Жон Диксон Карр: Ұлы детективтердің авторы

Кіріспе

Американдық детектив романдары мен пьесаларының авторы (1906–1977)

Джон Диксон Карр (30 қараша 1906 – 27 ақпан 1977) – американдық детективтік әңгімелердің авторы, сонымен қатар Картер Диксон, Карр Диксон және Роджер Фейрберн псевдонимдерін қолданған. Ол бірнеше жыл Англияда тұрды және көбінесе «британдық стильдегі» детективтер қатарына жатады. Оның көптеген (бірақ барлық емес) романдарының оқиғалары Англияда, әсіресе ауылдық жерлерде және поместьелерде өтеді, ал кейіпкерлері ағылшындар. Оның ең танымал екі ойдан туған детективі (доктор Гидеон Фелл және сэр Генри Мерривал) екеуі де ағылшын болған. Карр «Алтын ғасыр» деп аталатын детективтердің ең ұлы жазушыларының бірі саналады; оқиғасы күрделі, сюжетке бағытталған және жұмбаққа ерекше мән берілген туындылар. Оған Гастон Лерудың және Г.К. Честертонның «Әке Браун» әңгімелерінің ықпалы болды. Ол «жабық бөлмедегі» жұмбақты шешу шебері еді, онда детектив көрінетін мүмкін емес қылмыстарды ашады. Доктор Феллдің «Қуыс адам» (1935) атты жұмысы, әдетте Каррдың шедеврі саналады, 1981 жылы 17 детектив жазушысы мен сыншылар тобымен барлық уақыттағы ең жақсы «жабық бөлмедегі» жұмбақ деп танылды. Ол сонымен қатар бірқатар тарихи детективтер жазды. Пенсильваниядан АҚШ конгрессмені Вуда Николас Каррдың ұлы, Карр 1925 жылы Поттстаундағы Хилл мектебін және 1929 жылы Хаверфорд колледжін бітірді. 1930 жылдардың басында ол Англияға көшіп, ағылшын қызы Кларис Кливске үйленді. Ол осы жерде детективтік романдар жазу мансабын бастады және 1948 жылы халықаралық деңгейде танымал автор ретінде АҚШ-қа оралды. 1950 жылы сэр Артур Конан Дойл туралы жазған өмірбаяны Каррға Америка детектив жазушыларының алғашқы екі «Арнайы Эдгар» сыйлығының бірін әкелді; екіншісі 1970 жылы оның 40 жылдық детектив жазушысы мансабын тану үшін табысталды. 1963 жылы ол MWA-ның «Ұлы шебер» сыйлығына ие болды. Карр Британдық детективтер клубына қабылданған екі американдықтан бірі болды. 1963 жылдың көктемінде Нью-Йорк штатының Мамаронек қаласында тұрғанда Карр инсульт алды, ол оның сол жағын паралич етті. Ол бір қолымен жазуын жалғастырды және бірнеше жыл бойы Ellery Queen's Mystery Magazine журналында «The Jury Box» атты детективтік кітаптарға шолу жариялап тұрды. Соңында Карр Оңтүстік Каролина штатының Гринвилл қаласына көшіп, 1977 жылдың 28 ақпанында өкпе рагынан қайтыс болды.

John Dickson Carr (November 30, 1906 – February 27, 1977) was an American author of detective stories, who also published using the pseudonyms Carter Dickson, Carr Dickson, and Roger Fairbairn. He lived in England for a number of years, and is often grouped among "British style" mystery writers. Most (though not all) of his novels had English settings, especially country villages and estates, and English characters. His two best known fictional detectives (Dr. Gideon Fell and Sir Henry Merrivale) were both English. Carr is generally regarded as one of the greatest writers of so called "Golden Age" mysteries; complex, plot driven stories in which the puzzle is paramount. He was influenced in this regard by the works of Gaston Leroux and by the Father Brown stories of G. K. Chesterton. He was a master of the so called locked room mystery, in which a detective solves apparently impossible crimes. The Dr. Fell mystery The Hollow Man (1935), usually considered Carr's masterpiece, was selected in 1981 as the best locked room mystery of all time by a panel of 17 mystery authors and reviewers. He also wrote a number of historical mysteries. The son of Wooda Nicholas Carr, a U. S. congressman from Pennsylvania, Carr graduated from The Hill School in Pottstown in 1925 and Haverford College in 1929. During the early 1930s, he moved to England, where he married Clarice Cleaves, an Englishwoman. He began his mystery writing career there, returning to the United States as an internationally known author in 1948. In 1950, his biography of Sir Arthur Conan Doyle earned Carr the first of his two Special Edgar Awards from the Mystery Writers of America; the second was awarded in 1970, in recognition of his 40 year career as a mystery writer. He was also presented the MWA's Grand Master award in 1963. Carr was one of only two Americans ever admitted to the British Detection Club. In early spring 1963, while living in Mamaroneck, New York, Carr suffered a stroke, which paralyzed his left side. He continued to write using one hand, and for several years contributed a regular column of mystery and detective book reviews, "The Jury Box", to Ellery Queen's Mystery Magazine. Carr eventually relocated to Greenville, South Carolina, and died there of lung cancer on February 28, 1977.

Доктор Фелл мен сэр Генри Мерриваль

Каррдың екі маңызды детектив кейіпкері, доктор Фелл мен сэр Генри Мерриваль, сырттай қарағанда өте ұқсас. Екеуі де ірі денелі, жоғары топқа жататын, орта жас пен қарттық арасындағы эксцентрикті ағылшын жұмыскерлері. Екі таяқпен қана жүретін, бірақ денелі доктор Фелл, британ жазушысы Г.К. Честертонның үлгісімен жасалған және әрқашан әдепті әрі мейірімді. Оның түрікше шашы көп, көбінесе «жеңіл шляпамен» жабылады және ол көбінесе плащ киеді. Ол қарапайым коттеджде тұрады және мемлекеттік органдармен ешқандай ресми байланысы жоқ. Ал Генри Мерриваль немесе «Г.М.» болса, денелі және «құрметті» болғанымен, дене жағынан белсенді және оның жаман мінезі мен дауысты ашуы үшін қорқынышты. Мысалы, 1949 жылғы «Жатаққа берілген зират» романында ол бейсбол добын күмәнді қашықтыққа соғу талантын көрсетеді. Англиядағы «ең көне барондық» титулының бай ұрпағы, ол (оған қарсы жиі наразылық білдірсе де) элитаның бір бөлігі және ертерек романдарда британ құпия қызметінің директоры болып жұмыс істеген. «Жұқтанған сот ісі» романында ол адвокат және дәрігер ретінде біліктілігі бар екені айтылады. Тіпті ертерек кітаптарда, шашы тоқылған, көзілдірік тағып, қабақты қарап тұратын Г.М. – бұл Черчилльдік тұлға және кейінгі романдарда бұл ұқсастық одан да анық байқалады. Картер Диксон псевдонимімен жазылған көптеген Мерриваль романдары Каррдың ең жақсы туындыларымен бірге, соның ішінде көп мақтаған «Иуда терезесі» (1938) романы да бар. Феллдің көптеген романдары екі немесе одан да көп мүмкін емес қылмыстарды қамтиды, соның ішінде «Шыбырлаған» (1946) және «Тұрақты өлімге келу» (1941) романдары. «Бұрышқан ілмек» (1938) романы көрінетін мүмкін емес тамақ кесу, колдовство, «Титаник» кемесінен аман қалған адам, Вольфганг фон Кемпеленнің шахматшысына ұқсас керемет автомат және Тичборн талапкеріне ұқсас жағдайды детективтік әдебиеттің ең ұлы классикаларының бірі ретінде жинақтайды. Бірақ тіпті Каррдың биографы Дуглас Г. Гриннің айтуынша, түсіндірме, басқа кітаптарындағы көптеген түсіндірмелер сияқты, оқырманның сенімін күмәндікке түсіреді. Доктор Феллдің «Қуыс адам» романының 17-тарауындағы жабық бөлмедегі құпиялар туралы әңгімесі сыншылар тарапынан жоғары бағаланады және кейде жеке эссе ретінде жарық көреді.

Carr's two major detective characters, Dr. Fell and Sir Henry Merrivale, are superficially quite similar. Both are large, upper class, eccentric Englishmen somewhere between middle aged and elderly. Dr. Fell, who is fat and walks only with the aid of two canes, was clearly modeled on the British writer G. K. Chesterton and is at all times civil and genial. He has a great mass of untidy hair that is often covered by a "shovel hat" and he generally wears a cape. He lives in a modest cottage and does not have any official association with public authorities. Henry Merrivale or "H. M.", on the other hand, although stout and with a majestic "corporation", is active physically and is feared for his ill temper and noisy rages. In a 1949 novel, A Graveyard To Let, for example, he demonstrates an unexpected talent for hitting baseballs improbable distances. A wealthy descendant of the "oldest baronetcy" in England, he is part of the Establishment (even though he frequently rails against it) and in the earlier novels is the director of the British Secret Service. In The Plague Court Murders he is said to be qualified as both a barrister and a medical doctor. Even in the earliest books the bald, bespectacled, and scowling H. M. is clearly a Churchillian figure and in the later novels this similarity is somewhat more consciously evoked. Many of the Merrivale novels, written using the Carter Dickson byline, rank with Carr's best work, including the much praised The Judas Window (1938). Many of the Fell novels feature two or more different impossible crimes, including He Who Whispers (1946) and The Case of the Constant Suicides (1941). The novel The Crooked Hinge (1938) combines a seemingly impossible throat slashing, witchcraft, a survivor of the ship Titanic, an eerie automaton modeled on Wolfgang von Kempelen's chess player, and a case similar to that of the Tichborne Claimant into what is often cited as one of the greatest classics of detective fiction. But even Carr's biographer, Douglas G. Greene, notes that the explanation, like many of Carr's in other books, seriously stretches plausibility and the reader's credulity. Dr. Fell's own discourse on locked room mysteries in chapter 17 of The Hollow Man is acclaimed critically and is sometimes printed as a stand alone essay in its own right.

Басқа жұмыстар

Доктор Фелл пен сэр Генри Мерривальдан басқа, Каррдың детективтік романдары екі басқа детективті де ұсынады: Анри Бенколин және полковник Марч. Оның кейбір романдары сериялық детективтерсіз жазылған. Олардың ең танымал туындысы – «Жарлы сот» (1937) романы, онда сиқыршылық, улану және Филадельфия маңындағы жабық склептен жоғалып кеткен дене туралы айтылады; бұл роман француз фильмі «La chambre ardente» (1962) негізі болды. Карр сонымен қатар қысқа әңгімелер де жазған. Джулиан Саймонс «Қанды қырқын» (1972) атты тарихында былай деді: «Каррдың көптеген әңгімелері оның «жабық бөлме романдарының» қысқартылған нұсқалары болып табылады, ал кейде олар осы қысқартудан пайда көреді. Олардың ең жақсылары Картер Диксонның «Ерекше шағымдар бөлімі» (1940) кітабында кездеседі, бірақ бұл керемет тапқыр Х.М. әңгімесі «Гоблин орманындағы үйді» немесе Эдгар Аллан Поны детектив ретінде таныстыратын сәтті пародиені қамтымайды». 1950 жылы Карр 1815 жылы Наполеон соғыстарының аяқталу кезеңінде өтетін «Ньюгейттің келіні» романын жазды, ол «ең ерте тарихи детективтік романдардың бірі» саналады. «Жасыл шайтан» және «От, жағыл!» – оның өзі ең жақсы көретін екі тарихи романы (сонымен қатар уақыт саяхатын да қамтиды). Артур Конан Дойлдың кіші ұлы Адриан Конан Дойлмен бірге Карр Шерлок Холмс туралы әңгімелер жазды, олар 1954 жылы «Шерлок Холмстың ерліктері» жинағында жарияланды. Сонымен қатар, ол сэр Артур Конан Дойлдың мұрагерлері тарапынан оның өмірбаянын жазуға шақырылып, құрметке ие болды. «Сэр Артур Конан Дойлдың өмірі» кітабы 1949 жылы жарық көрді және оның күштілігі мен қызықты стилі үшін жағымды пікірлер алды.

Саналы бағалау

Доктор Фелл, әдетте, Каррдың ең маңызды туындысы саналады. Мысалы, британдық романист Кингсли Амис өзінің "Менің сүйікті детективтерім" атты эссесінде доктор Феллдің Шерлок Холмстың үш ұлы мұрагерінің бірі (қалған екеуі – Браун әкесі мен Неро Вулф) екенін, ал Х.М. "Менің ойымша, көне тірліктің шебері" дейді. Мүмкін, бұл екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жазылған Мерриваль романдарының бірінде Х.М. өзінің комикалық пародиясына айналғандықтан, әсіресе, ол әрбір романда кем дегенде бір рет тап болатын физикалық оқиғаларда қатысқандығынан туындаған. Бұл эпизодтар қызықты болғанымен, кейіпкердің құпиясын азайтуға да себеп болды. Дегенмен, бұрын Х.М. көптеген сыншылар тарапынан жақсы бағаланған. Говард Хейкрафт, "Көңіл көтеру үшін кісі өлтіру: Детективтік әңгімелердің өмірі мен заманы" атты еңбектің авторы, 1941 жылы Х.М. немесе "Қарлы шал" қазіргі заманғы көркем детективтердің арасында "жазушының ең сүйіктісі" екенін жазды. 1938 жылы британдық детективші Р. Филмор "Детективтік әңгімелерге қатысты сот" атты мақаласында сэр Генридің "ең әдемі детектив" екенін жазды. Сонымен қатар: "Әрине, Х.М. соншалықты жақсы детектив болғандықтан, оны ойлап тапқаннан кейін, оның авторы кез келген сюжетті жүзеге асыра алады". С.Т. Джошидің "Джон Диксон Карр: Сынап қарау" (1990) атты кітабына арналған сындық зерттеуі және Джошидің "Қылмыстық әңгімелер түрлері" (2019) кітабында Каррға арналған тарау бар. Каррдың толық өмірбаяны Дуглас Г. Гриннің "Джон Диксон Карр: Ғажайапаттарды түсіндірген адам" (1995) еңбегінде жазылған. Гринвиллде, Оңтүстік Каролинада жарияланған некрологтан Карр Фентон Картер деген атпен да жарияланғаны айтылады, бірақ осы атпен ешқандай шығармалар әлі анықталған жоқ.

Радио пьесалары

Карр сонымен қатар көптеген радио сценарийлерін жазды, әсіресе Америкадағы "Suspense" радио антологиясы үшін және оның Ұлыбританиядағы баламасы – Валентин Дайалл ұсынған "Қорқынышпен кездесу" үшін, сондай-ақ BBC үшін көптеген басқа драмалар мен кейбір сценарийлерді. 1943 жылы жарық көрген жарты сағаттық радио-драмасы "Cabin B 13" 1948–1949 жылдары CBS арнасында серияға айналдырылды, он үшін Карр барлық 23 сценарийді жазды, кейбіреулері бұрынғы шығармаларына негізделген, ал кейбіреулері Честертон қолданған тәсілдерді қайта пайдаланды. 1943 жылғы "Кабина B 13" пьесасы сондай-ақ 1953 жылы Джозеф М. Ньюман режиссерлік еткен және Майкл Ренни мен Жанна Крэйннің қатысуымен түсірілген "Қауіпті кезесу" фильмінің сценарийіне негіз болды. Карр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде BBC радиосында белсенді жұмыс істеді, детективтік әңгімелер мен үгіт сценарийлерін жазды. 1940 жылдардың соңында ол Mutual радиосында "Сарапшылар жасаған кісі өлтіру" бағдарламасын жүргізді. Ол аптаның қонақ жазушылары болған басқа детектив жазушыларының шығармаларын таныстырды. Бағдарлама Нью-Йорктегі Mutual WOR негізгі стансасынан таратылды. Осы бағдарламалардың көптеген түрлерін Интернет архивінен тегін тыңдауға немесе жүктеуге болады.

Кино және теледидар

Каррдың шығармалары бірнеше фильмге негіз болды, соның ішінде "Кабаталы адам" (1951) және "Қауіпті кезес" (1953). Императордың темекісалынғы қорабы "Ол әйелдің қарсы тұруы" (1957) фильмі ретінде түсірілді, ал "Отты палата" (1962) "Жарлы сот" романының еркін бейімделуі болды. Каррдың әртүрлі әңгімелері телесериалдардың эпизодтарына негіз болды, әсіресе, қайталанатын кейіпкерлері жоқ "General Motors Presents" сияқты бағдарламалар. 1956 жылы Борис Карлоффтың басты рөлде ойнаған "Скотланд-Ярдтың полковнигі Марш" телесериалы Каррдың кейіпкері мен оның әңгімелеріне негізделіп, 26 эпизодтан тұратын болды.

Сахналық қойылымдар

Жыныстың сөзі Криппен & Ландру, 1994 (8 бөлімді радиоспектакль). Каррдың радио сценарийінің тұңғыш жариялануы. 1941 жылы жазылған. 13 дарға асылғандар Криппен & Ландру, 2008. 1940 жылдардың басында жазылған 4 сахналық пьеса жинағы – 2-сі Каррдың жеке жазылуы, ал 2-сі Би-би-си-дің Вал Джилгудпен бірлесіп жазылған.

Радио пьесалары

"Қофияндар аралы" Криппен және Ландру, 2020. 1948-1949 жылдары жазылған "Кабина B 13" радиошоуының радиосценарийлерінің жинағы. "Суспенс" радиосериалы Каррдың 22 пьесасын қамтиды, олардың көпшілігі баспа түрінде қолжетімді емес. Радиоспектакльдерді MP3 форматында мына сайттан жүктеуге болады: https://archive.org/index.php] BBC "The Hollow Man" және "Till Death us Do Part" радио нұсқаларын қамтитын екі 90 минуттық кассета жинағын шығарды, онда Дональд Синден Доктор Фелл рөлінде (қазір CD-де де қолжетімді).

Өмірбаян

Джон Диксон Карр: "Кереметтерді түсіндірген адам" Дуглас Г. Грин, Отто Пензлер кітаптары / Саймон & Шустер, 1995. Өмірбаян және оның туындыларын талдау.

Кітаптарды шолу сайттары/көрсетілген кітаптар тізімі

Кереметтер министрлігі: Джон Диксон Каррдың детективтік туындылары – Николас Фуллер жасаған, кітаптарға сын-пікірлер жариялайтын сайт. The Grandest Game in the World – Николас Лестер Фуллердің блогы, онда кітаптарға сын-пікірлер жарияланады және жоғарыда аталған ескі сайттағы материалдар кеңейтіледі. Grobius Shortling's John Dickson Carr (Carter Dickson) Page – Grobius Shortling жасаған сайт, онда кітаптарға рейтингілер мен шолулар бар.

Форумдар

Джон Диксон Карр – «Алтын ғасыр сырлары» жанкүйерлерінің талқылау форумы.