукли сонымен қатар дереккөздердегі тағы екі мәселені атап көрсетеді. Ливийдің айтуынша, төрт самнит тайпасының ең үлкені – Пентри тайпасының астанасы Бовиан соғыстың бірінші жылы басып алынған, бұл ықтимал емес. Фронтин Луканияда самниттермен соғысқан «Фулвий Нобильор» қолданған үш әдіс-тәсілді жазған. «Нобильор» деген атау б.з.д. 255 жылға дейін, яғни Самнит соғыстары аяқталғаннан кейін 45 жыл өткен соң тіркелмеген. Сондықтан, «Нобильор» қате болуы мүмкін және бұл әдіс-тәсілдер б.з.д. 298 жылғы консулға жатқызылуы керек.

297 ж. б. з. б.: Рим Самнийге бет бұрады

297 жылы консулды сайлау этрусктер мен самниттер үлкен әскер жинап жатыр деген қауесеттердің арасында өтті. Римдіктер Римнің ең тәжірибелі әскери қолбасшысы Квинт Фабий Максимус Руллианға жүгінді, ол сайлауға үміткер емес еді және ұсыныстан бас тартты. Ол бұрын 308 жылы өзімен бірге консул болған Публий Деций Мусты өзінің әріптесі ретінде сайласа, келісімге келуге дайын екенін айтты. Ливийдің осы қауесеттерге қандай дәлелдері болғаны, әлде олар оның немесе оның деректерінің болжамдары ма, анықтау мүмкін емес. Ливий – б.з.д. 297 жылғы оқиғалар туралы жалғыз дереккөз. Ол жазғандай, Сутриум, Непете (римдік колониялар) және оңтүстік Этруриядағы Фалерийден келген елшілер этруриялық қалалардың бейбіт келісімге келу мүмкіндігі туралы хабармен Римге келді. Бұл екі консулды да босатты, олар Самнийге аттанды: Квинт Фабий Сора арқылы, ал Публий Деций Сидицини жері арқылы. Самниттер Тифернум маңындағы аңғарда олармен шайқасуға дайындалған еді, бірақ Квинт Фабий оларды жеңіп алды. Осы уақытта Публий Деций Малевентумда лагерь құрды, егер ол жеңілмесе, Апулия әскері Самниттермен бірігіп Квинт Фабийға қарсы шайқасқа түсуі мүмкін еді. Содан кейін екі консул төрт ай бойы Самнийді тонап, қиратты. Фабий сондай-ақ Киметраны (жайы белгісіз) басып алды. Ливийдің баяндамасында ерекше мәселелер жоқ, бірақ оны растайтын басқа дереккөздер де жоқ. Фабийдің Сора арқылы Тифернумға дейінгі жолы қиын болғанымен, еңсеруге болатын. Малевентумда Апулия әскерінің пайда болуы таң қалдырады, өйткені б.з.д. 312 жылы бейбітшілік орнатылғаннан бері Апулияның Римге қарсылығы туралы ештеңе белгілі емес. Дегенмен, Апулиялықтар Риммен одақтасқанда екіге бөлінген болуы мүмкін, немесе өткен жылы Барбатустың жорығы оларды соғысқа итермелеген болуы мүмкін. Публий Децийдің жорығы Римнің Оңтүстік-Шығыс Италиядағы соғыстарының жалпы үлгісіне сәйкес келеді; ол тіпті Апулияда қыстаған болуы мүмкін. Бұл жылы ешбір консул жеңіс туралы хабарламаған, сондықтан олардың маңызды жеңістерге жеткені немесе Самнийге терең енгені күмәнді.

296 б.з.д.: этрусктердің араласуы

296 жылы консулдар Апий Клавдий Кекус және Луций Волумний Флама Виоленс болды. Бұрынғы консулдарға Самниумдағы соғысты жалғастыру үшін проконсулдық өкілеттігі алты айға ұзартылды. Публий Деций Самнийді шауып, самнит әскерін оның аумағынан ығыстырды. Бұл әскер Этрурияға барып, бұрынғы одақ туралы өтініштерге, оларға бас тартылған болатын, қорқытып, этрур кеңесін шақыруды талап етті. Самниттер өздері жеңе алмайтындарын, бірақ Италиядағы ең бай ұлт – этрусктердің әскері, самнит әскерінің қолдауымен жеңе алатынын мәлімдеді. Осы уақытта Публий Деций ауылды шауып, қалаларға шабуыл жасауға бел буды. Ол мықты қала Мургантияны және Ромулеаны басып алды. Содан кейін ол Оңтүстік Этруриядағы Ференциумға бет бұрды. Ливий өзінің деректеріндегі кейбір қайшылықтарды атап өтті, кейбір жылнамашылар Ромулеа мен Ференциумды Квинт Фабий алғанын, ал Публий Деций тек Мургантияны ғана алғанын, ал басқалары қалаларды сол жылғы консулдар алғанын, ал тағы басқалары барлық атақты Луций Волумнийге берді, олар Самниумда жалғыз қолбасшылық еткенін айтты. Осы арада Этрурияда самнит қолбасшысы Гелий Игнатий Римге қарсы науқанды ұйымдастырып жатты. Этруск қалаларының көбі соғыс жариялауға дауыс берді, жақын жердегі Умбрия тайпалары қосылды және галлдарды қосымша күш ретінде жалдауға тырысты. Бұл хабар Римге жеткенде, Апий Клавдий екі легион мен 15 000 одақтас әскерімен Этрурияға аттанды. Луций Волумний екі легион мен 12 000 одақтас жасағымен Самнийге аттанды. Бұл Ливийдің Самнит соғыстарындағы рим әскерлері және одақтас әскерлер туралы алғашқы толық мәліметтері. Сондай-ақ, консулдардың әрқайсысы екі легионға басшылық еткені алғаш рет естілді. Осы жылы римдіктер, проконсулдардың күштерін қоса алғанда, алты легионды жинаған болуы керек. Апий Клавдий бірнеше жеңіліске ұшырап, әскерінің сенімін жоғалтты. Самнийде үш бекініс алған Луций Волумний Луканиядағы плебейлердің наразылығын басу үшін Квинт Фабийді жіберді, ал ауылдық Самнийді шауып беруді Публий Децийге қалдырып, Этрурияға аттанды. Ливий кейбір жылнамашылардың Апий Клавдийдің оны Самнийден шақыру туралы хат жазғанын және бұл екі консулдың арасындағы даудың себебі болғанын, біріншісі оны жоққа шығарғанын, ал екіншісі оның шақырылғанын мәлімдегенін айтады. Ливий Апий Клавдий хат жазбағанын ойлады, бірақ ол әріптесін Самнийге қайтаруды қалағанын және оның көмегіне мұқтаж екенін мойындамайтынын сезінді. Алайда сарбаздар оған қалуға өтінді. Екі адам арасында пікір қақтығысы болды, бірақ сарбаздар екі консулдың да Этрурияда соғысуын талап етті. Этрусктер Луций Волумнийге қарсы тұрды, ал самниттер Апий Клавдийге шабуыл жасады. Ливийдің айтуынша, "душман оларға әдеттегіден гөрі әлдеқайда үлкен күшке қарсы тұра алмады". Олар жеңілді, 7 900 адам қаза тауып, 2 010 адам тұтқынға алынды. Луций Волумний Самнийге асықты, өйткені Квинт Фабий мен Публий Децийдің проконсулдық мерзімі аяқталуға жақын еді. Осы уақытта самниттер жаңа әскер жинап, Капуа мен Фалерний маңындағы Кампаниядағы римдік аумақтарына және одақтастарына шабуыл жасады. Луций Волумний Кампанияға бет бұрды және самниттер өздерінің олжаларымен Самнийге қайтып кеткенін естіді. Ол олардың лагеріне желіп, олжаның салмағынан соғысуға жарамсыз болған әскерді жеңді. Самнит қолбасшысы Стай Минаций тұтқындардың шабуылына ұшырап, консулға тапсырылды. Сенат Лирис өзенінің сағасында Минтурна және Аусонидің бұрынғы аумағында Синуэсса колонияларын құруға шешім қабылдады.

295 б.з.д.: Этрурия жорығы және Сентинум шайқасы

Кампаниядағы самнит шабуылдары Римде үлкен алаңдатушылық тудырды. Бұған қоса, Луций Волумний армиясының Этруриядан қайтқаннан кейін этрусктер қаруланып, Геллий Игнатийдің самниттерін және умбриялықтарды көтеріліске қосылуға шақырды, ал галлдарға көп ақша ұсынды деген хабар келді. Содан кейін осы төрт халықтың арасында нақты одақ құрылғаны және "галлдардың үлкен әскері" бар екені туралы хабарлар тарады. Рим алғаш рет төрт халықтың одағына қарсы тұруға мәжбүр болды. Бұл Римнің ең ірі соғысы болды және екі ең жақсы әскери қолбасшы – Квинт Фабий Максим Руллиан мен Публий Деций Мус қайтадан консул болып сайланды (б.з.д. 295 ж.). Луций Волумнийдің өкілеттігі бір жылға ұзартылды. Квинт Фабий Апий Клавдийдің орнына бір легионмен Этрурияға барды және сол легионды Клузиумда қалдырды. Содан кейін ол соғыс талқыланып жатқан Римге келді. Екі консул да Этрурияда соғысуға шешім қабылданды. Олар төрт легион, үлкен атты әскер және 1000 кампаниялық әскермен аттанды. Одақтастар одан да ірі әскер жинады. Луций Волумний екі легионмен Самнийге баруға аттанды. Ол осы үлкен күшпен кеткені, самниттерді Римнің Самнийдегі шабуылдарына жауап беруге және Этруриядағы әскерлерін шоғырландыруды шектеуге мәжбүрлеу үшін диверсиялық стратегияның бір бөлігі болуы керек. Римді қорғау үшін пропраторлар басқаратын екі резервтік жасақ Фалискан ауданында және Ватикан төбесінің жанында орналастырылды. Ливий б.з.д. 295 жылғы Этруриядағы оқиғалар туралы екі дерек көзін келтіреді. Бір дерек бойынша, консулдар Этрурияға аттанғанға дейін Сенонның үлкен күші Клузиумға шабуыл жасап, ондағы римдік легионды талқандады. Галлиялық атты әскеріне кездескенше апат туралы ешкім хабарламады, сондықтан консулдар оқиғаны білмей қалды. Екінші дерек бойынша, умбриялықтар римдік азық-түлік іздеушілер тобына шабуыл жасады, бірақ римдік лагерьтен келген көмек оларды жеңді. Этрусктер, самниттер және умбриялықтар Апеннин тауларын кесіп өтіп, Сентинумға жақын (Марке аймағында, қазіргі Сассоферратоның жанында) жетті. Олардың жоспары бойынша, самниттер мен сенондар римдіктермен шайқасуы керек еді, ал этрусктер мен умбриялықтар шайқас кезінде римдік лагерьді басып алуы керек еді. Клузиумнан қашқандар Квинт Фабийге осы жоспар туралы хабарлады. Консул Фалерий мен Ватикан легиондарын Клузиумға аттандырып, оның аумағын талқандауға бұйрық берді. Бұл этрусктерді Сентинумнан өз жерлерін қорғауға аударды. Сентинум шайқасында галлдар оң жақ қанатта, ал самниттер сол жақ қанатта тұрды. Оң жақта Квинт Фабий, сол жақта Публий Деций тұрды. Ливийдің айтуынша, екі күш теңдес болғандықтан, егер этрусктер мен умбриялықтар болғанда, римдіктер үшін апат болар еді. Квинт Фабий шайқастың созылуын қамтамасыз ету үшін қорғанысқа көшті. Публий Деций одан да шабуылшыл болып, атты әскерге шабуыл жасауға бұйрық берді, ол сенон атты әскерін екі рет кері шегіндірді. Екінші рет олар жаудың жаяу әскеріне жетті, бірақ соғыс машиналарының шабуылына ұшырап, шашырап, жеңілді. Децийдің жаяу әскерінің қатары соғыс машиналарымен бұзылды, ал сенон жаяу әскері шабуылға көшті. Публий Деций өзін құрбан етуге шешім қабылдады. Бұл әскери қолбасшының жаудың қатарына дұға оқып, өзінің өмірін құрбан етуі еді. Бұл әрекет Римнің сол жағын жігерлендірді, сонымен қатар Квинт Фабий шақыртқан екі резервтік жасақ та оларға қосылды. Оң жақта Квинт Фабий атты әскерге самнит қанатын айналып өтіп, оларға бүйірден шабуыл жасауды бұйырды және жаяу әскеріне алға жылжуды бұйырды. Содан кейін ол басқа резервтерді шақыртты. Самниттер сенон қатарынан қашып кетті. Сенондар testudo (қайың) формациясын құрды, онда әскерлер алдыңғы және үстіңгі жағынан қалқандармен жабылған тығыз қатарға орналасты. Квинт Фабий 500 кампаниялық найзагерге олардың артына шабуыл жасауды бұйырды. Бұл операцияға бір легионның орталық қатарынан шабуыл және атты әскердің шабуылы да қосылды. Осы уақытта Квинт Фабий самнит лагерін басып алып, сенондарды арттан қиып тастады. Сенон галлдары жеңілді. Римдіктер 8700 адамын, ал жау 20000 адамын жойды. Ливий кейбір жазушылардың (олардың еңбектері жоғалған) шайқастың ауқымын асыра көрсеткенін, умбриялықтардың да қатысқанын және жауға 60000 жаяу әскер, 40000 атты әскер және 1000 соғыс машинасы болғанын айтқан. Сондай-ақ, Луций Волумний мен оның екі легионы да шайқаста соғысқан деген мәлімдемелер болған. Ливий Луций Волумнийдің орнына Самнийдегі фронтты ұстап тұрғанын және Тафернус тауының жанында самнит күштерін талқандағанын айтты. Шайқастан кейін 5000 самнит Сентинумнан Паэлигни жері арқылы үйлеріне қайтты. Жергілікті тұрғындар оларға шабуыл жасап, 1000 адамды өлтірді. Этрурияда пропратор Гней Фульвий этрусктерді жеңді. Перузия мен Клузиум 3000 адамға дейін шығынға ұшырады. Квинт Фабий Публий Деций армиясын Этрурияны қорғау үшін қалдырып, Римге триумфты тойлауға кетті. Этрурияда Перузия соғысты жалғастырды. Апий Клавдий Публий Деций армиясын басқару үшін пропратор ретінде жіберілді, ал Квинт Фабий Перузиялықтармен кездесіп, оларды жеңді. Самниттер Лирис өзенінің (Формиа мен Вескияда) және Волтурн өзенінің маңындағы аудандарға шабуыл жасады. Оларды Апий Клавдий мен Луций Волумний қуды, олар күштерін біріктіріп, Капуаның жанындағы Каиатия маңында самниттерді жеңді.

294 жылы: Самниттік шабуылдар

294 жылы самниттер үш рим әскеріне шабуыл жасады (бірінің мақсаты – Этрурияға қайту, екіншісі – шекараны қорғау, үшіншісі – Кампанияға шабуыл жасау). Консул Маркус Атилиус Регул фронтқа жіберілді және самниттермен кездесті, екі тараптың да жау территориясына шабуыл жасау мүмкіндігі болмады. Самниттер тұманды жамылып римдік лагерьге шабуыл жасап, лагерьтің бір бөлігін басып алып, көптеген сарбаздар мен бірнеше офицерлерді өлтірді. Римдіктер оларды ығыстыра алды, бірақ тұманның салдарынан қуып жете алмады. Екінші консул, Луций Постумий Мегелл, аурудан жазылып жатқанда, Сорада одақтас әскерін жинады, онда римдік тыңшылары самниттерден кері шегілген еді, және самниттер шегінді. Луций Постумий Милиония мен Феритрумды, екі белгісіз самнит қаласын басып алды. Маркус Атилиус қоршауға алынған Луцерияға (Апулия) аттанды және жеңілді. Келесі күні тағы бір шайқас болды. Римдік жаяу әскері қашқанға ұқсады, бірақ атты әскер оларды шайқасқа қайтаруға мәжбүр етті. Самниттер артықшылықтарын пайдаланбады және кейін жеңілді. Қайтып келе жатқанда Маркус Атилиус Лирис өзеніндегі римдік колониясы Интернамнаны басып алуға тырысқан самниттерді жеңді. Екінші консул, Луций Постумий, сенатпен кеңеспей Самнийден Этрурияға көшті. Ол Волсиния аумағын тонады және қаланы қорғауға шыққан тұрғындарды жеңді. Волсиния, Перузия және Арреций бейбітшілік сұрап, 40 жылдық бітімге қол жеткізді. Ливий әртүрлі дереккөздер болғанын айтты. Бір деректе Маркус Атилиус Этрурияға барып, жеңіске жеткен. Луций Постумий, керісінше, Самнийде бірнеше қаланы басып алды, содан кейін Апулияда жеңіліп, жараланды және Луцерияға қашқан. Екінші деректе екі консул да Самнийде және Луцерияда шайқасты, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады.

293 - 290 ж.б. Самнийдің жеңілуі

293 жылға дейін Самнийде жаңа әскерлер жиналды. Аквилонияда 40 мың адам жиналды. Консул Спурий Карвилий Максимус Маркус Атилийдің Лирис өзенінің орталық бөлігіндегі Интерамна Лиренаста қалдырған тәжірибелі легиондарын қабылдап, Самнийдегі Амитернді басып алды (Сабинадағы Амитернмен шатастырмау керек). Екінші консул, Луций Папирий Курсор (Екінші Самнит соғысының Луций Папирийінің ұлы) жаңа әскер жинап, Дуронияны шабуылмен алды. Содан кейін екі консул Самнит әскерлерінің негізгі орналасқан жеріне бағытталды. Спурий Карвилий Комниумға барып, ұсақ шайқастарға қатысты. Луций Папирий Аквилонияны қоршады. Екі қала да Самнийдің солтүстік-батысында орналасқан. Консулдар бірдей уақытта шабуыл жасауға шешім қабылдады. Луций Папирийге дезертирден хабар келгендей, Самнит элитасының әрқайсысы 400 адамнан тұратын жиырма отряды, үмітсіздікке ұшырап, lex sacrata (әскерлер шайқастан қашуға тиіс емес екендігіне өлім жазасымен ант берген) бойынша жалданып, Комниумға бет алды. Ол әріптесіне хабарласып, оларды әскерінің бір бөлігімен тоқтатуға кірісті, оларды жеңді. Ал әскерінің қалған бөлігі Аквилонияға шабуыл жасады. Луций Папирий оларға қосылып, қаланы басып алды. Осы уақытта Комниумда Спурий Карвилий жиырма элиталық Самнит отряды туралы естігенде (әріптесімен жеңілгенін білмей), оларды тоқтату үшін легион мен көмекші әскерлерді жіберді және қалаға жоспарланған шабуылды бастады, ол ақырында капитуляциялады. Форсайт Аквилония шайқасының «соғыстың соңғы үлкен шайқасы болғанын және Самниттердің тағдырын шешкенін» жазады. Самнит әскерлері жойылғаннан кейін консулдар қалаларды шабуылдауға шешім қабылдады. Спурий Карвилий Велия, Палумбинум және Геркуланумды (орналасқан жері белгісіз) басып алды. Луций Папирий Сапинумды (қазіргі Алтилия) – Самнийдің маңызды қалаларының бірін басып алды. Осы уақытта этрусктің римдік одақтастарына шабуыл жасады және фалискандар этрусктің жағына өтті. Қыс кіріп, қар басталып, римдіктер Самнийден шығып кетті. Луций Папирий жеңісі үшін Римге триумфқа барды, содан кейін Весияға (Кампанияда) қыстауға және жергілікті тұрғындарды Самнит шабуылдарынан қорғауға барды. Спурий Карвилий Этрурияға бағытталды. Ол Тройлумды (орналасқан жері белгісіз) басып алып, бес бекініс шабуылмен алды. Фалискандар бейбітшілік сұрады, оларға ауыр айыппұл салынды және бір жылдық бітім берілді. Ливийдің Үшінші Самнит соғысы туралы баяндамасы осы жерде, 10-кітаптың соңында аяқталады. 11-20 кітаптар жоғалып кетті. 11-кітап туралы бізде тек Периохеяның бір бөлігіндегі қысқаша қорытынды бар, ол оның 142 кітабының (136 және 137-ден басқа) қорытындысы. Консул Квинт Фабий Максимус Гургестің Самнийде жеңілгені және әкесі Квинт Фабий Максимус Руллианның араласуы арқылы әскерден шақырудан және қорлаудан құтылғаны айтылады. Екеуі Самниттерді жеңіп, Самнит қолбасшысы Гай Понтийді тұтқынға алды. Гургес Каудиниге қарсы аттанып, Евтропийдің айтуынша, оның әскері жойылды және 3000 адамынан айырылды. Салмон бұл сәтсіздікті шамадан тыс деп санайды, өйткені келесі жылы Гургес проконсул болып тағайындалды және ол Пирр соғысы кезінде б.з.д. 276 жылы тағы да консул болды. Ол оның кейінгі жеңісі де көбейтілгенін және екінші Пуникалық соғыс кезінде Квинт Фабий Максим Конктатор мен оның ұлы арасындағы әке мен бала серіктестігінің алдын ала болжамы екенін санайды. 291 жылы Квинт Фабий Максимус Гургес проконсул ретінде ең ірі Самнит тайпасы Пентриді жеңіп, олардың Комниум Окритум бекінісін алды. Консул Луций Постимий Мегель Апулиядан Самниттердің Хирпини тайпасына шабуыл жасап, олардың үлкен Венезия қаласын басып алды. Оның орналасқан жері Лукания, Апулия және Самнийді бақылауға мүмкіндік бергендіктен, римдіктер ең үлкен колонияны құрды. Дионисий Галикарнасс 20000 отаршыл туралы мәлімет берді, бұл мүмкін емес. 290 жылға қатысты мәліметтер аз, бірақ сақталған аз мәлімет консулдар Маний Курий Дентат пен Публий Корнелий Руфиннің Самнийдегі соңғы қарсылық ошақтарын тазалау үшін науқан жүргізгенін көрсетеді.

Салдары

Самнит соғысы аяқталған соң, римдіктер Римнің шығысындағы тауларда тұратын сабиндерді басып алуға кірісті. Маний Курий Дентат Сабин аумағына, Нар (қазіргі Нера, Тибрдің негізгі саласы) және Анио (Аниене, Тибрдің тағы бір саласы) өзендері мен Авенс өзенінің (Веллино) бастауы аралығына терең енді. Спурий Карвилий Риат (қазіргі Риети) және Амитерн (Л’Аквиладан 11 км) маңындағы үлкен жерлерді тартып алып, римдік қоныс салушыларға берді. Флорус бұл жорықтың себептерін айтпады. Салмон болжамдағандай, «бұл олардың б.з.д. 296/295 жылдардағы оқиғаларға қатысуымен не қатыспауымен байланысты болуы мүмкін». Олар самниттерге өз аумақтары арқылы Этрурияға өтуге рұқсат берді. Форсайт та бұл жаза болуы мүмкін деп есептеді. Ливий Дентаттың бүлікші сабиндерді бағындырғанын айтты. Сабиндерге дауыс беру құқығы жоқ азаматтық (civitas sine suffragio) берілді, яғни олардың аумағы Рим Республикасына қосылды. Риат және Амитернге б.з.д. 268 жылы толық римдік азаматтық (civitas optimo iure) берілді. Корнелл Римнің Праэтутилерді де бағындырғанын атап өтті. Олар сабиндердің шығысында, Адриатика теңізінің жағалауында тұрды және римдік одақтас болған пиценттермен араздас болды. Осы екі жаулаудың нәтижесінде римдік территория Апеннин тауларының жанындағы аймаққа дейін, ал одан соң Адриатика теңізіне дейін созылды. Бұған, екінші Самнит соғысынан кейін марси, марруцини және паэлигни (б.з.д. 304 ж.) және вестини (б.з.д. 302 ж.) руларымен жасалған одақтар қосылды, бұл Римге орталық Италияның осы бөлігін бақылауға мүмкіндік берді. Самниттер Римнің одақтасы болуға мәжбүр болды, бұл тең емес шарттарда болды. Рим өз еркімен одақтасқандарға достық шартын (foedus amicitiae) ұсынды, бірақ жеңілістен кейін одақтас болғандарға емес. Римдіктер сондай-ақ оңтүстік-шығыстағы Самнийдегі маңызды стратегиялық нүкте – Венецияда колония құрды. Луканиялықтар Риммен одақтастығын сақтады. Самнит соғыстарының нәтижесінде Рим Италияның үлкен державасына айналып, оның көп бөлігін бақылауға алды. Латын соғысынан кейін, екінші Самнит соғысынан кейін және үшінші соғыстың басында және соңында жасалған одақтар Римнің Жерорта теңізіндегі үлкен держава болуына негіз салды, ол Пирр мен Карфагенді жеңіп, Шығыс Жерорта теңізіне дейін кеңейді. Барлық одақ шартында одақтастар Римнің соғыстарына өз қаражаты есебінен әскер беруге міндетті болды. Жүйе жұмыс істеді, өйткені Рим одақтас халықтардың билеуші элиталарын қолдады, олар жергілікті даулар туындаған жағдайда оларға жүгіне алды, ал Рим одақтастарымен соғыстан түскен олжаны бөлісті, ол көп болуы мүмкін еді. Одақтастар да қауіпсіздікке, қорғанысқа (Рим одақтастарын қорғау үшін соғыс жүргізді) және жаулап алудан түскен пайдаға үлес алды. Үшінші Самнит соғысының Сентинум шайқасында одақтас әскерлердің қатысуы маңызды болды. Римдіктер одақтастарға сене бастады және олардың әскерлері көбінесе римдіктерден көп болды. Полибий б.з.д. 225 жылы теламон шайқасында римдіктер 41 000 римдік әскер мен 210 000 одақтас әскерді жұмсағанын жазды. Сондай-ақ, римдік және итальяндық әскердің жалпы санының шамамен 40% римдік әскер құрағанын анықтауға болады, ал Полибий оны 700 000 деп есептеді. Бұл Жерорта теңізіндегі ешкімге тең келмейтін үлкен сан еді. Б.з.д. 283 жылы Италияда римдіктердің нығаюы жалғасты. Галлдар мен этрусктермен қақтығыстар болды. Көзіндегі мәліметтер жеткіліксіз және оларды шатастыруға болады. Полибийдің айтуынша, б.з.д. 283 жылы белгісіз галлдар Арретиумды қоршап алып, қалаға көмекке келген римдік күштерді жеңді. Бұл шайқаста претор Луций Цецилий Метелл Дентер қаза тауып, оның орнына Маний Курий Дентат тағайындалды. Дентат римдік тұтқындарды босату үшін келіссөздер жүргізу үшін елшілерді жіберді, бірақ олар өлтірілді. Римдіктер Галлияға аттанды (Полибий бұл өте түсініксіз терминді қолданды және Цизальпин Галлиясын білдірген болуы керек) және олармен кездесті, олар шайқаста жеңілді. Бұл қақтығыс Адриатика жағалауында (қазіргі Марке) болған деп болжауға болады, өйткені Полибий «римдіктер сенон аумағына басып кірді, олардың көпшілігін өлтірді және қалғандарын елден қуып шығып, Сена Галлия (Сенигалия) колониясын құрды» деп жазды. Полибий сондай-ақ «Бойлар сенондықтардың өз аумақтарынан қуылғанын көріп, өздері мен өздерінің жерлері үшін осындай тағдырдан қорқып, этрусктардың көмегін сұрап, толық күшпен жүріп кетті. Бірлескен әскерлер Вадимон көлінің маңында римдіктерге қарсы шайқасты, бұл шайқаста этрусктардың көпшілігі өлтірілді, ал бойлардың азы ғана қашып құтылды» деп жазды. Ол келесі жылы бойлар мен этрусктар римдіктермен қайтадан шайқасқа түсіп, «толық жеңіліске ұшырады және олардың батылдығы енді сынып, римдіктермен келісім шарту жасау үшін елшілік жіберді» деп қосты. Осы қақтығыстардың нәтижесінде римдіктер Адриатика жағалауындағы қосымша территорияны алды, сенондықтардан туындаған қауіпті жойды және галлдармен үлкен қақтығыстардан кейін жарты ғасыр бойы тыныштық орнады. Полибийдің пікірінше, Рим осы шайқастардан екі пайда тапты: олар галлдарды жеңуге үйренді, олардан б.з.д. 390 жылы Римді шабуылдағаннан бері қорқып келді, ал олардың әскерлері б.з.д. 280–275 жылдардағы Пирр соғысында Пиррге қарсы күресуге дайын болды. Этрурияда б.з.д. 280 жылы вульски және волзиниймен, ал б.з.д. 273 жылы Каэре қаласымен жеңісті шайқастар болды, ал б.з.д. 264 жылы волзиний қаласы қиратылды.