Свея тайпасының тарихы

Кіріспе

Солтүстік герман тайпасы

Шведтер (svear; көне норвег: svíar; б.з.д. PIE рефлексивті есімдік түбірі *s(w)e, "өз [тайпаластары/туыстары]";) – Швецияның орталық бөлігіндегі Свеландта ("шведтер жері") қоныстанған солтүстік герман тайпасы және қазіргі шведтердің бірінен туындаған тайпалардың (геаттар мен гуттармен бірге) бірі. Олардың тайпалық орталығы Гамла Уппсалада орналасқан. Бұл тайпа туралы алғаш жазған автор Тацит, ол 98 жылғы «Germania» еңбегінде суиондарды атаған. Олар 4 ғасырдағы Килвер тасында жергілікті түрғындарда алғаш рет айтылған. Жордан 6 ғасырда Суэхан мен Суэтидиді еске алған. «Беовульф» поэмасында шведтер шамамен 1000 жылы көрсетілген. Сагалар, әсіресе «Хеймскрингла» сияқты ерте деректерге сәйкес, шведтер Фрейр құдайынан тараған күшті тайпа болған, олардың патшалары одан тегін шығарған. Викинг дәуірінде олар шығысқа қарай саяхат жасаған норвегтер (рус халқы) құраған варягтар тобының негізін құрады. Ғылыми консенсус бойынша, рус халқы қазіргі Швецияның шығыс жағалауында 8 ғасыр шамасында пайда болды және олардың аты Швециядағы Рослагенмен (ескі атауы Роден) бірдей тектен шыққан. Басым теорияға сәйкес, рус аты, Швецияның прото-фин тіліндегі атауы сияқты (*Ruotsi), «есуші адамдар» (rods) үшін ескі норвег терминінен туындаған, себебі есу Шығыс Еуропа өзендерінде жүзудің басты тәсілі болған және ол Швецияның Рослаген (рус заңы) немесе Роден жағалауымен байланысты болуы мүмкін, өйткені ол бұрыннан белгілі болған. Сондықтан рус аты фин және эстон тілдеріндегі Швеция атауларымен бірдей: Ruotsi және Rootsi. Шведтер варяг гвардиясының көп бөлігін құрады, бұл варяг рун тастарының орналасуынан көрінеді, олардың көп бөлігі қазіргі Швецияда табылды. Швед ерлері Византия варяг гвардиясына соншалықты көптеп жазылғандықтан, ортағасырлық швед заңы – Вестготалага (Västgötalagen) Västergötland аймағында «Грекияда» (сол кездегі скандинавиялықтардың Византия империясы туралы айтуы) болған кезде ешкім мұрагерлікке ие бола алмайтынын жариялады, эмиграцияны тоқтату үшін, өйткені басқа екі еуропалық сарай да бір уақытта скандинавиялықтарды жалдады: Киев Русі шамамен 980–1060 жылдары және Лондон 1018–1066 жылдары (Þingalið). Бұл айырмашылық қазіргі норвег, дания және швед тілдерінде стандартты болғанымен, исланд және фарер тілдерінде svíar (исланд) немесе sviar (фарер) және sænskir (исланд) немесе svenskarar (фарер) сөздері қазіргі шведтерді атау үшін ерекшеленбейді.

The Swedes (svear; Old Norse: svíar;
probably from the PIE reflexive pronominal root *s(w)e, "one's own [tribesmen/kinsmen]"; ) were a North Germanic tribe who inhabited Svealand ("land of the Swedes") in central Sweden and one of the progenitor groups of modern Swedes, along with Geats and Gutes. They had their tribal centre in Gamla Uppsala. The first author who wrote about the tribe is Tacitus, who in his Germania from 98 AD mentions the Suiones. They are possibly first mentioned locally by the Kylver Stone in the 4th century. Jordanes, in the 6th century, mentions Suehans and Suetidi. Beowulf mentions the Swedes around 1000 A. D. According to early sources such as the sagas, especially Heimskringla, the Swedes were a powerful tribe whose kings claimed descendence from the god Freyr. During the Viking Age they constituted the basis of the Varangian subset, the Norsemen that travelled eastwards (see Rus' people). The scholarly consensus is that the Rus' people originated in what is currently coastal eastern Sweden around the 8th century and that their name has the same origin as Roslagen in Sweden (with the older name being Roden). According to the prevalent theory, the name Rus, like the Proto Finnic name for Sweden (*Ruotsi), is derived from an Old Norse term for "the men who row" (rods ) as rowing was the main method of navigating the rivers of Eastern Europe, and that it could be linked to the Swedish coastal area of Roslagen (Rus law) or Roden, as it was known in earlier times. The name Rus would then have the same origin as the Finnish and Estonian names for Sweden: Ruotsi and Rootsi. Swedes made up the bulk of the Varangian Guard, this can be seen from the geographical location of the Varangian Runestones, of which almost all are found entirely in modern day Sweden. Swedish men left to enlist in the Byzantine Varangian Guard in such numbers that a medieval Swedish law, Västgötalagen, from Västergötland declared no one could inherit while staying in "Greece"—the then Scandinavian term for the Byzantine Empire—to stop the emigration, especially as two other European courts simultaneously also recruited Scandinavians: Kievan Rus' c. 980–1060 and London 1018–1066 (the Þingalið). Although this distinction is convention in modern Norwegian, Danish and Swedish, Icelandic and Faroese do not distinguish between svíar (Icelandic) or sviar (Faroese) and sænskir (Icelandic) or svenskarar (Faroese) as words for modern Swedes.

Этимология

Суионс атауы римдік автор Тациттің "Германия" еңбегінде кездеседі. Оған өте ұқсас Swēon түрі көне ағылшын тілінде және Гамбург-Бремен архиепископтары туралы Адам Бременнің "Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum" еңбегінде табылады. Көптеген ғалымдар Suiones және осы атаудың герман тілдеріндегі түрлері латын тіліндегі suus сияқты, ежелгі үнді-еуропалық тілдегі *s(w)e түбірінен шыққан деген пікірде. Бұл сөз "өзінің (тайпаластары)" деген мағынаны білдірген болуы мүмкін. Қазіргі скандинав тілдерінде svåger (қайнағала) және svägerska (қайнағасы) сияқты сөздерде осы түбір кездеседі. Осы түбір мен бастапқы мағына герман тайпасының этнонимінде де кездеседі, ол швабтар (Швабия) деген атпен бүгінге дейін сақталған. Фонетикалық дамудың егжей-тегжейі әртүрлі ұсыныстарда әртүрлі. Noréen (1920) Suiones атауының протогерман тіліндегі *Swihoniz сөзінің латынша жазылуы екенін, оның түбірі ежелгі үнді-еуропалық тілде "өзінің" деген мағынаны білдіретінін айтқан. *Swihoniz түрі Ульфиланың гот тілінде *Swaíhans болып келеді, ол кейіннен Иорданның "Getica" еңбегінде шведтердің аты ретінде көрсетілген Suehans түріне айналды. Осыған сәйкес, прото-норвег тіліндегі түрі *Swehaniz болған, ол көне норвег тіліндегі дыбыстық өзгерістер нәтижесінде көне батыс норвег тілінде Svíar және көне шығыс норвег тілінде Swear болып дамыған. Алайда, қазіргі уақытта "өзінің" түбірі *s(w)e ретінде қарастырылады және осы түбір Suiones атауы үшін де анықталған, мысалы, Покорныйдің 1959 жылғы "Индогерман этимологиялық сөздігінде" және 1959 жылғы Оскар Бандль редакциялаған "Солтүстік герман тілдерінің тарихына арналған халықаралық нұсқаулықта" көрсетілген. *Swe түрі V. Friesen (1915) еңбегінде де келтірілген, ол Sviones түрін бастапқыда "туған" деген мағынаны білдіретін Proto Germanic *Sweoniz сөзінің синонимі деп санайды. Онда гот тіліндегі түрі *Swians болған, ал Suehans сөзіндегі H әрпі эпентез болуы керек. Прото-норвег тіліндегі түрі де *Sweoniz болған, ол тарихи куәландырылған түрлерге әкелген болар еді. Атау күрделі сөздің бір бөлігіне айналды, ол көне батыс скандинав тілінде Svíþjóð ("свеар халқы"), көне шығыс скандинав тілінде Sweþiuð және көне ағылшын тілінде Sweoðeod болып дамыды. Бұл күрделі сөз рун тастарында i suiþiuþu (Runestones Sö Fv1948;289, Aspa Löt және Sö 140 Södermanland), a suiþiuþu (Runestone DR 344, Simris, Scania) және o suoþiauþu (Runestone DR 216, Tirsted, Lolland) түрінде кездеседі. XIII ғасырға жататын "Scriptores rerum danicarum" даниялық дерекнамасында litlæ swethiuthæ деп аталатын жер туралы айтылады, ол Стокгольмнің шығысындағы Салтшёдағы Швеция (Швеция) аралы болуы мүмкін, Данияр аралынан батысқа қарай 500 метр қашықтықта орналасқан. Алайда, ең алғашқы мысал Иорданның "Getica" еңбегінде (VI ғасыр) кездесетін Suetidi атауы болып табылады. Швеция атауының әртүрлі түрлері Швеция, Суэтия және Суэция деген латынша атауларға, сондай-ақ қазіргі ағылшын тіліндегі атауға жол ашты. Тағы бір күрделі сөз – Svíariki, немесе көне ағылшын тілінде Sweorice, ол "Суиондардың патшалығы" деген мағынаны білдіреді.

The form Suiones appears in the Roman author Tacitus's Germania. A closely similar form, Swēon, is found in Old English and in the Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum of Adam of Bremen about the Hamburg Bremen archbishops who are denoted Sueones. Most scholars agree that Suiones and the attested Germanic forms of the name derive from the same Proto Indo European reflexive pronominal root, *s(w)e, as the Latin suus. The word must have meant "one's own (tribesmen)". In modern Scandinavian, the same root appears in words such as svåger (brother in law) and svägerska (sister in law). The same root and original meaning is found in the ethnonym of the Germanic tribe Suebi, preserved to this day in the name Schwaben (Swabia). The details of the phonetic development vary between different proposals. Noréen (1920) proposed that Suiones is a Latin rendering of Proto Germanic *Swihoniz, derived from the PIE root italic=no "one's own". The form *Swihoniz would in Ulfilas' Gothic become *Swaíhans, which later would result in the form Suehans that Jordanes mentioned as the name of the Swedes in Getica. Consequently, the Proto Norse form would have been *Swehaniz which following the sound changes in Old Norse resulted in Old West Norse Svíar and Old East Norse Swear. Currently, however, the root for "one's own" is reconstructed as *s(w)e rather than italic=no, and that is the root identified for Suiones e. g. in Pokorny's 1959 Indogermanisches etymologisches Wörterbuch and in the 2002 The Nordic languages: an international handbook of the history of the North Germanic languages edited by Oskar Bandle. *Swe is also the form cited by V. Friesen (1915), who regards the form Sviones as being originally an adjective, Proto Germanic *Sweoniz, meaning "kindred". Then the Gothic form would have been *Swians and the H in Suehans an epenthesis. The Proto Norse form would then also have been *Sweoniz, which also would have resulted in the historically attested forms. The name became part of a compound, which in Old West Norse was Svíþjóð ("the Svear people'", in Old East Norse Sweþiuð and in Old English Sweoðeod. This compound appears on runestones in the locatives i suiþiuþu (Runestones Sö Fv1948;289, Aspa Löt, and Sö 140 in Södermanland), a suiþiuþu (Runestone DR 344, Simris, Scania) and o suoþiauþu (Runestone DR 216, Tirsted, Lolland). A 13th century Danish source in Scriptores rerum danicarum mentions a place called litlæ swethiuthæ, which is probably the islet Sverige (Sweden) in Saltsjön in eastern Stockholm. 500 m west of the Islet Danmark. The earliest instance, however, appears to be Suetidi in Jordanes' Getica (6th century). The name Swethiuth and its different forms gave rise to the different Latin names for Sweden, Suethia, Suetia and Suecia as well as the modern English name for the country. A second compound was Svíariki, or Sweorice in Old English, which meant "the realm of the Suiones".

Орналасқан жері

Олардың негізгі қоныстары Швеландияның шығысында орналасқан. Олардың территорияларына ерте заманнан бастап Вэстманланд, Сёдерманланд және Мяларен аңғарындағы Нärke провинциялары кірген, бұл көптеген аралдардан тұратын шығанақ құрады. Бұл аймақ бүгінде де Скандинавияның ең құнарлы және тығыз бейіттелген аймақтарының бірі болып табылады. Олардың территориялары Svealand – "швед жері" ("Охтердің саяхаты" жеті кітаптан: Тарихқа қарсы: Swéoland), Suithiod – "швед халқы" (Beowulf: Sweoðeod [содан Швеция]), Svíaveldi немесе Svearike – "швед мемлекеті" (Beowulf: Swéorice) деп аталды. Гёталандтағы геаттармен саяси бірігу процесі 13 ғасырға дейін толыққан жоқ, кейбір заманауи тарихшылар осыны швед мемлекетінің тууы деп есептейді, бірақ швед мемлекеті олардың атымен аталады, швед тілінде Sverige, Svea rike – яғни суиондардың мемлекеті. Гамла-Упсаладағы Эсир культ орталығы шведтердің діни орталығы болды, онда швед патшасы құрбандықтар кезінде (blóts) дін қызметкері ретінде қызмет еткен. Уппсала сондай-ақ Уппсала öd орталығы болды, бұл швед патшасы мен оның сарайын 13 ғасырға дейін қаржыландырған патшалық иеліктер желісі. Кейбір зерттеушілер суиондардың бастапқы иеліктерінің шынымен Уппсалада, Уппландтың орталық аймағында болғандығына күмәнданып, бұл термин Svealand ішіндегі барлық тайпаларға қолданылғандығын айтады, дәл сол сияқты ескі Норвегияның әртүрлі провинциялары бірлесіп Нортманни деп аталған.

Тарих

Бұл тайпаның тарихы көне заманның жұмбақтарына оранып жатыр. Норд мифологиясы мен герман жырларынан өзге, олар туралы санаулы ғана дереккөздерде айтылады және мәліметтер өте шала.

Римдіктер

І ғасырдан бастап Суиондарға сілтеме жасайтын екі дереккөз бар. Біріншісі – Плиний Егде, ол римдіктердің Кимбрик түбегін (Ютландия) айналып өткенін, онда Кодания шығанағы (Каттегат?) орналасқан екенін айтқан. Бұл шығанақта бірнеше ірі аралдар болған, олардың ең танымалдары – Скатинавия (Скандинавия). Оның сөзіне қарағанда, аралдың мөлшері белгісіз, бірақ оның бір бөлігінде 500 ауылға бөлінген Hillevionum gente (Nominative: Hillevionum gens) тайпасы тұрған және олар өз елін жеке әлем деп санаған. Бұл мәтіннің зерттеушілерін таң қалдыратыны – бұл ірі тайпа кейінгі ұрпақтарға белгісіз болып қалады, егер ол Illa Svionum gente-нің жаңсылыс немесе қате оқылуы болмаса. Бұл түсінікті, себебі Суиондар деген үлкен скандинавиялық тайпа римдіктерге мәлім болған. Тацит 98 жылы «Germania» 44, 45-те Суиондардың күшті тайпа екенін (олар қару-жарақтарымен де, адамдарымен де, сондай-ақ қуатты флоттарымен де ерекшеленген, кемелерінің екі басында да шаншар болған) жазған. Ол сондай-ақ Суиондардың байлыққа қатты құштар екенін және патшаның билігі абсолютті болғанын айтқан. Бұған қоса, Суиондар әдетте қару ұстамайтын, ал қарулар құлдың күзетінде болған. Тацит Суиондарды атағаннан кейін, 6 ғасырға дейін олар туралы ешқандай мәлімет болмады, өйткені Скандинавия тарихи алдындағы дәуірде болған. Кейбір тарихшылар швед этносының үздіріліссіз тікелей Тациттің Суиондарына дейін жететінін айту мүмкін емес деп санайды. Бұл көзқарас бойынша, этнонимнің мағынасы және этникалық дискурс тарихтың әртүрлі кезеңдерінде айтарлықтай өзгерген.

Иордания

VI ғасырда Иордан Скандзада тұратын екі тайпаны – Суэандар мен Суэтидилерді атап көрсеткен. Олардың сапалы аттарымен танымал болған. Суэандар Рим нарығына қара түлкі терісін жабдықтаған. Содан кейін Иордан Суэтиди тайпасын айтады, бұл атау Суиондарға да қатысты деп саналады және Sweþiuð сөзінің латынша түрі болып есептеледі. Суэтидилер данилермен бірге ең бойлы адамдар екендігі айтылады.

Франк дереккөздері

Бертинияның "Анналы" дарында, шамамен 838 жылы Константинополге өздерін "рос" деп атаған викингтер тобы келгені жазылған. Мажарлардың шабуылына ұшырау қаупі бар болғандықтан, олар дала арқылы үйлеріне қайтудан қорқып, Германия арқылы сапарлады. Франция императоры Людовик ІІІ (Пейус) оларды Майнц маңында сұраққа тартып алды. Олар императорға өздерінің басшысы "шаканус" (латын тілінде "хаган") деп аталатынын, Ресейдің солтүстігінде тұратындарын, бірақ олардың суэондықтар екенін мәлімдеді.

Бремендік Адам

Скандинавиялық мәселелермен айналысқан Бремендік Адам 11 ғасырдағы «Гesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum» еңбегінде суэондықтардың көп әйелдері болғанын және қылмысқа қатысты қатал болғанын айтады. Қонақжайлылық маңызды қасиет саналған, ал саяхатшыға түнеуге рұқсат бермеу ұятты әрекет деп есептелген. Қонақ тіпті үй иесінің достарына да көрсетілген. Олардың патшалық отбасы көне әулеттен (Мунсо әулеті) шыққан, бірақ патшалар халықтың еркіне (Тің) тәуелді болған. Халықтың қабылдаған шешімі патшаның қалауынан артық, егер патшаның пікірі ең орынды болмаса, олар көбінесе мойынсұнады. Бейбіт кезеңде олар патшамен тең дәрежедегілер деп санайды, ал соғыс кезінде оған немесе өздерінің ең шебер деп санаған адамына толық бағынады. Егер соғыс барысы оларға қарсы болса, олар көптеген құдайларының (Æsir) біріне дұға етеді, ал жеңіске жетсе, оған ризашылық білдіреді.

Скандинавтық сагалар

Сагалар біліміміздің ең маңызды көзі болып табылады, әсіресе Снорри Стурлусон, ол көп үлес қосқан автор болуы мүмкін (мысалы, «Хеймскрингла» қараңыз). Оның сипаттамалары кейде бұрынғы дереккөздермен сәйкес келеді, ал кейде оларға қайшы келеді. Бұл тақырыпты одан әрі зерттеу үшін «Швеция тарихы (800–1521)» еңбегіне жүгініңіз.