Кіріспе

Бетуляцеae – қайың тұқымдасы, құрамында жаңғақ жеміс беретін жапырақты ағаштар мен бұталардың алты туысы бар, оның ішінде қайың, қаратал, жаңбыр, мүйізді ағаш, мүйізжаңбыр және селдірақарағай бар, барлығы 167 түрді қамтиды. Олар негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай аймағында өседі, ал кейбір түрлері Оңтүстік Американың Анды тауларында Оңтүстік жарты шарға дейін таралған. Олардың гүлдері әдетте гүлшоғырлар (сергілер) түрінде болады және көбінесе жапырақтардан бұрын ашылады. Бұрын бұл тұқымдас екі тұқымдасқа бөлінетін: Betulaceae (Alnus, Betula) және Corylaceae (қалғандары). Соңғы зерттеулер, соның ішінде Гүлді өсімдіктер филогенезиясы тобы, бұл екі топты кеңейтілген Betulaceae ішіндегі қосалқы тұқымдастар ретінде сипаттады: Betuloideae және Coryloideae. Betulaceae тұқымдасының гүлдері бір жынысты, яғни бір ағашта аталық және аналық гүлдері болады. Олардың гүлдері кішкентай, көзге түспейтін, көбінесе гүл қабықшасы (perianth) бөліктері жетілмеген болады. Бұл гүлдерде ірі, қауырсын тәрізді тоғаншалары болады және желмен тозаңдануға бейімделгендіктен, көп мөлшерде тозаң шығарады. Жапырақтары қарапайым, кезектесіп орналасқан және екі қатар тісті жиектері бар.

Эволюциялық тарих

Бетула тұқымдасының пайда болуы Креда кезеңінің соңында (шамамен 70 миллион жыл бұрын) Қытайдың орталық бөлігінде болған деп саналады. Сол кезде бұл аймақта Тетис теңізіне жақын болғандықтан Жерорта теңізі климаты болған, ол қазіргі Тибет және Сіньцзянның бір бөлігін ерте терциарлық кезеңге дейін жапқан. Бұл шығу тегіне дәлел – барлық алты туыс және 52 түр осы аймаққа ғана тән, олардың көптегені эндемиктер. Қазіргі заманғы алты туыстың барлығы Олигоцен кезеңінде толыққанды түрленген деп есептеледі, ал тұқымдастың барлық туыстары (Остриопсис ерекшеліктерінен басқа) қазіргі уақыттан кем дегенде 20 миллион жыл бұрынғы қазба қалдықтарында кездеседі. Молекулалық филогенетика бойынша, Бетула тұқымдасының ең жақын туыстары – Казуарина тұқымдасы, яғни қыз емендер.

Қолданылуы

Қараша (Corylus avellana) және фильберт (Corylus maxima) жеміс бақшаларында өсірілетін маңызды өсімдіктер болып табылады, олар жеуге жарамды жаңғақтары үшін өсіріледі. Басқа туыстарға көптеген танымал сәндік ағаштар кіреді, олар парктері мен үлкен бақтарға кеңінен отырғызылады; кейбір қайың түрлері тегіс, жарқын түсті қабықтары үшін ерекше бағаланады. Ағашы көбінесе қатты, берік және ауыр болады, әсіресе мүйізді ағаштар. Бұрын өте қатты ағаш қажет болған жағдайларда, мысалы, арба дөңгелектері, су тігірлері, тісті дөңгелектер, құрал саптары, кесу тақталары және ағаш штифтер үшін маңызды роль атқарды. Бүгінгі таңда осы мақсаттар үшін ағаш металл немесе басқа да адам жасаған материалдармен ауыстырылды.