Кіріспе

Гарольд Блумның 1973 жылғы кітабы "Әсердің алаңдауы: Поэзия теориясы" – Гарольд Блумның поэзия жазудағы ықпалдың тудыратын алаңдау туралы 1973 жылғы кітабы. Бұл кітап әдеби сынға жаңа "өзгертушілік" немесе қарсылықтағы көзқарас ұсынған кітаптар сериясының біріншісі болды. Блумның басты тезисі – ақынның шығармашылық процесіне бұрынғы ақындармен арақатынасының күмәндігі кедергі келтіреді. Кез келген ақынға әдебиеттен тыс тәжірибенің де әсер ететінін мойындаса да, ол "ақынның ішіндегі ақын" екінші ақынның поэзиясын оқып жазу арқылы шабыттанады және бұл жағдайда жаңа туынды емес, бұрынғы поэзияның көшірмесі болу қаупі бар, демек, әлсіз жұмыс жасайды дейді. Ақындар тарихи тұрғыдан өзінің ерекше поэтикалық көрінісін баса көрсетуге тырысып, осылайша ұрпақтарға сақталуын қамтамасыз етеді. Сондықтан, бұрынғы ақындардың ықпалы замандас ақындарда алаңдаушылық сезімін тудырады. Осылайша, Блум ықпалдың қысымына қарамастан, аз ғана "күшті" ақындардың түпнұсқа шығармалар жасауын қалай жүзеге асыратынын анықтауға тырысады. Блумның пікірінше, мұндай агония (жазушының өзінің идеялары мен әлдеқайда ықпалды алдыңғысының идеялары арасындағы қайшылықты шешуге жасаған бекергі әрекеті) Фрейдтік және квази-Фрейдтік қорғаныс механизмдерімен, сондай-ақ классикалық риториканың троптарымен байланысты алты өзгерту қатынасына негізделген. Бұл кітапты жазу алдында Блум 19 ғасырдың басындағы романтик ақындарды он жыл бойы зерттеді. Бұл осы ақындарға берілген айрықша назарда және олардың Джон Милтон, Роберт Бернс және Эдмунд Спенсердің ықпалымен күресуінен көрінеді. Талданған басқа ақындар Люкреций мен Дантеден бастап Уолт Уитман, Уоллес Стивенс және Джон Эшбериге дейін жетеді. "Әсердің алаңдауы" және басқа ерте кітаптарында Блум ықпалдың ағарту дәуірінен кейінгі ақындар үшін ерекше маңызды екенін айтты. Керісінше, Шекспир мен Бен Джонсон сияқты ақындар үшін ықпал мәселесі аз болуы мүмкін деп болжады. Кейін Блум пікірін өзгертті, ал "Әсердің алаңдауы" кітабының жаңа басылымдарында Шекспирдің мансабының басында Кристофер Марлоудың ықпалынан қиналғанын көрсететін алғы сөз бар. Кітаптың өзі Блум "алты өзгерту қатынасы" деп атаған алты негізгі санатқа бөлінген. Олар – клинамен, тессера, кеноз, даймонизация, аскез және апофрадис.

Алты қайта қарау коэффициенті

Блум өзінің алты қайталау қатынасын келесідей таныстырады, оларды осы кітапта, сондай-ақ оның "Жұмбақты оқымау картасы" атты келесі томында да тұрақты түрде қолданады. Клинамен – Блум мұны «поэтикалық қате оқу немесе дұрыс қателік» деп анықтайды. Ақын алғы құралынан «түзету қозғалысы» түрінде бұрылып өтеді. Бұл бұрылыс алғы құрал «белгілі бір шекке дейін дәл келгенін», бірақ жаңа өлеңнің қозғалыс бағытына қарай бұрылуы тиіс екенін көрсетеді. Блум клинамен сөзін Лукрецийден алған, ол өзгеріске мүмкіндік беретін атомдардың бұрылыстарын айтады. Тессера – Блум мұны «толықтыру және антитеза» деп анықтайды. Автор алғы құралының жұмысын «толықтырады», оның терминдерін сақтайды, бірақ оларды жаңа мағынада қолданады, «алғы құрал жеткілікті түрде алға жылмағандай». Тессера сөзі басқа фрагменттермен бірге бүтінді қайта құрайтын фрагментті білдіреді; Блум ежелгі құпия культтарға сілтеме жасайды, олар тессераны тану белгілері ретінде қолданған. Демонизация – Блум мұны «алғы құралдың Sublime-ына реакция ретінде жекеленген Counter Sublime-ға қарай қозғалыс» деп анықтайды. Автор алғы өлеңдегі күштер шын мәнінде одан тыс нәрседен туындайды деп санайды; ақын мұны «алдыңғы жұмыстың ерекшелігін жалпылау үшін» жасайды. Блум демонизация терминін неоплатонизмнен алған, онда ол тәңірлік де, адам да емес делдалдың көмегімен қолдау алған білгішті білдіреді. Аскез – Блум мұны «жекешелік күйіне жетуді мақсат ететін өзін-өзі тазарту қозғалысы» деп анықтайды. Автор өзін басқалардан бөліп, өзінің жекелігін көрсету үшін өзінің «адамдық және қиялдық қабілетін» шектейді. Ақын осылайша алғы құралына да қатысты әрекет етеді, оның шектелуі мен жекелігі де ерекшеленеді, оны кейінгі ақыннан бөліп көрсетеді. Блум аскетизм сөзін Сократтан бұрынғы философтардан алған.