Қаланың өзінше басқаруға көшуі

Кіріспе

Қала тәуелсіз саяси бірлікке айналуы

Қалалық бөліну – жаңа саяси бірлік құру үшін қаланың айналасындағы аймақтан бөлінуі. Бұл жаңа бірлік әдетте сол елдің құрамындағы әкімшілік бөлінісі болып табылады. Әлемдегі көптеген қалалар жекелеген жергілікті басқару бірлігін құрайды. Ең көп кездесетін себеп – қала халқының саны қаланың ірі жергілікті басқару бірлігіне қарастырылуы үшін тым көп болуы. Дегенмен, кейбір жағдайларда толық тәуелсіздікке қол жеткізілуі мүмкін, мұндай жағдайда бұл бірлік қала-мемлекет деп аталады. Бұл – қаланың өзін-өзі басқаруының ең жоғары деңгейі, ол ресми түрде немесе қала жарғысы сияқты заңнама арқылы көрініс табуы мүмкін.

Тарих

Қалалық автономияның тарихы тас дәуіріндегі алғашқы қала пайда болуына және классикалық дәуірдегі Жерорта теңізінің ежелгі қала-мемлекеттеріне, мысалы, Ежелгі Афина, Ежелгі Римге дейін барады. Орта ғасырларда Магдебург құқықтары сияқты шаралар қалалар мен олардың тұрғындарына сауда қатынастарында ерекше мәртебе берді. Жалпы алғанда, Еуропа қалаларының ұлттық мемлекеттер құрамына енуімен, әсіресе 17-20 ғасырларда, бұл құбылыс азайды, нәтижесінде қалалар көптеген ерекше құқықтарынан айырылды.

Қалалық бөліну теориясы

Жергілікті азаматтық экономиканың қазіргі теоретиктері, Роберт Дж. Оукерсон мен Джейн Джейкобс сияқтылар, қалалардың құндылықтардың, әсіресе төзімділік пен қалаулардың қақтығысын көрсететінін, қалаға қатысты көзқарастардың таза қауымдастықтан таза нарыққа дейін ауытқуын айтады. Қала шетінде тұратындар қаланы көбінесе нарық ретінде қарастырады, себебі олар қаланың көше өміріне ерікті түрде қатыспайды және оны өмір сүруге қауіпсіз әрі ыңғайлы орын деп санамайды. Керісінше, қала орталығында тұруды таңдағандар оны көбірек қауымдастық ретінде көреді, бірақ олардың төзімділігіне (қоңыр түйірге, шуға, қылмысқа, салықтарға және т.б.) ерекше назар қадағалауы керек. Осы мүдделі топтардың этикасы мен саясаты күрт өзгеше. Кейбір қалалық теоретиктер, әсіресе Джейн Джейкобс, қазіргі заманғы қалалар мен олардың жақын маңындағы қалалар мен су алаптары арасындағы мәдени айырмашылықтармен саяси күресудің жалғыз жолы – сецессия (толыққанды жаңа заң шығару және атқарушы органдарды құру) екенін жақтады. Ол «келесі ғасырда өркендегісі келетін қалалар саяси тұрғыдан айналасындағы аймақтардан бөлінуі керек» деп мәлімдеді. Ол «Хартия» сияқты жеңіл және формалды емес шешімдерді қабылдамады, толыққанды аймақтық басқару құрылымы қажет екенін және ол тек қалалық аймаққа ғана қатыстыру керек екенін дәлелдеді. Ол, әсіресе, қала маңындағы аймақтардың қалалық ережелерге қатысты пікір білдіруіне қарсы болды: «Олар оны тастап кетті, енді оның бір бөлігі емес». Джейкобс өзі 1970 жылдары қала маңындағы қалаларды қамтамасыз етуге арналған Spadina Expressway автожолы жобасынан қалалық сецессияны қолдаушылар тоқтатпағанда, Анекс (Торонто) ауданының асфальтталып кеткенін көрді. Джейкобс сондай-ақ 1960 жылдары Роберт Мозеске қарсы шығып, Төменгі Манхэттен автожолының салынуын тоқтатуға қатысты. Бұл автожолдар – қалалық қауымдастық пен қала маңындағы нарықтық мүдделердің қақтығысының мысалы. Автожолдарды дамытуды және қала маңынан қалалық басқаруға қатысуды жақтаушылар, қалалардың өзін-өзі қорғауы, оларды өзін-өзі қамтамасыз ететін шағын қалаларға айналуға мәжбүрлеуі, автожолдарды жауып, жолаушыларды метроға отыруға мәжбүрлеуі, бизнесті қала маңына шығару арқылы өзін-өзі өлтіруге келісіп отыр деп санайды. Оған қарсылар, қалалардың мигранттар мен мамандарды тарту үшін өмір сүру сапасына көбірек тәуелді екенін және қашықтан жұмыс істеу қала тұрғындарына жиі қалаға бармай, асықпай, кез келген жерде тұру мүмкіндігін беретінін жауап береді.

Modern theorists of local civic economies, including Robert J. Oakerson and Jane Jacobs, argue that cities reflect a clash of values, especially of tolerances versus preferences, with views of the city varying from a pure community to that of a pure marketplace. Suburbanites have a strong tendency to view the city as a marketplace since they do not participate in its street life voluntarily, nor do they consider the city to be a safe and comfortable place to live in. By contrast, those who choose downtown living tend to see it as more of a community, but must pay careful attention to their tolerances (for smog, noise pollution, crime, taxation, etc.). Ethics and thus politics of these interest groups vastly differ. Secession (the setup of entirely new legislative and executive entities) is advocated by certain urban theorists, notably Jane Jacobs, as the only way to deal politically with these vast differences in culture between modern cities and even their nearest suburbs and essential watersheds. She stated that "cities that wish to thrive in the next century must separate politically from their surrounding regions." She rejected the lesser "Charter" and less formal solutions, arguing the full structure of real regional government were necessary, and applied to the urban area alone. In particular she rejected the idea that suburban regions should have any say over the rules in the city: "they have left it, and aren't part of it." Jacobs herself lived in an urban neighborhood (The Annex, Toronto) which would have been paved over in the 1970s by a highway project to serve the suburbs, the Spadina Expressway, had the proponents of urban secession not stopped it. Jacobs likewise took part in blocking the development of the Lower Manhattan Expressway in the 1960s, opposing Robert Moses. These freeways are examples of the clash of urban community versus suburban market interests. Advocates of highway development and suburban participation in urban government theorize that cities which protect themselves from the suburbs, forcing them to become self sufficient small towns, cutting off the freeways, forcing commuters into subways, etc., are committing suicide by forcing business out into the suburbs. Advocates respond that cities depend more on their quality of life to attract migrants and professionals, and that remote work makes it possible for workers in the city to live anywhere, coming into town less frequently, without the rush.

Қала-мемлекеттер және жартылай дербес қалалар

Толыққанды дербес қалалар немесе қала-мемлекеттер қалалық бөліністің мақсаты болып табылады. Қазіргі заманғы қала-мемлекеттердің мысалы – Сингапур Республикасы, ол түрлі саяси және әлеуметтік себептерге байланысты Малайзиядан қуылды. Қазіргі таңда Сингапур – толық тәуелсіздігі, өзіндік валютасы және күшті әскері бар жалғыз қала. Қалған екі қолданыстағы және заңды қала-мемлекеттер – Монако және Ватикан қаласы, олар номиналды түрде саяси дербес қалалық аймақтар ретінде жұмыс істейді. Гонконг және Макао сияқты кейбір қалалар белгілі бір деңгейде дербестікке ие, бірақ толыққанды саяси тәуелсіздікке қол жеткізбеген. Атап айтқанда, Қытай Халық Республикасы Гонконг пен Макаоға арнайы әкімшілік аймақ (ААА) мәртебесін берді. Олардың салыстырмалы дербестігінің себебі – олардың бір ғасырдан астам уақыт бойы еуропалық колониялар ретінде болуы және толыққанды қайта интеграцияның қиындығында.

Азия

Қытайда Пекин мен Тяньцзинь екеуі де бұрын құрамына кірген Хэбэй провинциясынан тәуелсіз. Сол сияқты, Шанхай қазір Цзянсудан, ал Чунцин Сычуаньнан тәуелсіз. Жапонияда Токио қала болумен қатар префектураны құрайды, ол "метрополиттік префектура" деген арнайы санатқа жатады, бұл қала мен префектураның кейбір ерекшеліктеріне ие. Токиода кішігірім бөлімшелер, "аудан", "қалалар", "кеңестер" және т.б. бар, бірақ басқа жапон префектураларындағы қалалар мен кеңестерге әдеттегідей тағайындалған кейбір міндеттерді Токионың метрополитендік үкіметі атқарады. Оңтүстік Кореяда да, Солтүстік Кореяда да арнайы қалалар қоршаған провинциялардан және орталық үкіметтің тікелей басқаруындағы қала мемлекеттерінен тәуелсіз. Мысал ретінде Оңтүстік Кореядағы Сеул, Пусан, Тэгу, Инчхон, Кванджу, Тэджон және Ульсан, Солтүстік Кореядағы Пхеньян мен Расонды қарастырамыз. Оңтүстік Кореяда провинциядан бөліну үшін негізгі критерий - бір миллионға жеткен халық саны. Тайвань, ресми түрде Қытай Республикасы, алты қаланы басқарады, бұрын Қытай Республикасының Тайвань провинциясының бөлігі болған, арнайы муниципалитеттер ретінде: Гаосюн, Тайчжун, Тайнань, Тайбэй, Жаңа Тайбэй және Таоюань. (Тайваньды талап ететін Қытай Халық Республикасы бұл муниципалитеттерді Қытайдың Тайвань провинциясының ажырамас бөлігі ретінде мойындауын жалғастыруда; Қытай Халық Республикасы Тайваньды өзінің 23-ші провинциясы ретінде, Тайбэйді оның астанасы ретінде қарастырады.) Индонезияда астанасы Джакарта бір кезде Батыс Яваның бір бөлігі болған, бірақ 1961 жылы арнайы автономия статусын алып, бұрынғы провинциясынан бөлініп шықты. Қала әкімі лауазымы губернатормен ауыстырылды, оны ерекше автономиялы провинция етті және ол қоршаған провинциялардан тәуелсіз жұмыс істейді. Малайзия астаналары Куала-Лумпур мен Путраджая, сондай-ақ Лабуан аралы бір кезде Селангор мен Сабахтың құрамына кірді. 1974 жылы Куала-Лумпур Малайзияның алғашқы Федералды аумағы деп жарияланды, Селангор штатының үкіметі мен федералды үкімет арасындағы қақтығысты болдырмау үшін Селангор штатының астанасы кейіннен жақын маңдағы Шах Аламға көшірілді. Кейінірек 1984 жылы Лабуанды федералды үкімет оффшорлық қаржы орталығын дамыту үшін таңдады және Куала-Лумпурдан кейін екінші Федералды аумақ ретінде жариялады. Путраджая 2001 жылы үшінші федералды аумақ ретінде жарияланды, бұл кезде федералды үкімет қаланың жаңа федералды астана ретінде дамуын аяқтады, ал Куала-Лумпур патшалық астана болып қала береді. Таиландта елорда Бангкок кез келген провинциядан тәуелсіз жұмыс істейді және арнайы әкімшілік аймақ болып саналады. Бұл Таиландтың жалпы халқының шамамен 8% -ын құрайтын үлкен халқы бойынша ең ірі қала.

In China, both Beijing and Tianjin are independent of the surrounding province of Hebei, of which they were formerly a part. Similarly, Shanghai is now independent from Jiangsu and Chongqing from Sichuan. In Japan, Tokyo, as well as being a city, forms a prefecture, falling into a special category of "metropolitan prefecture" having some of the attributes of a city and some of a prefecture. Within Tokyo, there are smaller units, "wards", "cities", "towns", etc., but some of the responsibilities normally assigned to cities and towns in other Japanese prefectures are handled by the Tokyo metropolitan government instead. In both South Korea and North Korea, special cities are independent from their surrounding provinces and city states under direct governance from the central government. Examples are Seoul, Busan, Daegu, Incheon, Gwangju, Daejeon and Ulsan in South Korea and Pyongyang and Rason in North Korea. In South Korea, the main criterion for granting secession from the province is a population reaching one million. Taiwan, officially the Republic of China, administers six cities, formerly part of the Republic of China's Taiwan Province, as special municipalities: Kaohsiung, Taichung, Tainan, Taipei, New Taipei and Taoyuan. (The People's Republic of China, which claims Taiwan, continues to recognise these municipalities as an integral part of PRC's purported Taiwan Province; the People's Republic of China regards Taiwan as its 23rd province, with Taipei as its capital.) In Indonesia, the capital Jakarta was once part of West Java until it gained special autonomy status and broke away from its former province in 1961. The mayor position was replaced by governor, making it special autonomous province and operates independently from its surrounding provinces

Malaysian capitals Kuala Lumpur and Putrajaya as well as Labuan island was once part of Selangor and Sabah respectively. In 1974 Kuala Lumpur was declared as first Federal Territory in Malaysia in order to prevent clash between Selangor state government and federal government, the state capital of Selangor was later moved to nearby Shah Alam. Later in 1984 Labuan was chosen by the federal government for the development Offshore financial centre and declared as second Federal Territory after Kuala Lumpur. Putrajaya declared as third Federal Territory later in 2001 after federal government finished developing the city as new federal capital while Kuala Lumpur stays as royal capital. In Thailand, the capital Bangkok operates independently of any province and is considered a special administrative area. It is a primate city in terms of its large population, having nearly 8% of Thailand's total population.

Еуропа

Брюссель астанасы аймағы – 19 коммунадан тұратын, оның ішінде Брюссель астанасы бар, бұл аймақ 1970 жылы Бельгия федерацияға айналғаннан кейін Бельгияның үш аймағының біріне айналды. (Бельгияда елдің тілдік қауымдастықтарына байланысты ерекше жағдайлар бар.) Болгарияда астана София өз алдына София қалалық облысы болып табылады, ал оның айналасындағы аумақ Перник облысы мен София облысы арасында бөлінген. Париж және Лион метрополиясы Франциядағы жеке-жеке департаменттер болып табылады. Бухарест қаласы Румыниядағы округ есептеледі. Ресейдің ең ірі қалалары Мәскеу мен Санкт-Петербург федералды қала мәртебесіне ие. 2014 жылы Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялағаннан кейін Севастополь қаласы да федералды қала ретінде басқарылады, бірақ Украина және БҰҰ мүше елдерінің көпшілігі Севастопольді Украина құрамындағы ерекше мәртебесі бар қала деп санайды. Ұлыбританияда Brexit референдумынан кейін, бүкіл Ұлыбритания Еуропалық Одақтан шығуға дауыс бергенімен, Ұлы Лондон (Ұлыбританияның басқа қалалық аймақтарынан өзгеше, өз алдына аймақ болатындықтан) Еуропалық Одақта қалуға дауыс берді, нәтижесінде Лондонның тәуелсіздік қозғалысы күш алды.

Неміс тілді елдер

Германияда өздері Bundesländer болып табылатын екі қала бар – Берлин мен Гамбург (осылайша, олар федеративтік жүйедегі қала-мемлекеттер). Бременнің еркін ханзалық қаласы да қала-мемлекет болып табылады, оған Бремен және Бремерхавен екі қала кіреді. Аудандық деңгейде көптеген ірі және орташа қалалар өздерінің аудандық тәуелсіз қалаларын құрайды (нем. Kreisfreie Städte). Вена қаласы Австрия Республикасының құрамындағы федералды штат. Германиядағыдай, Австрияда да көптеген ірі және орташа қалалар қалыпты аудандардан бөлек, олардың орнына өздерінің заңды қалаларын (нем. Statutarstädte) құрайды. Швейцария кантондарының бірі – Базель-Штат қала-мемлекет болып табылады.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкада қала-мемлекеттер жоқ. АҚШ-тағы Колумбия округі мен Мексикадағы Федералдық округ – федералды үкіметтерге қарасты округтер, қарапайым муниципалитеттер емес. Сондықтан, олар тиісінше АҚШ және Мексиканың федералды үкіметтерінің тікелей бақылауында болады. Вашингтон, округ Колумбия тұрғындары 1972 жылға дейін өздерінің мэрін және қалалық кеңесін сайлаған жоқ, сол кезде АҚШ Конгресі қалаға өзін-өзі басқару құқығын берді. Дегенмен, мэр мен қалалық кеңестің қабылдаған шешімдері Конгресс тарапынан, кем дегенде, кейіннен мақұлдануы керек, ал округ Колумбия үкіметі қабылдаған ешбір заң АҚШ Конгресі бекіткенге дейін күшіне енбейді.

Канада

Қалалық бөлініс – кейбір канадалық қалалар өздерінің мәселелерін ойластырғанда қарастыратын көптеген мүмкін шешімдердің бірі. Бұл, Квебек провинциясындағы күшті тәуелсіздік қозғалысы, сондай-ақ Ньюфаундленд (бұрынғы тәуелсіз мемлекет), Альберта және Британдық Колумбиядағы нашар тәуелсіздік қозғалыстарының саяси тұрғыдан тиімді болуына байланысты қарастырылады. Квебекте, тәуелсіздік қозғалысы мен тілдік екіұштылық бар екендігінің фонында, жаңадан тәуелсіз Квебектің бөлінуі жиі талқыланып жүр, кейбіреулері Монреаль провинциясының Канада құрамында қалуын ұсынады, оның құрамына кейде тек Батыс аралдары мен Монреальдің батыс жағалауы ғана кіреді. Он жылдар бойы Торонто, Монреаль және Ванкувер қалалық округтері, бес жыл сайын өткізілетін ұлттық санақтан кейін Парламент депутаттарын бөлу мақсатында, тиісті провинцияларынан бөлек құрылған.

Америка Құрама Штаттары

Нью-Йорк қаласының Нью-Йорк штатынан бөлінуіне қатысты әртүрлі ұсыныстар жасалды. Төменгі деңгейде, кейбір штаттар қалаға өз округінен бөлініп, дербес округтік құқықтық бірлікке айналуға рұқсат береді немесе бұрын рұқсат берген. Жаңа округтік құқықтық бірлік Филадельфия, Пенсильвания немесе Сан-Франциско, Калифорния сияқты біріктірілген қала-округ болып есептеле ме, әлде Сент-Луис, Миссури сияқты тәуелсіз қала болып санала ма, бұл әр штаттың өз шешімі. 2018 жылдың қараша айында Грузия штатының Бас Ассамблеясы Стокбридж, Грузиядағы бай анклавтағы сайлаушыларға бөлінуге ниеттіліктерін анықтауға мүмкіндік берді, бірақ олар бұдан бас тартты. Огайода жүздеген қалалар мен ауылдар өздерінің айналасындағы округтерден қағаздан жасалған округтер құру арқылы бөлініп шықты.

Океания

2007 жылғы Окленд басқару жүйесі жөніндегі Корольдік комиссия Жаңа Зеландия Үкіметі тарапынан Оклендтің басқаруына қатысты мүмкін болатын өзгерістерді зерттеу үшін құрылған. 2009 жылы бірнеше бұрынғы кеңестер біріктіріліп, қала елдегі жалғыз «суперқала» деп жарияланды, ал 2010 жылы Окленд аймағы Окленд кеңесі басқаратын бірыңғай билікке ие болды. Содан бері аймақтың тәуелсіз қала-мемлекетке айналу мүмкіндігі туралы ұсыныстар жасалып келеді.