Кіріспе

Rosaceae Crataegus (/k/r/ə/'/t/iː/ɡ/ə/s/), әдетте, долана, қызыл шырша, шырша, мамыр ағашы, ақ долана деп аталатын гүлді өсімдіктер туысы, Еуропа, Азия, Солтүстік Африка және Солтүстік Американың қоңыржай белдеулерінде өседі. "Долана" атауы бастапқыда Солтүстік Еуропаға, әсіресе, жалғыз гүлді доланаға (C. monogyna) қолданылған, ал бұл атау Ұлыбритания мен Ирландияда жиі қолданылады. Қазіргі кезде бұл атау бүкіл туысқа және туыс Rhaphiolepis-ке де қолданылады.

Ас дайындауда

Қарапайым долананың (C. monogyna) жемістері жеуге жарамды. Ұлыбританияда олардан кейде желе немесе үй шарабы жасауға қолданады. Жапырақтары да жеуге жарамды, көктемде жас кезде жиналғанда салатқа сала беруге қолайлы. Жас жапырақтары мен гүл бүршіктері де жеуге жарамды, Англияның ауылдық жерлерінде оларды "наны мен ірімшік" деп атайды.

Зерттеу

2008 жылы Cochrane Collaboration-ның бұрынғы зерттеулердің мета-талдауында созылмалы жүрек жеткіліксіздігін емдеуде қосымша ем ретінде қолданылатын қауқаудың экстрактының "симптомы бақылауда және физиологиялық көрсеткіштерде маңызды пайдасы" бар екенін көрсететін дәлелдер бар екендігі анықталды. 2010 жылғы шолуда "Crataegus [қауқау] препараттары жүрек-қантамырлық ауруларды емдеуде тиімді құрал ретінде маңызды әлеуетке ие" деген қорытынды жасалды. Шолуда ең тиімді дозаны қосымша зерттеу қажеттігі көрсетілді және "Crataegus пен дәстүрлі медициналық препараттар арасындағы көптеген теориялық өзара әрекеттер болғанымен, олардың ешқайсысы әзірге расталмаған" делінді.

Дәстүрлі медицина

Бірнеше долана түрі дәстүрлі медицинада қолданылған. Қолданылатын өнімдер көбінесе C. monogyna, C. laevigata немесе осыған ұқсас Crataegus түрлерінен алынады, бұл түрлерді міндетті түрде ажыратпай, оларды "долана" деп жинамалы түрде атайды. Солтүстік Американың солтүстік-батысындағы Кутенэй халқы тамақ ретінде қара долана жемісін (Кутенэй тілі: kaǂa; шамамен айтылуы: kasha) ал, дәстүрлі медицинада қызыл долана жемісін (Кутенэй тілі: ǂupǂi; шамамен айтылуы: shupshi) қолданған.

Жанама әсерлер

Артық доза жүрек аритмиясына және төмен қан қысымына әкелуі мүмкін, ал жеңілірек жағынқы әсерлерге құсық пен бас айналу кіреді. Дигоксин қабылдап жүрген науқастар бұрыш жемісін қабылдамауы керек.

Жерді абаттандыру

Көптеген түрлер мен будандар сәндік және көше ағаштары ретінде қолданылады. Еуропада жалғантораңғы (қарағай емес) егісі кеңінен қоршау өсімдігі ретінде пайдаланылады. XVIII-XIX ғасырлардағы британдық ауыл шаруашылығы революциясы кезінде, тоқалдың көшеттері балабақшаларда жаппай өсіріліп, Инклюзия актілері талап еткен жаңа дала шекараларын жасауға қолданылды. Midland hawthorn C. laevigata-ның бірнеше сорттары қызғылт немесе қызыл гүлдері үшін таңдалды. Тоқал ағаштары суды сақтауға бағытталған ландшафттар үшін ең көп ұсынылатын ағаштардың қатарында.

Тіркеу

Қауқауыл қаламшалау практикасында тамыр түбі ретінде қолданылуы мүмкін. Ол Mespilus (медляр) және алмұртпен үйлесімді, ал қауқауылдың қатты тамыр түбін жасауға болады, бірақ оның тікенді өркендер шығару қасиеті қиындық тудыруы мүмкін. Оларды гүлдеуі үшін өсіріп, тамашалайды.

Көбейту

Шыршаны кесу арқылы көбейтуге болады деп жиі айтылса да, тамыры жоқ сабақтардан көбейту қиынға соғады. Кішкентай өсімдіктер немесе тамырдан шыққан өсімдіктер көбінесе жабайы табиғаттан ауыстырылады. Тұқымдарды қабаттау қажет, және олар бір-екі жылдың ішінде өне бастайды. Тұқымның өну мүмкіндігі, егер тұқымды қамтитын пиренелер қабаттаудан бұрын бөлме температурасында жақсы кептірілсе, артады. Сирек кездесетін түрлерді басқа түрлердің көшеттеріне қалауға болады.