Индонезияның Ачех провинциясы

Кіріспе

Индонезия провинциясы

Ачех (/ɑː/tʃ//eɪ/ AHchay; ɑ́tʃeh, Jawoë: اچيه), ресми түрде Ачех провинциясы (Nanggroe Aceh Darussalam, Jawoë: نڠڬرواي اچيه) – Индонезияның батыстағы ең шеткі провинциясы. Суматра аралының солтүстік шетінде орналасқан, астанасы және ең ірі қаласы – Банда Ачех. Батысында Үнді мұхиты, солтүстік-шығысында Малакка бұғазы, шығысында Солтүстік Суматра провинциясымен шектеседі, сондай-ақ шығысында Малайзия және Таиланд, ал солтүстігінде Үндістанның Андаман және Никобар аралдарымен теңіз шекарасын бөліседі. Арнайы автономия мәртебесіне ие Ачех – діни тұрғыдан консервативті аймақ және ресми түрде шариғат заңын қолданатын Индонезияның жалғыз провинциясы. Бұл аймақта он жергілікті этникалық топ бар, ең ірісі – ачех халқы, 2023 жылдың ортасындағы шамамен 5,5 миллион халқының шамамен 70% құрайды. Оның ауданы Хорватия немесе Того ауданымен салыстыруға болады. Ачех – Индонезияда ислам дінінің таралуы басталган жер және Оңтүстік-Шығыс Азияда исламның таралуының маңызды факторы болды. Ислам 1250 жыл шамасында Ачехке (Фансур және Ламури патшалықтарына) жеткен. 17 ғасырдың басында Ачех сұлтандығы Малакка бұғазы аймағындағы ең бай, қуатты және дамыған мемлекет болды. Ачехтің саяси тәуелсіздік тарихы және сыртқы күштердің билігіне қарсы тұру тарихы бар, оның ішінде бұрынғы голланд отаршылары және кейіннен Индонезия үкіметі. Ачех мұнай мен табиғи газдың мол табиғи ресурстарына ие. Ачех 2004 жылғы Үнді мұхитындағы жер сілкінісі мен цунамидің эпицентріне ең жақын жер болды, бұл провинцияның батыс жағалауының көп бөлігін қиратты. Апат салдарынан шамамен 170 000 индонезиялық қаза тапты немесе жоғалып кетті. Бұл апат Индонезия үкіметі мен Азат Ачех қозғалысы арасындағы бейбіт келісімге қол жеткізуге көмектесті.

Атауы

Ачех алғаш рет Ачех Дарусалам (1511–1945 жж.) деп белгілі болды. 1956 жылы құрылғаннан бастап ол Ачех деп аталды, содан кейін Даера Истимева Ачех (Ачех арнайы аймағы; 1959–2001), Нанггроэ Ачех Дарсалам (2001–2009) және қайтадан Ачех (2009 – қазірге дейін) деп өзгертілді. Бұрын ол Acheh, Atjeh және Achin деп те жазылған.

Тарихқа дейінгі дәуір

Археологиялық қазбалардың нәтижесінде, Ачехта адамдар тұрғандығының алғашқы белгілері Тамианг өзені жанындағы қабық жинаған орындарда табылды. Осы жерде тас құралдар мен жануарлар сүйектері де кездесті. Археологтардың пікірінше, бұл жерге алғашқы адамдар шамамен б.з.д. 10 000 жылы қоныстанған.

Исламға дейінгі Ачех

Ачех тарихы Ламбри патшалығына дейін жетеді. Бірнеше құжатталған сілтемелер бұл аймақта индуизм-буддизм мәдениетінің Ислам қабылдаудан бұрын болғанын көрсетеді. Ламбри халқы Марко Поло тарапынан «санамға табынушылар» деп сипатталған, олардың билеушісі – махараджа, индуистік саяси құрылымдағы патша, яғни олар индуистер, буддистер немесе олардың қосындысы болған болуы мүмкін. Раджендра I-нің Таңжордағы жазуы Суматраның солтүстік ұшында орналасқан «llämuridesam» деп аталатын жерді бағындырғанын көрсетеді. Нагаракритагама Императорлық Маджапахиттің иеліктерін тіркеп, олардың Ачехтің батыс жағалауы ретінде танылған Баратты бақылағанын мәлімдейді. Қытай деректері Ачехтің Шривиджаяның бақылауында болғанын көрсетеді. Көптеген храмдар тасталып немесе мешіттерге айналдырылған, мысалы, Индрапури ескі мешіті, бірақ кейбір дәлелдер сақталған, мысалы, Авалокитешвара Бодхисаттваның тас мүсінінің басы Ачехтен табылды. Оның тажының алдыңғы және екі жағында Амитабха Буддаларының бейнелері бейнеленген. 9-шы ғасырға жатқан Шривиджая өнерінің Индонезия Ұлттық мұражайының жинағы, Джакарта. Құрылыстың сирек қалдықтарының бірі – бірнеше индуист ғибадатханалары бар Индра Патра бекінісі. Индрапурба, Индрапура, Индрапатра және Индрапури сияқты тарихи атаулар Индра құдайына сілтеме жасайды, бұл индуизмнің осы жерде ұзақ және маңызды ықпалы болғанын көрсетеді.

Исламның Оңтүстік-Шығыс Азиядағы басталуы

Исламның Оңтүстік-Шығыс Азияға алғаш келгені және кейін орнағандығы туралы дәлелдер аз және толық емес. Тарихшы Энтони Рид Вьетнамның оңтүстік-орталық жағалауындағы Чам халқының аймағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ерте ислам орталықтарының бірі болғанын айтты. Сонымен қатар, Чам халқы вьетнамдықтардан қашқанда, олардың алғашқы қарым-қатынас орнатқан жерлерінің бірі Ачех болды. Сондай-ақ, исламның ең ерте орталықтарының бірі Ачех аймағында деп саналады. 1292 жылы Венециялық саяхатшы Марко Поло Қытайдан қайтып келе жатып Суматрадан өтті, ол Пюрелак мұсылман қаласы екенін, ал жақын орналасқан «Басма» және «Самара» мұсылман емес екенін анықтады. «Басма» және «Самара» жиі Пасай және Самудра деп аталады, бірақ дәлелдер толық емес. Самудраның алғашқы мұсылман билеушісі Сұлтан Малик әс-Салихтің қабір тасы табылған, ол 696 жылға (1297 жыл) сәйкес келеді. Бұл Индонезия-Малай аймағындағы мұсылман әулетінің ең ерте нақты дәлелі, ал 13 ғасырға жататын басқа да қабір тастар бұл аймақтың мұсылман билігінде болғанын көрсетеді. 1345 және 1346 жылдары Қытайға жол тартқан марокколық саяхатшы Ибн Батута Самудра билеушісінің Исламның Шафии мектебінің ізбасары екенін анықтады. Ачехте исламның алғашқы пайда болуынан кейін, ол 15 ғасырға қарай жағалау аймақтарына таралды. Ачех көп ұзамай Оңтүстік-Шығыс Азиядағы исламның маңызды мәдени және ғылыми орталығына айналды. Ол кең ауқымды сауда орталығы болғандықтан байыды. Португалиялық дәрігер Томе Пирес өзінің 16 ғасырдың басында жазған «Сума Ориентал» кітабында Ачехтен Палембангқа дейінгі Суматра патшаларының көпшілігі мұсылман болғанын жазды. Пасайда, қазіргі Солтүстік Ачех аймағында, дамыған халықаралық порт болды. Пирес Пасайда исламның орнауына мұсылман саудагерлерінің «шеберлігін» жатқызып, себепкершілік еткенін айтты. Алайда Пасай билеушісі аймақ халқын исламға көндіре алмады.

Ачех сұлтандығы

Ачех сұлтандығы 1511 жылы сұлтан Әли Мугаят-Сях құрды. 1584 жылы Малакка епискобы Д. Жоао Рибейро Гайо, бұрынғы тұтқын Диого Гил берген мәліметтер негізінде, "Ротеиро дас Куассас до Ачем" (Лисбона 1997) атты султанатқа арналған сипаттама жазды. Кейін, 17-ғасырдағы алтын ғасырында, оның аумағы мен саяси ықпалы Таиландтың оңтүстігіндегі Сатунға, Малайя түбегіндегі Джохорға және бүгінгі Риу провинциясындағы Сиакқа дейін кеңейді. Көптеген Ява емес колониялық мемлекеттер сияқты, ачехтік билік ішкі емес, теңіз арқылы сыртқа қарай кеңейді. Суматра жағалауында кеңейген кезде оның басты бәсекелестері Малакка бұғазының ар жағындағы Джохор және португалдық Малакка болды. Ачехтің теңіз саудасына баса назар салғандығы, күріш өндірісінде өзін-өзі қамтамасыз етудің орнына Солтүстік Явадан күріш импорттауына себеп болды. 1511 жылы Малакканы португалдар басып алғаннан кейін, Малакка бұғазы арқылы өткен көптеген ислам саудагерлері саудасын Банда Ачехке көшірді, бұл ачехтік билеушілердің байлығын арттырды. Сұлтан Искандар Муда билігі кезінде Ачехтің ықпалы Суматра мен Малай түбегінің көп бөлігіне тарады. Ачех Осман империясымен және Голланд Шығыс Үндістан компаниясымен португалдар мен Джохор сұлтандығына қарсы күресте одақтасты. Ачехтің әскери күші біртіндеп әлсіреп, 18-ғасырда Суматрадағы Париаман аумағын голландтарға берді. Алайда, 19-ғасырдың басында Ачех аймақтық сауданы бақылаудағы стратегиялық орнының арқасында қайтадан ықпалды күшке айналды. 1820 жылдары ол әлемдегі қара бұрыштың жартысынан астамын өндірді. Бұрыш саудасы султанат үшін және Ачехтің бақылауында болған, бірақ енді тәуелсіздікке қол жеткізген көптеген кішігірім жақын маңдағы порттардың билеушілері үшін жаңа байлық әкелді. Бұл өзгерістер бастапқыда Ачехтің тұтастығына қауіп төндірді, бірақ 1838 жылдан 1870 жылға дейін патшалықты басқарған жаңа сұлтан Туанку Ибрагим жақын маңдағы порттарға билігін қайта орнатты. 1824 жылғы англо-голланд келісіміне сәйкес, британдықтар Суматрадағы отарлық иеліктерін голландтарға берді. Келісімде британдықтар Ачехті өздерінің иеліктерінің бірі деп сипаттады, бірақ олар султанатты нақты бақылаған жоқ. Бастапқыда голландтар Ачехтің тәуелсіздігін құрметтеуге келісті. Алайда, 1871 жылы британдықтар Ачехке голландтардың басып кіруіне бұрынғы қарсылығын тоқтатты, мүмкін Франция немесе АҚШ аймақта бекініп қалуына жол беруге тырысты. Голландтар мен британдықтардың бұл туралы нақты мәліметтері болмаса да, 1850 жылдардан бері Ачех Франция мен Осман империясының билеушілерімен байланыста болғаны туралы әңгімелер тарады. Голландтың отаршылдық үкіметі 1873 жылдың 26 наурызында Ачехке соғыс жариялады. Ачех американдықтардан көмек сұрады, бірақ Вашингтон бұл өтінішті қабылдамады. Соғыс барысында голландтар Аджех және оның тәуелділіктері бойынша губернаторлық құрды, бірақ 1908 жылдан кейін ғана өз аумағын толық бақылауға алды. Ачех армиясы жылдам жаңғыртылды, ал ачех сарбаздары Кёхлерді өлтірді (осы қатыгездікке арналған ескерткіш Банда Ачехтің Ұлы мешітінің ішінде салынған). Кёхлер бірнеше ауыр тактикалық қателіктер жіберіп, голландтардың беделіне қатты нұқсан келтірді. Соңғы жылдары халықаралық деңгейде адам құқықтары мен соғыс аймақтарындағы зұлымдықтарға назар аударғандықтан, Ачехтегі соғыс кезінде голланд әскерлері жасаған қатыгездік пен қырғын туралы талқылау көбейді. Хасан Мұстафа (1852-1930) - Ачехте орналасқан отаршылдық үкіметтің бас пенгулу, немесе судьясы. Ол дәстүрлі мұсылман әділдігін голланд заңдарымен үйлестіруі керек болды. Ачех бүліктерін тоқтату үшін Хасан Мұстафа 1894 жылы мұсылман халқына фетва жариялады: "Индонезиялық мұсылмандар Голланд Шығыс Үндістан үкіметіне адал болуы керек".

The Sultanate of Aceh was established by Sultan Ali Mughayat Syah in 1511. In 1584–88 the Bishop of Malacca, D. João Ribeiro Gaio, based on information provided by a former captive called Diogo Gil, wrote the "Roteiro das Cousas do Achem" (Lisboa 1997) – a description of the sultanate. Later, during its golden era, in the 17th century, its territory and political influence expanded as far as Satun in southern Thailand, Johor in Malay Peninsula, and Siak in what is today the province of Riau. As was the case with most non Javan pre colonial states, Acehnese power expanded outward by sea rather than inland. As it expanded down the Sumatran coast, its main competitors were Johor and Portuguese Malacca on the other side of the Straits of Malacca. It was this seaborne trade focus that saw Aceh rely on rice imports from north Java rather than develop self sufficiency in rice production. After the Portuguese occupation of Malacca in 1511, many Islamic traders passing the Malacca Straits shifted their trade to Banda Aceh and increased the Acehnese rulers' wealth. During the reign of Sultan Iskandar Muda in the 17th century, Aceh's influence extended to most of Sumatra and the Malay Peninsula. Aceh allied itself with the Ottoman Empire and the Dutch East India Company in their struggle against the Portuguese and the Johor Sultanate. Acehnese military power waned gradually thereafter, and Aceh ceded its territory of Pariaman in Sumatra to the Dutch in the 18th century. By the early 19th century, however, Aceh had become an increasingly influential power due to its strategic location for controlling regional trade. In the 1820s it was the producer of over half the world's supply of black pepper. The pepper trade produced new wealth for the sultanate and for the rulers of many smaller nearby ports that had been under Aceh's control, but were now able to assert more independence. These changes initially threatened Aceh's integrity, but a new Sultan Tuanku Ibrahim, who controlled the kingdom from 1838 to 1870, reasserted power over nearby ports. Under the Anglo Dutch Treaty of 1824 the British ceded their colonial possessions on Sumatra to the Dutch. In the treaty, the British described Aceh as one of their possessions, although they had no actual control over the sultanate. Initially, under the agreement the Dutch agreed to respect Aceh's independence. In 1871, however, the British dropped previous opposition to a Dutch invasion of Aceh, possibly to prevent France or the United States from gaining a foothold in the region. Although neither the Dutch nor the British knew the specifics, there had been rumors since the 1850s that Aceh had been in communication with the rulers of France and of the Ottoman Empire. The Dutch colonial government declared war on Aceh on 26 March 1873. Aceh sought American help but Washington rejected the request. During the course of the war, the Dutch set up the Gouvernment of Atjeh and Dependencies under a governor, although it did not establish wider control of its territory until after 1908. The Aceh army was rapidly modernized, and Aceh soldiers butchered Köhler (a monument to this atrocity has been built inside Grand Mosque of Banda Aceh). Köhler made some grave tactical errors and the reputation of the Dutch was severely harmed. In recent years, in line with expanding international attention to human rights issues and atrocities in war zones, there has been increasing discussion about some of the recorded acts of cruelty and slaughter committed by Dutch troops during the period of warfare in Aceh. Hasan Mustafa (1852–1930) was a chief penghulu, or judge, for the colonial government and was stationed in Aceh. He had to balance traditional Muslim justice with Dutch law. To stop the Aceh rebellion, Hasan Mustafa issued a fatwa, telling the Muslim population there in 1894, "It is Incumbent upon the Indonesian Muslim to be loyal to the Dutch East Indies Government".

Жапондықтар басып алған жер

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерлері Ачехті басып алды. Ачехтің ислам дінбасылары (уламалары) 1942 жылдың ақпан айында голландтарға, ал 1942 жылдың қараша айында жапондарға қарсы күресті, көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілісқа Ачехтің барлық діни ғалымдар қауымдастығы (PUSA) жетекшілік етті. Жапондықтар көтерілісте 18 адамды өлтірді, ал 100 немесе 120-дан астам ачехтықтарды қырды. Көтеріліс Баю ауданында болды және Цьот Плиенг ауылының діни мектебіне ортасталды. Көтеріліс кезінде минометтер мен пулеметтермен қаруланған жапон әскерлеріне 10 және 13 қарашада Було Гампонг Тэуэнг және Цьот Плиенгте Теңку Абдул Джалил басшылығындағы қылышпен қаруланған ачехтықтар шабуыл жасады. 1945 жылдың мамыр айында ачехтықтар қайтадан көтерілді. Діни уламалар партиясы бұрын голландтармен ынтымақтастық жасаған аудандық феодалдардың (Улеебаланг) партиясын ығыстырып, үстемдікке ие болды. Солтүстік жағалауда бетон бункерлер әлі де сақталған.

Индонезияның тәуелсіздігі

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1945 жылы голландиялық үкіметтің қайта оралуын қолдаған аудандық соғыс лордтары партиясы мен жаңадан жарияланған Индонезия мемлекетін қолдаған діни улама партиясы арасында азамат соғысы басталды. Улама партиясы жеңіске жетіп, Индонезияның тәуелсіздік соғысы кезінде аймақ бостандық сақтады. Голландия әскері Ачехке ешқашан басып кіруге тырыспады. Азамат соғысы діни улама партиясының жетекшісі Дауд Береухты Ачехтің әскери губернаторы қызметіне жеткізді.

Ащы көтерілісі

Ачех халқы тәуелсіз Индонезия құрамына енгеннен кейін көп ұзамай көтеріліс жасады, бұл Ачехтің құқықтарын бұзу және сатқындық деп есептеген күрделі жағдайлардың нәтижесі болды. Индонезияның тұңғыш президенті Сукарно 1948 жылғы 16 маусымда Ачехке ислам заңдарына сәйкес өздерін-өздері басқаруға мүмкіндік беретінін уәделеген еді. 1950 жылы Ачех саяси тұрғысынан таратылып, Солтүстік Суматра провинциясына қосылды. Осының салдарынан 1953-1959 жылдар аралығында Ачех көтерілісі болды, оған Дауд Беуреуэ жетекшілік етті. Ол 1953 жылғы 20 қыркүйекте Секармаджи Мариджан Картосоэвиржо басшылығымен еркін және тәуелсіз Ачех жариялады. 1959 жылы Индонезия үкіметі дін, білім және мәдениет салаларында кең ауқымды еркіндік ұсынып, ачех халқын жұбатуға тырысты.

Ачехті азат ету қозғалысы

1970 жылдары Индонезия орталық үкіметімен жасалған келісімге сәйкес, американдық мұнай және газ компаниялары Ачехтің табиғи ресурстарын пайдалануға кірісті. Орталық үкімет пен Ачех халқы арасындағы табыстың теңсіз бөлінісі туралы айыптаулар, Дарул Исламның бұрынғы елшісі доктор Хасан Мухаммад ди Тироны [әрекетке] итермеледі.

Цунами апаты

Ачехтің батыс жағалауындағы аудандар, соның ішінде Банда Ачех, Каланг және Мюлабох қалалары, 2004 жылғы 26 желтоқсандағы Үнді мұхитындағы 9,2 балдық жер сілкінісінен туындаған цунамиден ең көп зардап шеккен аймақтардың бірі болды. Бағалаулар әртүрлі болғанымен, Ачехта цунамиден 170 000-нан астам адам қаза тауып, шамамен 500 000 адам үйсіз қалды. 2005 жылы, Ачех пен Солтүстік Суматрадағы Ниас аралындағы теңіз түбінде 8,6 балдық Ниас-Симелуэ жер сілкінісі болғанда, цунами трагедиясы бірнеше айдан кейін одан әрі ушықты. Бұл екінші жер сілкінісі Ниас және Симелуэде тағы 1346 адамның өмірін қиды, ондаған мың адамды үйсіз қалдырды және цунамиға қарсы күреске Ниас та тартылды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметінше, цунамиден кейін Ачех халқының арасындағы жеңіл және орташа дәрежедегі психикалық аурулардың көрсеткіші 100%-ға өсті. Тынық мұхитындағы цунами ескерту орталығы Суматра жер сілкінісінің күшін дұрыс бағаламай, тарихи деректерге сүйене отырып, 8,0 балдық жер сілкінісінен кейін цунами күтілмейтіні туралы хабарлама таратты. 9,0 балдан жоғары жер сілкінісінің нақты өлшемдері қолжеткілі болғанда ғана ескерту орталығының ғалымдары Үнді мұхитын қамтитын кең ауқымды цунамиге тап болғанын түсінді. Цунами келген кезде, ол зор болды және Ачехтағы қаза болғандардың саны 100 000-нан асты. 2004 жылы цунами ескерту жүйесі болған жоқ. Цунами ескерту жүйелері өлім-жітімнің көптігінен кейін халықаралық назар аударғаннан бері жақсарды, бірақ интернетке немесе ұялы телефонға қол жеткізе алмайтын ауылдық аймақтарда ескертулерді уақтылы жеткізу қиындықтары сақталып қалды. Ескерту жүйесі Ачех тұрғындарының өтініші бойынша орнатылды, бірақ 2007 жылы техникалық мәселелер мен жалған дабыл салдарынан туған үрейден кейін тоқтатылды. 2004 жылғы желтоқсандағы цунами алдында Ачехтің халқы 4 271 000 адамды құрады (2004 жыл). 2005 жылдың 15 қыркүйегінде халық саны 4 031 589 адамға, ал 2014 жылдың қаңтарында 4 731 705 адамға жетті. 2020 жылғы халық санауы бойынша жалпы халық саны 5 274 871 адамды құрады, оның ішінде 2 647 563 еркек және 2 627 308 әйел болды. 2006 жылдың ақпанында, цунамиден кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, көптеген адамдар әлі де барактар сияқты уақытша тұрғын үйлерде (TLC) немесе шатырларда тұрып жатты. Қайта құру жұмыстары кеңінен байқалатын болды, бірақ апаттың ауқымы мен логистикалық қиындықтарға байланысты ілгерілеу баяу болды. 2007 жылғы зерттеуде халықтың 83,6%-ы психикалық аурулармен, ал 69,8%-ы ауыр эмоционалдық күйзеліспен күресіп жатқаны анықталды. Цунамидің салдары Ачех жағалауында тұратын халықтың өмірі мен инфрақұрылымына тікелей әсер етуден асып түсті. Апаттан кейін 29 жыл бойы Индонезия билігіне қарсы тәуелсіздік үшін күресіп келген ГАМ көтерілісші қозғалысы 2005 жылдың 15 тамызында бейбіт келісімге қол қойды. Цунами осы мұсылмандықпен мақтанатын провинциядағы дінге жеткіліксіз назар аударғандықтан келген жаза деп есептеу, цунамиден кейін діннің маңыздылығына баса назар аударуға себеп болды. Бұл шариғат заңын одан әрі күшейтуде, оның ішінде дау тудырған Wilayatul Hisbah немесе шариғат полициясын енгізуде айқын көрінді. Тұрғын үйлер салынып, халықтың негізгі қажеттіліктері қанағаттандырылғанда, халық білім беру сапасын жақсартуға, туризмді дамытуға және жауапты, тұрақты өнеркәсіпті құруға ұмтылуда. Ачехта білікті педагогтарға сұраныс жоғары. Астана Банда Ачехтің кейбір бөліктері зардап шекпегенмен, суға жақын аудандар, әсіресе Кампунг-Джава және Мюракса аудандары толығымен қирады. Ачехтің батыс жағалауының көп бөлігі қатты зақымдалды. Көптеген қалалар мүлдем жойылды. Ачехтің батыс жағалауындағы Лхокнга, Леупунг, Ламно, Патек, Каланг, Тэуном және Симелуэ аралы да апаттан зардап шекті. Аймақтың солтүстік және шығыс жағалауындағы Пидие, Самаланга және Лхоксеумаве қалалары да қирады. Апаттан кейін аймақ баяу қалпына келтірілді. Үкімет бастапқыда жағалаудың төменгі жағалау аймақтарында тұрақты құрылысқа рұқсат етілмейтін екі шақырымдық буферлік аймақ құруды ұсынды. Бұл ұсыныс кейбір жергілікті тұрғындардың арасында танымал болмады және көп жағдайда, әсіресе теңізге жақын өмір сүруге байланысты балық аулаумен айналысатын отбасылар үшін практикалық емес болып шықты. Индонезия үкіметі Ачехті қайта құру үшін арнайы агенттік құрды, оның төрағасы Индонезия үкіметінің бұрынғы министрі Кунторо Мангкусуброто болды. Бұл агенттіктің өкілеттігі министрлік деңгейінде болды және оған барлық саладан келген лауазымды тұлғалар, мамандар мен қоғамдық көшбасшылар кірді. Қайта құру жұмыстарының көп бөлігін жергілікті тұрғындар дәстүрлі әдістерді және жартылай жиналмалы құрылымдарды пайдалана отырып жүзеге асырды, ал қаржыландыру көптеген халықаралық ұйымдар мен жеке тұлғалардан, үкіметтерден және халықтан түсті. Индонезия үкіметі алдын ала зиянды бағалау бойынша, зиянның көлемі 4,5 миллиард АҚШ долларын құрады (инфляцияны ескермей), ал инфляцияны ескергенде 6,2 миллиард АҚШ долларын құрады. Цунамиден үш жыл өткен соң, қайта құру жұмыстары әлі де жалғасып жатты. Дүниежүзілік банк Ачехтағы қайта құруға бөлген қаржыны бақылады және 7,7 миллиард АҚШ доллары қайта құру жобаларына бөлінгенін, ал 2007 жылдың маусымында 5,8 миллиард АҚШ доллары бөлінгенін, оның 3,4 миллиард АҚШ доллары (58%) жұмсалғанын хабарлады. 2009 жылы үкімет цунамиді еске алу үшін 5,6 миллион АҚШ доллары тұратын мұражай ашты, онда суреттер, оқиғалар және цунамиді тудырған жер сілкінісінің симуляциясы көрсетілді.

The western coastal areas of Aceh, including the cities of Banda Aceh, Calang, and Meulaboh, were among the areas hardest hit by the tsunami resulting from the magnitude 9.2 Indian Ocean earthquake on 26 December 2004. While estimates vary, over 170,000 people were killed by tsunami in Aceh and about 500,000 were left homeless. The tragedy of the tsunami was further compounded several months later, when the 2005 M8.6 Nias–Simeulue earthquake struck the sea bed between the islands of Simeulue Island in Aceh and Nias in North Sumatra. This second quake killed a further 1346 people on Nias and Simeulue, displaced tens of thousands more, and caused the tsunami response to be expanded to include Nias. The World Health Organisation estimates a 100% increase in prevalence of mild and moderate mental disorders in Aceh's general population after the tsunami. The Pacific Tsunami Warning Center, misjudging the intensity of the Sumatra earthquake, sent out a bulletin that no tsunami was expected following a magnitude 8.0 quake based on historical data. Only when more accurate measurements of the quakes >9.0 magnitude became available did scientists at the warning center realize they were dealing with a basin wide tsunami across the Indian Ocean. When the tsunami hit, it was enormous, and the death toll in Aceh exceeded 100,000. There was no tsunami warning system in 2004. Tsunami warning systems have improved since the immense death toll drew international notice but in rural areas where many don't have internet access or cell phones it remains a challenge to communicate warnings in a timely manner. A warning system was put in place at the request of Aceh residents but it was disabled in 2007 after technical issues and a false alarm that caused a panic. The population of Aceh before the December 2004 tsunami was 4,271,000 (2004). The population as of 15 September 2005 was 4,031,589, and in January 2014 was 4,731,705. The 2020 census produced a total population of 5,274,871, comprising 2,647,563 males and 2,627,308 females. As of February 2006, more than a year after the tsunami, a large number of people were still living in barrack style temporary living centers (TLC) or tents. Reconstruction was visible everywhere, but due to the sheer scale of the disaster, and logistic difficulties, progress was slow. A study in 2007 estimated that 83.6% of the population had a psychiatric illness, while 69.8% suffers from severe emotional distress. The ramifications of the tsunami went beyond the immediate impact to the lives and infrastructure of the Acehnese living on the coast. Since the disaster, the Acehnese rebel movement GAM, which had been fighting for independence against the Indonesian authorities for 29 years, has signed a peace deal (15 August 2005). The perception that the tsunami was punishment for insufficient piety in this proudly Muslim province is partly behind the increased emphasis on the importance of religion post tsunami. This has been most obvious in the increased implementation of Sharia law, including the introduction of the controversial Wilayatul Hisbah or Syariah police. As homes are being built and people's basic needs are met, the people are also looking to improve the quality of education, increase tourism, and develop responsible, sustainable industry. Well qualified educators are in high demand in Aceh. While parts of the capital Banda Aceh were unscathed, the areas closest to the water, especially the areas of Kampung Jawa and Meuraxa, were completely destroyed. Most of the rest of the western coast of Aceh was severely damaged. Many towns completely disappeared. Other towns on Aceh's west coast hit by the disaster included Lhoknga, Leupung, Lamno, Patek, Calang, Teunom, and the island of Simeulue. Affected or destroyed towns on the region's north and east coasts were Pidie Regency, Samalanga, and Lhokseumawe. The area was slowly rebuilt after the disaster. The government initially proposed the creation of a two kilometer buffer zone along low lying coastal areas within which permanent construction was not permitted. This proposal was unpopular among some local inhabitants and proved impractical in most situations, especially fishing families that are dependent on living near to the sea. The Indonesian government set up a special agency for Aceh reconstruction, the Badan Rehabilitasi dan Rekonstruksi (BRR) headed by Kuntoro Mangkusubroto, a former Indonesian government minister. This agency had ministry level of authority and incorporated officials, professionals and community leaders from all backgrounds. Most of the reconstruction work was performed by local people using a mix of traditional methods and partial prefabricated structures, with funding coming from many international organizations and individuals, governments, and the people themselves. The Government of Indonesia estimated in their Preliminary Damage and Losses Assessment that damages amounted to US$4.5 billion (before inflation, and US$6.2 billion including inflation). Three years after the tsunami, reconstruction was still ongoing. The World Bank monitored funding for reconstruction in Aceh and reported that US$7.7 billion had been earmarked for the reconstruction whilst at June 2007 US$5.8 billion had been allocated to specific reconstruction projects, of which US$3.4 billion had actually been spent (58%). In 2009, the government opened a US$5.6 million museum to commemorate the tsunami with photographs, stories, and a simulation of the earthquake that triggered the tsunami.

Бейбіт келісім және қазіргі заманғы тарих

2004 жылғы цунами ГАМ мен Индонезия үкіметі арасындағы бейбіт келісімге ықпал етті. Индонезияның Сухартодан кейінгі либералды-демократиялық реформалар кезеңіндегі атмосферасы, сондай-ақ Индонезия әскеріндегі өзгерістер бейбіт келіссөздерге жағдай жасауға көмектесті. Жаңадан сайланған президент Сусило Бамбанг Юдхойоно мен вице-президент Юсуф Калланың рөлі маңызды болды. Сонымен қатар, ГАМ басшылығында өзгерістер болып өтті, ал Индонезия әскері бүлікшілер қозғалысына соншалықты нұқсан келтірді, олар орталық үкіметпен келіссөздер жүргізуден басқа амал қалмады. Бейбіт келіссөздерді алғаш фин бейбітшілік белсендісі Юха Кристенсен бастады, кейін Финляндиядағы «Дағдарысты басқару бастамасы» атты үкіметтік емес ұйым, бұрынғы фин президенті Марти Ахтисаари жетекшілігімен ресми түрде жеңілдетті. Нәтижесінде 2005 жылдың 15 тамызында «Хельсинки келісімі» деп белгілі бейбіт келісімге қол қойылды. Келісімге сәйкес Ачехке арнайы автономия берілді және ГАМ қаруын тастағанға дейін үкімет әскерлері провинциядан шығарылды. Келісім аясында Еуропалық Одақ 300 бақылаушы жіберді. Олардың міндеті жергілікті сайлаулардан кейін 2006 жылдың 15 желтоқсанында аяқталды. Ачехке 2002 жылы келісілген арнайы құқықтарды қамтитын Ачех үкіметінің заңнамасы арқылы кең ауқымды автономия берілді, сондай-ақ ачех халқының өз мүдделерін қорғайтын жергілікті саяси партиялар құру құқығы берілді. Дегенмен, адам құқықтарын қорғаушылар провинциядағы бұрынғы адам құқықтары бұзушылықтарына баға берілуі керек деп мәлімдеді.

Экология және биологиялық әртүрлілік

Ачех Азия-Тынық мұхиты аймағындағы ең жоғары биологиялық әртүрлілікке ие. Сирек кездесетін ірі сүтқоректілердің қатарында Суматра мүйізбұғысы, Суматра жолбарысы, Орангутан және Суматра пілі бар. Бұл аймақ 1970 жылдардан бері орманды кесуден зардап шегуде. Ачехтағы алғашқы ағаш қағазы зауыты 1982 жылы салынды. Ачех үкіметі 1,2 миллион гектар жерді коммерциялық қолдануға ашу туралы заң қабылдауды көздеп отыр. Бұл ұсыныс көптеген наразылықтарға себеп болды.

Экономика

2006 жылы Ачех экономикасы 7,7% өсті, бұл көрсеткіш жойқын цунамиден кейін минималды болған. Осы өсімнің басты драйверы – құрылыс секторындағы үлкен өсіммен бірге жүрген қайта құру жұмыстары болды. Қақтығыстың аяқталуы және қайта құру бағдарламасы 2003 жылдан бері экономика құрылымын айтарлықтай өзгертті. Қызмет көрсету секторы үлкен рөл атқара бастады, ал мұнай және газ секторының үлесі азаюын жалғастырды. Сектор (Ачех ЖІӨ-сінің % үлесі) 2003 2004 2005 2006 Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы 17 20 21 21 Мұнай, газ және кен өндіру 36 30 26 25 Өңдеу өнеркәсібі (мұнай және газ өңдеуін қоса алғанда) 20 18 16 14 Электрмен жабдықтау және сумен жабдықтау Құрылыс 3 4 4 5 Сауда, қонақүйлер және мейрамханалар 11 12 14 15 Көлік және байланыс 3 4 5 5 Банк және басқа да қаржы секторы 1 1 1 1 Қызметтер 8 10 13 13 Барлығы 100 100 100 100
Ескерту: = 0,5%-дан аз

2005 жылдың желтоқсанында шамамен 40%-ға жеткен инфляция, провинцияға күрт ақша ағынының нәтижесінде пайда болған «голландиялық ауру» әсерінен, тұрақты түрде төмендеді және 2007 жылдың маусымында 8,5%-ды құрады, бұл Индонезияның ұлттық деңгейінен (5,7%) аспады. Инфляцияның тұрақты болуы Ачехтің тұтыну бағаларының индексі (ТБИ) Индонезиядағы ең жоғары көрсеткіш болып қала беретінін білдіреді. Осының салдарынан Ачехтің бәсекеге қабілеттілігі инфляция және жалақы деректерінде көрініс тапқандай, төмендеді. Инфляция баяулағанмен, ТБИ цунамиден кейін тұрақты өсімді көрсетіп келеді. 2002 жылды базалық деңгей ретінде алғанда, Ачехтің ТБИ 185,6-ға (2007 жылдың маусымы) дейін, ал ұлттық ТБИ 148,2-ге дейін өсті. Нақты салаларда, әсіресе құрылыс секторында номиналды жалақының айтарлықтай өсуі байқалды, мұнда жұмысшылардың орташа номиналды жалақысы күніне шамамен 60 000 рупийге дейін өсті, цунамиге дейін бұл көрсеткіш 29 000 рупийді құраған. Бұл Ачехтің ең төменгі аймақтық жалақысында (UMR, немесе Upah Minimum Regional) да көрініс тапты, ол 2007 жылы цунамиге дейінгі 550 000 рупийден 850 000 рупийге дейін 55%-ға өсті, ал көршілес Солтүстік Суматрада бұл көрсеткіш 42%-ға өсті, 537 000 рупийден 761 000 рупийге дейін. Цунамиден кейін 2005 жылы Ачехте кедейлік деңгейі сәл өсті, бірақ күтілгеннен аз. 2006 жылы кедейлік деңгейі цунамиге дейінгі деңгейден төмендеді, бұл цунамиге байланысты кедейліктің өсуі қысқа мерзімді болды және қайта құру жұмыстары мен қақтығыстың аяқталуы осы төмендеуге ықпал жасады дегенді көрсетеді. Дегенмен, Ачехтегі кедейлік деңгейі Индонезияның басқа аймақтарына қарағанда әлдеқайда жоғары. Ачех тұрғындарының көп бөлігі кедейлікке бейім, сондықтан цунамиден кейінгі құрылыс кезеңінде дамуға бағытталған тұрақты күш-жігерді күшейту қажет.

Демография

Ачех халқы Индонезияның 2000 жылғы халық санауы кезінде толыққанды тіркелмеді, себебі қарулы қарсылықтар дұрыс мәліметтерді жинау процесін қиындатты. 2004 жылғы цунамиде Ачехта шамамен 170 000 адам қаза тапты, бұл демографиялық талдау жұмысын одан әрі күрделендірді. Ең соңғы халық санауына сәйкес, 2010 жылы Ачехтың жалпы халқы 4 486 570 адамды құрады, бірақ аудандар мен қалалар бойынша ресми халық санының қосындысы 5 512 219 адамға жетті.

Этностық және мәдени топтар

Ачех – түрлі этникалық және тілдік топтардың мекендейтін аймақ. Басты этникалық топтар – ачехтар (Ачех өңірінде кеңінен таралған), гайо (орталық және шығыс бөліктерде), алас (Оңтүстік-Шығыс Ачех аймағында), тамианг малайлары (Ачех Тамианг аймағында), анек-джами (Минангкабау ұрпақтары, оңтүстік және оңтүстік-батыс аймақтарда шоғырланған), клюет (Оңтүстік Ачех аймағында), сингиль (Сингиль және Субулуссаламда), симеуле және сигулай (Симеуле аралында). Қытай халқының да айтарлықтай саны бар. Қазіргі ачехтардың арасында араб, түрік және үнді тегінен шыққан адамдар да кездеседі.

Тілдер

Ачех тілі ачех халқының арасында кеңінен қолданылады. Бұл Ачех-чамия тілдер тобының бір мүшесі болып табылады, оның басқа өкілдері көбінесе Вьетнам мен Камбоджада табады, және ол малай тілдер тобымен де тығыз байланысты. Ачех тілінде малай және араб тілдерінен алынған көптеген сөздер бар, және дәстүрлі түрде араб әрпімен жазылып келген. Ачех тілі Ланкат және Асахан (Солтүстік Суматра), сондай-ақ Кедах (Малайзия) аймақтарында жергілікті тіл ретінде қолданылады, ал бұрын Пенангта басым тіл болған. Индонезия тілінен өзге, Ачех тілі 2022 жылғы №10 Qanun бойынша Ачехтің қосымша ресми аймақтық тілі ретінде белгіленген. Алас және Клюет тілдері Батак тобына жататын туыс тілдер. Джами тілі Батыс Суматрадағы Минангкабау тілінен пайда болған, тек бірнеше өзгерістер мен айырмашылықтары бар.

Дін

Дін істері министрлігінің 2022 жылғы мәліметтеріне сәйкес, Ачехта мұсылмандар үлкен басымдық құрайды, олар 98%-дан астам халқымен Ачехта басымды. Халықтың бар болғаны 1,15%-ы протестанттар, 0,13%-ы буддистер және 0,1%-ы католиктерді құрайды. Ачехта діни мәселелер көбінесе сезімтал болып табылады. Бүкіл провинция бойынша Ислам дініне зор қолдау бар, кейде христиандар мен буддистер сияқты басқа дін өкілдері өз қызметтерін шектеу үшін әлеуметтік немесе қоғамдық қысымға ұшырайтынын сезінеді. Ачех губернаторы Зайни Абдулла және Индонезияның ішкі істер министрі Гамаван Фаузидің Жакартадан берген ресми түсіндірмесіне сәйкес, бұл шіркеулердің қажетті рұқсаттары болмаған. 2012 жылдың сәуір айында Ачехтің оңтүстігіндегі Сингкил ауданындағы бірнеше шіркеулерді жабуға бұйрық берілді. Осыған жауап ретінде кейбір христиандар бұл әрекеттерге алаңдаушылық білдірді. 2015 жылы бір шіркеу өртенді, ал тағы біріне шабуыл жасалды, нәтижесінде мұсылман бүлікші атылып өлтірілді, бұл Президент Жоко Видодоны сабырлы болуға шақырды.

Адам құқықтары

Ачехте жазалау түрі ретінде таяқпен соғу жиі қолданыла бастады. Бұл Ачех губернаторының қолдауымен жүзеге асырылды. Кем дегенде 72 адам түрлі құқық бұзушылықтар үшін, соның ішінде алкоголь ішу, некедегі серігі немесе туысы емес, қарама-қарсы жынысты адаммен жалғыз болу (халват), құмар ойнау және гомосексуалдық қатынасқа бару үшін сабалды. Ачех билігі 2001 жылы провинцияның Арнайы автономия заңы қабылданғаннан кейін шариғат заңын іске асыруды реттейтін бірқатар заңдарды қабылдады. 2016 жылы ғана адам құқықтары ұйымдары 100 қоғамдық қамшылау дерегін тіркеді. 2018 жылдың қаңтар айында Ачех полициясы, Ачех автономиялық үкіметінің қолдауымен, ЛГБТ клиенттері мен қызметкерлері бар деген шаштараздықтарға "қоғамдық ауру операциясы" (operasi penyakit masyarakat) аясында рейд жасады. Полиция шаштараздықтардың ішіндегі барлық ЛГБТ азаматтарын зорлады және он екі трансгендер әйелді тұтқындады. Тұтқындалған трансгендер әйелдердің киімдері шешіліп, шаштары қырқылды және "нағыз еркек болып кеткенше" өздерін-өздерін қорлауға мәжбүр етілді. Оқиғаның мақсаты – "әлеуметтік ауру" деп саналатын нәрсені жою және Ачехте ЛГБТ адамдарының саны артып бара жатқанына наразылық білдірген ата-аналардың үкіметке жүгінуі. Бұл оқиға Amnesty International сияқты жергілікті және халықаралық адам құқықтары ұйымдары тарапынан айыпталды. Ұйымның Индонезиядағы бөлімшесінің өкілі Усман Хамид: "ұсталғандардың шашын қырқу және оларды еркек киім киюге мәжбүрлеу – бұл қоғамдық ұяттаудың бір түрі және Индонезияның халықаралық міндеттемелерін бұза отырып, қатыгездікке, адамдыққа жатпайтын және қорлаушылықпен қарауға тең" деді.

Дәстүрлі мәдениет

Ачехта ерекше өнер мен мәдениеттің алуан түрлілігі бар.

Дәстүрлі қару

Ренконг – ачех халқының дәстүрлі қысқа пышақ түрі. Оның пішіні L әрпіне ұқсайды, ал жақыннан қарағанда – «бисмилла» каллиграфиясының бейнесін көрсетеді. Ренконгтан басқа, ачех халқы сикин паньян, пёризе аве, пёризе теумаға, сивах, геуливан және пёдеуенг сияқты бірнеше арнайы қаруларға да ие болған.

Дәстүрлі үй

Ачехтің дәстүрлі үйі Румо Ачех деп аталады. Бұл үй қазба тіректе тұрғызылған, үш негізгі бөлігі мен бір қосымша бөлімі бар. Ачех үйінің үш негізгі бөлігі – seuramoë keuë (алдыңғы жабдық), seuramoë teungoh (орталық жабдық) және seuramoë likôt (артқы жабдық). Ал қосымша бөлігі – rumoh dapu (ас үй).

Билеу

Ачех халқының дәстүрлі билері дәстүрлі мұраны, дінді және жергілікті халық мүсіндігін көрсетеді. Ачех билері көбінесе топтап орындалады, онда бишілердің тобы бір жыныстан болады, және олар тұрып немесе отырып билейді. Биге сүйемелдейтін музыканы ескере отырып, билерді екі түрге бөлуге болады: біріншіден, бишінің өзінің дауысы мен денесінің соққысымен сүйемелденетін билер, екіншіден, музыкалық аспаптар тобымен сүйемелденетін билер. Ұлттық және тіпті әлемдік деңгейде танымал кейбір билер – Ачехтен шыққан, мысалы, Ратеб Мюсеукат биі және Саман биі.

Тағам

Ачех тағамдары үнді және араб тағамдарында кездесетін дәмдеуіштердің қоспаларын пайдаланады, олардың ішінде имбирь, бұрыш, кинза, зира, қара бұрыш, даршын, кардамон және фенхель бар. Ачех тағамдарының көптеген түрлері карри немесе карри дәмдеуіштерімен және кокос сүтімен пісіріледі, олар көбінесе бұқа еті, сиыр еті, қой еті, балық және тауық сияқты еттермен қоса дайындалады. Кейбір рецепттерде дәстүрлі түрде марихуана дәмдеуіш ретінде қолданылған, ол Лаос сияқты басқа да Оңтүстік-Шығыс Азия тағамдарында да кездеседі, бірақ қазір бұл материал қолданылмайды. Ачехке тән тағамдарға наси гури, мие аче, ми калюк және тимпан жатады.

Көлік

74 км-лік Сигли–Банда Ачех ақылы жолы қазіргі уақытта Транс-Суматра ақылы жолының бір бөлігі ретінде салынып жатыр. Ачехтағы теміржол тарихы голланд отаршылдығы дәуірінен бастау алады. 1876 жылы Корольдік Нидерландтардың Шығыс Үндістан армиясы (KNIL) 750 мм калибрлі теміржол құрылысын бастады, ол «Atjeh Tram» деп белгілі болды және 1882 жылдан 1942 жылға дейін жұмыс істеді. 1916 жылы оның атауы «Atjeh Staatsspoorwegen» (ASS) деп өзгертілді. Оның теміржол активтері, қазіргі уақытта көбінесе қолданылмайды, Индонезияның «Kereta Api Indonesia» мекемесінің Солтүстік Суматра және Ачех аймақтық бөлімшесінің меншігінде. Cut Meutia – Солтүстік Ачех ауданындағы Круг Гёкуеден Круг Манеге қатынайтын пойыз. Ачехтағы әуежайлар: Ачех-Бесар ауданындағы Сұлтан Искандар Муда халықаралық әуежайы (Банда-Ачех және айналасындағы аймақтарға қызмет көрсетеді) және Сабаңдағы Маймун Салех әуежайы.