Кіріспе

Адамдардың көп кездесетін ауруы, вирустар тобынан туындайтын вирустық инфекция. HFMD вирустары жақын байланыс арқылы, ауа арқылы жұққан адамның жөтелгенінен және нәжісінен таралады. Коксакивирустың A16 түрі ең көп кездесетін себебі, ал энтеровирус 71 – екінші ең көп кездесетін себебі. Кейбір адамдар аурудың белгілері болмаса да, вирусты тасымалдап, жұқтыра алады. Қол-аяқ-ауыз ауруына шалданған көптеген адамдар 7-10 күн ішінде өздігінен жазылып кетеді. Вирусты жоятын дәрі немесе вакцина әзірленбеген, бірақ оны жасау жұмыстары жүріп жатыр. Дененің қызуына және ауыздың ішіндегі жараларға қарсы ибупрофен сияқты рецептсіз қолданылатын дәрілерді пайдалануға болады, бірақ балаларға аспирин беруден аулақ болу керек. Ауру көбінесе жеңіл өтеді. Кейде суыққан балаларға тамырға сұйықтық салынуы мүмкін. Сирек жағдайларда, вирустық менингит немесе энцефалит аурудың ағымын уақытша қиындатуы мүмкін. Әдетте бұл ауру бес жасқа дейінгі балаларда кездеседі, бірақ кейде ересектерде де болуы мүмкін. HFMD-ді малға зиян келтіретін ауыз және тырнақ ауруымен (кейде тырнақ және ауыз ауруы деп те аталады) шатастырмау керек.

Белгілері мен симптомдары

HFMD-нің жиі кездесетін жалпы белгілері мен симптомдарына қызба, жүрек ауруы, құсу, шаршау, жалпы дененің нашар сезінуі, тәбетінің жоғалуы және нәрестелер мен кішкентай балалардағы тітіркену жатады. Терідегі зақымданулар көбінесе жалпақ, түсі өзгерген дақтар мен дөңгелектер түрінде пайда болады, кейін қолдың алақандарында, аяқ табандарында, мүжіктерде және кейде еріндерде көпіршікті жаралар пайда болуы мүмкін. Балаларда бөртпе көбінесе қышымайды, HFMD әдетте 7–10 күн ішінде өздігінен өтеді.

Себеп

Ауруды қоздыратын вирустар Picornaviridae тұқымдасына жатады. Коксакивирустың А16 түрі - қол-аяқ ауруының (HFMD) ең көп кездесетін себебі.

Алдын алу

Алдын алу шараларына жұқтырған адамдармен тікелей байланыстан аулақ болу (оның ішінде жұқтырған балаларды мектепке бармауға рұқсат ету), ортақ қолданылатын ыдыстарды мұқият тазалау, ластанған беттерді дезинфекциялау және қол гигиенасын сақтау кіреді. Бұл шаралар HFMD-ға себеп болатын вирустардың таралуын азайтуға тиімді екені көрсетілген. Қорғаушы әдеттерге қол жуу және ойын алаңдарындағы беттерді дезинфекциялау жатады. Қазіргі таңда АҚШ-та вакцина қолжетімді емес. Симптомдарға байланысты шағын асқынулар болуы мүмкін, мысалы, ауыздағы жаралардың салдарынан тамақ және сұйықтық ішу қиындық тудырып, дегидратацияға (сусыздануға) әкелуі мүмкін.

Эпидемиология

Қол, аяқ және ауыз ауруы көбінесе 10 жасқа дейінгі балаларда кездеседі. Бұл ауру ауылдық жерлерде қалалық жерлерге қарағанда жиірек таралған, бірақ әлеуметтік-экономикалық жағдай мен гигиена деңгейін де ескеру керек. Гигиенаны нашар сақтау – қол, аяқ және ауыз ауруының қауіп факторы болып табылады.

Аурудың басталуы

1997 жылы Малайзияның Саравак штатында 600 жағдай тіркеліп, 30-дан астам бала қайтыс болды. 1998 жылы Тайваньда балалар арасында кең таралған ошақ болды. 405 ауыр асқынулар тіркелді, 78 бала көз жұмды. Бұл эпидемияда шамамен 1,5 миллион адам жұқтырды деп есептеледі. Вьетнамда (2300 жағдай, 11 өлім), Моңғолияда (1600 жағдай) және Брунейде (2008 жылдың маусым-тамыз айлары аралығында 1053 жағдай) ошақтар тіркелді. 2009 жылы Қытайдың шығыс Шаньдун провинциясында наурыз және сәуір айларындағы ошақта 17 бала, ал көршілес Хэнань провинциясында 18 бала қайтыс болды. Қытайда қаңтардан сәуірге дейін тіркелген 115 000 жағдайдың 773-і ауыр, ал 50-і өліммен аяқталды. 2010 жылы Қытайда Оңтүстік Қытайдың Гуанси автономиялық аймағында, сондай-ақ Гуандун, Хэнань, Хэбэй және Шаньдун провинцияларында ошақтар тіркелді. Наурыз айына дейін 70 756 бала жұқтырылып, 40 бала көз жұмды. Маусым айына дейін, аурудың ең жоғары таралу кезеңінде, 537 адам қайтыс болды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2011 жылдың қаңтар мен қазан айлары арасындағы мәліметтері бойынша, Қытайдағы жағдайлар саны 2010 жылғыдан шамамен 300 000-ға азайды (2010 жылы 1 654 866 жағдай тіркелді), жаңа жағдайлардың ең жоғары көрсеткіші маусым айында тіркелді. 2010 жылмен салыстырғанда 537 адам көз жұмды. 2011 жылдың желтоқсан айында Калифорнияның қоғамдық денсаулық сақтау департаменті коксакивирус А6 (CVA6) вирусының күшті түрін анықтады, онда балаларда тырнақтардың түсуі жиі кездеседі. 2012 жылы АҚШ-тың Алабама штатында аурудың ерекше түрі тіркелді. Бұл ауру әдетте байқалмайтын уақытта пайда болып, жасөспірімдер мен үлкендерге әсер етті. Аурудың салдарынан ауруханаға жатқызылғандар болды, бірақ өлім-жітім туралы хабарламалар түскен жоқ. 2012 жылы Камбоджада, құпия аурудан көз жұмған балалардың 59 жағдайының 52-сінде HFMD вирусты түрі анықталды. Диагноз қоюда белгісіздік болғанымен, ДДҰ-ның баяндамасында былай делінген: "Соңғы зертханалық нәтижелерге сүйенсек, үлгілердің көп бөлігінде энтеровирус 71 (EV 71) анықталды, ол қол-аяқ-ауыз ауруын (HFMD) тудырады. EV 71 вирусы кейбір науқастарда ауыр асқынуларға әкелуі мүмкін". 2012 жылдың шілде айының соңына дейін Қытайда HFMD жұқтырғандардың саны 1 520 274-ке жетіп, 431 адам көз жұмды. 2018 жылы Малайзияда бүкіл ел бойынша ошақ тіркеліп, 50 000-нан астам жағдай тіркелді, сонымен қатар екі адам көз жұмды.

Үндістан 2022

2022 жылдың 6 мамырында Коллам ауданында "томат қызуы" немесе "томат тұмауы" деп аталатын аурудың ошағы анықталды. Бұл ауру Үндістанның Керала штатында эндемикалық және қызыл және дөңгелек бөртпелер тудыратындықтан осылай аталды, олар томаттарға ұқсайды. "Тұмау" деген атау қате болуы мүмкін. Бұл жағдай негізінен бес жасқа дейінгі балаларға әсер етеді. The Lancet журналындағы мақалада бөртпелердің маймыл шешегіндегілерге ұқсас екені айтылған, ал ауру SARS CoV 2-ге байланысты емес деп саналады. Бұл ауруды Томас Генри Флюетт 1960 жылы осындай ошақтан кейін "Қол-аяқ-ауыз ауруы" деп атады.

Зерттеу

Қазіргі уақытта HFMD-ге себеп болатын вирустармен инфекцияның алдын алу және емдеу үшін жаңа вирусқа қарсы препараттар жасалып жатыр. Алдын ала зерттеулер EV 71 вирусының капсидін тежегіштерінің күшті вирусқа қарсы әсерін көрсетті.