Кіріспе

XII ғасырдағы француз ақыны және трувер Критиан де Труа (;; 1160–1191) – француз ақыны және трувер, Гауэйн, Ланселот, Персеваль және Киелі Грааль сияқты Артур тақырыптарындағы шығармаларымен белгілі. Критианның рыцарлық романдары, оның ішінде Эрек пен Энида, Ланселот, Персеваль және Ивен, ортағасырлық әдебиеттің ең бағалы туындыларының қатарына жатады. Оның құрылымды пайдалануы, әсіресе «Ивен» романында, қазіргі заманғы романға жасалған қадам ретінде қарастырылады.

Өмір

Оның өмірі туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Троя қаласынан шыққан немесе осы қаламен тығыз байланыста болған сияқты. 1160 және 1172 жылдар аралығында ол (Гастон Париж болжағандай, бәлкім, қару-жарақ жаршысы ретінде) өзінің қамқоршысы Францияның шампань графинясы Марияның сарайында қызмет етті. Мария – Франция королі Людовик VII және Аквитанияның Элеонорасының қызы, ол 1164 жылы Шампань графы Генрих I-ге үйленді. Кейіннен ол Фландрия графы Филипп Альзасскийдің сарайында қызмет етті. Урбан Т. Холмс III ұсынғандай, Кретиан есімі, сөзбе-сөз "Тройдан келген христиан" дегенді білдіреді, ол еврей дінінен христиан дініне өткен еврейдің псевдонимі болуы мүмкін, және ол Crestien li Gois деп те белгілі.

Шығармалары

Кретьеннің шығармаларына сегіз буынды жұп өлеңдер кіреді. Олардың төртеуі толық: Эрек пен Энида (шамамен 1170 ж.); Клигес (шамамен 1176 ж.); Ивен, Арыстан рыцары; және Ланселот, Арба рыцары, соңғы екеуі 1177 және 1181 жылдар аралығында бірдей уақытта жазылған. Ивен әдетте Кретьеннің ең шебер туындысы саналады. Кретьенге жатқызылатын соңғы роман, Персеваль, Грааль туралы әңгіме, 1181 және 1190 жылдар аралығында жазылған, бірақ аяқталмаған. Ол Фландрия графы Филиппке арналған, Кретьеннің соңғы жылдары оған жақын болған болуы мүмкін. Ол жұмыстың 9000 жолын ғана аяқтады, бірақ әртүрлі дағдыға ие төрт ізбасар 54 000 қосымша жол қосып, оны «Төрт жалғастыру» деп атады. Сол сияқты, Ланселоттың соңғы мың жолын Годфруа де Леньи жазған, бұл Кретьенмен келісім бойынша жасалған сияқты көрінеді. Персеваль туралы бір жалғастырушы, ақынның өлімі оның жұмысты аяқтауына кедергі келтірді дейді; Ланселот туралы ешқандай себеп көрсетілмейді. Бұл Кретьеннің Ланселоттың адалсыздығы туралы тақырыбын жақтырмағанын болжауға тосқауыл қоймады (мұндай жағдайда ол Ланселотты ойлап таппаған болуы мүмкін). Сондай-ақ, Кретьенге нақты атрибуцияланбаған бірнеше кішкентай жұмыстар бар. Филомела – Овидийдің «Метаморфозаларына» негізделген төрт өлеңінің сақталған жалғыз туындысы. Махаббат тақырыбындағы екі қысқа лирикалық шансон да оның туындысы болуы мүмкін, бірақ Гвиллаум д’Англерге атты ізгі роман оған жатқызылуы қазір күмәнді. Кретьеннің «Le Chevalier à l'épée» және «La Mule sans frein» атты екі қысқа өлең романсының авторы болуы мүмкін деген болжам да бар, бірақ бұл теория көп қолдау таппады. Кретьен Овидийге қатысты жұмыстарын Клигестің кіріспесінде атап көрсетеді, онда ол король Марк пен Изольда туралы жұмысын да еске алады. Соңғысы, Тристан мен Изольда жырларымен байланысты болуы мүмкін, бірақ Тристанның аты аталмайды. Кретьеннің Тристанға қатысты пікірі сақталмаған, бірақ Клигестің кіріспесінде Кретьен өзінің Тристанға қатысты жұмысы жақсы қабылданбағанын айтады, бұл оның сақталмауына себеп болуы мүмкін. Кретьеннің шығармалары ежелгі француз тілінде жазылған, бірақ олар аймақтық Шампань диалектісінің ерекшеліктерімен ерекшеленеді (бұл әлі де Париждің «стандартты» француз тіліне ұқсас).

Көздері мен ықпалы

Оның романдарының тікелей және нақты көздері белгісіз, себебі Критиен өзі қолданған материалдар туралы өте жалпылама айтады. Джеффри Монмут немесе Вайс Геффри кейбір есімдерді берген болуы мүмкін, бірақ екеуі де Критиеннің баяндамаларында маңызды рөл атқаратын Эрек, Ланселот, Горнемант және тағы көптеген кейіпкерлерді есімдерімен атамаған. Қазіргі кезде жоғалып кеткен латын немесе француз әдебиеттері туралы, немесе 1150 жылдары жазған англо-нормандық Берульдің жағдайында кельттік түбірге қайта оралатын континенттік дәстүр туралы болжауға болады. Оның "Персеваль, Грааль тарихы" үшін, оқиғаның ықпалы 1180 жылы қайтыс болған және 1185 жылы қасиетті деп жарияланған Гальгано (Гальгано Гидотти) туралы оқиғамен тығыз байланысты: құдайдың көруімен соққы алған рыцарь, қылышын жерге шаншады, ол дереу қатып қалды (Сан-Гальгано аббаттығында сақталады). Дегенмен, Критиен өзіне қажетті көздерді қолжетімді деп тапты, олардың бастапқы рухын толық түсінбесе де, оны өз заманында армандаған, бірақ іске аспаған идеалды қоғам үшін қолайлы орта ретінде бағалады. Критиеннің бес романсы француз рыцарлық идеалдарының бір автордың ең толық бейнесін құрайды. Бұл тақырыпқа бұған дейін көп көңіл бөлінбесе де, Критиенге XII ғасырдағы зайырлы және канондық құқықтың өзгеруі әсер еткенін айтуға болады. Бұл әсіресе оның "Ланселот, Арбаның рыцары" үшін маңызды, ол Критиеннің заманында кең таралған әдет-ғұрыптық құқықты жиі пайдаланады. Уильям Вистар Комфорт де Тройды "әдеби суретші ретінде және құнды әдеби дәстүрдің негізін қалаушы ретінде маңыздылығымен" жоғары бағалады, ол оны империяның құлауы мен Данте келуі арасындағы латын тіліндегі барлық ақындардан ерекшелендіреді. Критиеннің шығармалары өте танымал болды, бұл оның романстарының көптеген сақталған түптемелері және олардың басқа тілдерге жасалған көптеген бейімделулерінен көрінеді. Орта және Жоғарғы неміс әдебиетінің ең жақсы үш үлгісі – Вольфрам фон Эшенбахтың "Парциваль" және Хартман фон Ауэдің "Эрек" мен "Ивейн" шығармалары Персеваль, Эрек және Ивейнге негізделген; Мабиногионмен байланысты үш уэльс романсы ("Передур, Эфраугтың ұлы", "Герайнт және Энид" және "Оуайн, немесе Су көзі әйелі") сол үшеуден алынған. Алайда, әсіресе Передур жағдайында, уэльс романстары мен олардың бастапқы көзі арасындағы байланыс тікелей емес және толыққанды анықталған жоқ. Критиен сонымен қатар Киелі Граальды (Персеваль), Камелотты (Ланселот) және Гвиневра патшайымы мен Ланселоттың (Ланселот) махаббатын алғашқы рет атағандықтан ерекшеленеді – бұл тақырыптар бүгінгі күнге дейін баршаға таныс. Критиеннің романстарында ерекше классикалық ықпал бар, олардың (Илиада, Энеида, Метаморфозалар) 1150 жылдары көне француз тіліне аударылған. Фостер Гуйер оның "Ивейн, Арыстанның рыцары" шығармасында нақты Овидийлік ықпал бар екенін айтады: "Ивейн қайғыға толы болды және Овидийлік махаббат белгілерін – жылау мен азапты сыбырлауды соншалықты күшті көрсетті, тілі келмей қалды. Ол бір жыл бойы үйден кетпеуге уәде берді. Овидийдің хаттарының он жетіншісіндегі Леандер сияқты сөздерді қолданып, ол: «Егер менде көгершіннің қанаты болса / қалағанымда сенің қасыңа ұшып келер едім / Мен көп рет келер едім» деді". Критиен "заманауи романның негізін қалаушы" деп аталады. Карл Уитти былай дейді: "[Критиеннің шығармаларымен] еуропалық әңгіме айту тарихында жаңа дәуір ашылады – бұл поэма біз романстық повесть деп атаған жанрды қайта жасайды; кейбір маңызды жағынан ол жергілікті романның бастамасы болады". "Оқиға" бір ғана шайқас көрінісінен бастап, прологқа дейін, немесе хронологиялық реті жоқ, аздап байланысты әңгімеге дейін кез келген нәрсені білдіре алады. Уиттидің пікірінше, Ивейн – Критиеннің "ең мұқият ойластырылған романсы. Оның басы, ортасы және соңы бар: Ивейннің оқиғасы аяқталды деп білуге күмән жоқ". Оқиғаның кульминациясына жетелейтін ортадағы құрылымды қоса, үш нақты бөлімге ие болудың осы әдісі, Критиеннің біз білетіндей романнан бес ғасыр бұрын роман жазушы ретінде қарастырылуының басты себебі болып табылады.