Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Абстрактілі ұғым, адамның лайықтылығы мен құрметтілігін білдіретін сапа.
Abstract concept entailing a human quality of worthiness and respectability
Құрмет (Британдық ағылшын) немесе honor (Америкалық ағылшын; орфографиялық айырмашылықтарға назар салыңыз) – адамның әлеуметтік ілім мен жеке этикасына жататын, мінез-құлық кодексі ретінде көрінетін және батылдық, ерлік, адалдық, қайырымдылық сияқты түрлі элементтерді қамтитын сапа. Бұл абстрактілі ұғым, адамның немесе отбасы, мектеп, полк немесе ұлт сияқты институттардың әлеуметтік мәртебесіне де, өзін-өзі бағалауына да әсер ететін, қабылданатын лайықтылық пен құрметтілік сапасын білдіреді. Сәйкесінше, жеке тұлғаларға (немесе институттарға) олардың іс-әрекеттерінің белгілі бір құрмет кодексімен және қоғамның жалпы моральдық кодексімен сәйкесдігіне байланысты құндылық пен мәртебе беріледі. Сэмюэл Джонсонның 1755 жылғы «Ағылшын тілінің сөздігінде» құрметтің бірнеше мағынасы бар екені түсіндірілген, олардың біріншісі – «жанның асылдығы, жомарттық және төмендікті жек көру». Мұндай құрмет оған ие болған адамның ізгі мінез-құлқы мен жеке қадір-қасиетіне байланысты. Джонсон құрметті «абырой» мен «даңққа», «тектілік немесе туғандық артықшылықтарына» және «жеке тұлғаны әлеуметтік тұрғыдан орналастыратын және оның басымдыққа құқығын анықтайтын» «құрмет» ретінде де анықтады. Мұндай құрмет көбінесе моральдық немесе этикалық жетістіктің нәтижесі емес, биліктің салдары болып табылады. Соңында, сексуалдық жағынан құрмет дәстүрлі түрде «ұяттылық» немесе «құрметтілікпен» (қыз кезінде) немесе үйленген ерлер мен әйелдер үшін «садақатымен» байланысты (немесе бірдей). Кейбіреулер құрметті код ретінде емес, риторика ретінде немесе мүмкін болатын іс-әрекеттер жиынтығы ретінде қарастыру қажет деп санайды.
Honour (Commonwealth English) or honor (American English; see spelling differences) is a quality of a person that is of both social teaching and personal ethos, that manifests itself as a code of conduct, and has various elements such as valour, chivalry, honesty, and compassion. It is an abstract concept entailing a perceived quality of worthiness and respectability that affects both the social standing and the self evaluation of an individual or of institutions such as a family, school, regiment, or nation. Accordingly, individuals (or institutions) are assigned worth and stature based on the harmony of their actions with a specific code of honour, and with the moral code of the society at large. Samuel Johnson, in his A Dictionary of the English Language (1755), defined honour as having several senses, the first of which was "nobility of soul, magnanimity, and a scorn of meanness". This sort of honour derives from the perceived virtuous conduct and personal integrity of the person endowed with it. Johnson also defined honour in relationship to "reputation" and "fame"; to "privileges of rank or birth", and as "respect" of the kind which "places an individual socially and determines his right to precedence". This sort of honour is often not so much a function of moral or ethical excellence, as it is a consequence of power. Finally, with respect to sexuality, honour has traditionally been associated with (or identical to) "chastity" or "virginity", or in case of married men and women, "fidelity". Some have argued that honour should be seen more as a rhetoric, or set of possible actions, than as a code.
Әлеуметтік жағдай
Ар-намыс – мінез-құлық кодексі ретінде әлеуметтік топтағы адамның міндеттерін анықтайды. Маргарет Виссердің айтуынша, құрметке негізделген қоғамда «адам басқалардың көзінде қандай болса, солай болады». Ар-намыс кодексі әлеуметтік тұрғыдан анықталатын және әділдікке қатысты заң кодексінен ерекшеленеді, өйткені ар-намыс ашық және объективті емес, жасырын болып қалады. Адам ар-намыс пен қадір-қасиетті бір-бірінен ажырата алады, бұл туралы Вордсворт қоғамның үкіміне емес, жеке адамның ар-ожданына байланысты деп бағалады. Сонымен қатар, «бет» деген әлеуметтік ұғымды салыстырыңыз. Ерте орта ғасырлардағы әміршінің немесе әйелдің ар-намысы – ол иеленген егістік немесе жерлер тобы. «Бұл сөз алғаш рет иеленушісіне мәртебе мен дәреже беретін мүлікті білдіретін сөз ретінде қолданылған». «Менің ар-намысыммен» деген сөз адамның адалдық пен дәрежесін растау ғана емес, сонымен қатар, бұл сөз тіркесінің ақиқаттылығы оның мүлкін кепілдікке беруге дайын екенін білдіреді. Заманауи Батыста ар-намыс ұғымының маңызы төмендеп кеткен сияқты; ар-ождан оны жеке жағдайда алмастырды, ал құқықтық мемлекет (ондағы құқық пен міндеттермен) әлеуметтік жағдайда билік етті. Халықтық стереотиптер оны дәстүрге байланысты мәдениеттерде (мысалы, паштун, оңтүстік итальян, поляк, парсы, түрік, араб, иберия, «Ескі Оңтүстік» немесе Дикси) шығыстыққа ұқсас түсінікте сақтап қалады. Қазіргі заманға дейінгі қоғамдар заманауи индустриалды қоғамдарға қарағанда көбірек «қадір-қасиетке» ие болуы мүмкін. Ар-намысқа деген маңыздылықты әскери сияқты дәстүрлі институттарда (қызметте тұрған офицерлер ар-намыс сотын өткізе алады) және скаутингтік ұйымдар сияқты әскери этикасы бар ұйымдарда (оларда «Ар-намыс соттары» бар) көруге болады. Жыныстық қатынас жағдайындағы ар-намыс көбінесе адалдыққа байланысты: «ренішті» сақтау бірінші кезекте бойдақтардың пәктігін сақтаумен және халықтың қалған бөлігінің моногамиясымен тең. Ар-намыс туралы түсініктер мәдениеттер арасында әр түрлі болады. Кейбір мәдениеттер өз отбасының мүшелерін (негізінен әйелдер) ар-намыс үшін өлтіруді, егер адамдар отбасының қалауына қарсы некеге тұрып, «отбасының абыройын арамдаса», әдетте, некеден тыс жыныстық қатынасқа түсуден бас тарту, некеден тыс жыныстық қатынасқа түсу, орынсыз деп саналатын киім кию, гомосексуалды қатынастарға түсу немесе тіпті зорлау құрбаны болу сияқты себептермен ақталады деп санайды. Батыстағы бақылаушылар, әдетте, осы ар-намысқа қарсы қылмыстарды ерлердің әйелдердің жыныстық қатынасын бақылау үшін ар-намыс мәдениеті арқылы пайдалануы деп санайды. Терілер, жазалаушылар, қабір қазушылар, қойшылар, шаштараздар, диірменшілер, зығыр тоқушылар, тұқымдарды қаптаушылар, латриналарды тазалаушылар және сот орындаушылары және олардың отбасылары ертедегі қазіргі заманғы неміс қоғамында «қадірсіз адамдар» (unehrliche Leute) болды.
Honour as a code of behaviour defines the duties of an individual within a social group. Margaret Visser observes that in an honour based society "a person is what he or she is in the eyes of other people". A code of honour differs from a legal code, also socially defined and concerned with justice, in that honour remains implicit rather than explicit and objectified. One can distinguish honour from dignity, which Wordsworth assessed as measured against an individual's conscience rather than against the judgement of a community. Compare also the sociological concept of "face". In the early medieval period, a lord's or lady's honour was the group of manors or lands he or she held. "The word was first used indicating an estate which gave its holder dignity and status." For a person to say "on my honour" was not just an affirmation of his or her integrity and rank, but the veracity behind that phrase meant he or she was willing to offer up estates as pledge and guarantee. The concept of honour appears to have declined in importance in the modern West; conscience has replaced it in the individual context, and the rule of law (with the rights and duties defined therein) has taken over in a social context. Popular stereotypes would have it surviving more definitively in more tradition bound cultures (e. g. Pashtun, Southern Italian, Polish, Persian, Turkish, Arab, Iberian, "Old South" or Dixie) in a perception akin to Orientalism. Pre modern societies may tend to "honour" more than do contemporary industrial societies. An emphasis on the importance of honour exists in such traditional institutions as the military (serving officers may conduct a court of honour) and in organisations with a military ethos, such as Scouting organisations (which also feature "Courts of Honour"). Honour in the case of sexuality frequently relates, historically, to fidelity: preservation of "honour" equates primarily to maintenance of the virginity of singles and to the exclusive monogamy of the remainder of the population. Further conceptions of this type of honour vary widely between cultures; some cultures regard honour killings of (mostly female) members of one's own family as justified if the individuals have "defiled the family's honour" by marrying against the family's wishes, usually for reasons such as refusing to enter an arranged marriage, having sex outside marriage, dressing in ways which are deemed inappropriate, or engaging in homosexual relations or even by becoming the victims of rape. Western observers generally see these honour killings as a way of men using the culture of honour to control female sexuality. Skinners, executioners, grave diggers, shepherds, barber surgeons, millers, linen weavers, sow gelders, latrine cleaners, and bailiffs and their families were among the "dishonourable people" (unehrliche Leute) in early modern German society.
Мәдениет пен заң арасындағы айырмашылық
Әртүрлі әлеуметтанушылар мен антропологтар ар-намыс мәдениеттерін заң мәдениеттерімен салыстырып көрсеткен. Заң мәдениетінде қоғамның барлық мүшелері сақтауы тиіс заңдар жүйесі болады, оларды бұзғандарға жаза қолданылады. Бұл заңдарды қабылдау және күшіне енгізуге қажетті құрылымдары бар қоғамды талап етеді. Заң мәдениеті әлеуметтік келісімге негізделген: қоғам мүшелері өздерін қорғау және зиян келгендерге қарсы шара қолдану үшін бостандықтарының бір бөлігінен бас тартысады, қоғам бұзушыларды ұстап, жазалайтынына сенімді. Заңдарды мемлекеттік күшпен орындаудың орнына, қоғамдық немесе жекелеген тұлғалардың әлеуметтік нормаларды сақтауы да мүмкін. Ар-намыстың маңызды аспектісі – бедел. Егер келісімшарттарды орындауға күш қолдануға рұқсат беретін сот болмаса, адал бедел мәміле жасасушылар арасындағы сенімді арттыру үшін өте құнды. Келісімді бұзу экономикалық тұрғыдан қиын жағдайға алып келуі мүмкін, себебі болашақ серіктестер олардың ақшасын немесе мүлкін ұрлап, қарыздарын төлемейтініне, үйлендірген балаларына жамандық жасайтынына, басқа біреулермен балалары болуына, балаларын тастап кетуіне немесе қажеттілік туғанда көмектеспеуіне күмән келтіруі мүмкін. Жаман мінез-құлықты жазалау және басқаларды ар-намысын сақтауға ынталандыру үшін ар-намысы жоқ адам қоғамнан шеттетілуі мүмкін. Егер адамның абыройы күмәнді болса, жалған айыптауларды немесе қаралап жазуды жоққа шығару маңызды болуы мүмкін. Кейбір мәдениеттерде дауларды шешу үшін жекпе-жек күресі пайда болған, бірақ бұл объективті дәлелдер мен фактілерді қарастырудың орнына, күшпен немесе шеберлікпен физикалық басымдық арқылы шешілген. Ар-намыс сонымен қатар, балаларын асырау және тәртіпке келтіру, соғыс кезінде әскери қызметке тұру, инфрақұрылымды салу сияқты жергілікті ұжымдық жобаларға үлес қосу немесе тікелей зиян келген жағдайларда кек алу сияқты белгілі бір міндеттерді орындау қажеттігін білдіруі мүмкін.
Various sociologists and anthropologists have contrasted cultures of honour with cultures of law. A culture of law has a body of laws which all members of society must obey, with punishments for transgressors. This requires a society with the structures required to enact and enforce laws. A culture of law incorporates a social contract: members of society give up some aspects of their freedom to defend themselves and to retaliate for injuries, on the understanding that society will apprehend and punish transgressors. An alternative to government enforcement of laws is community or individual enforcement of social norms. One way that honour functions is through reputation. In a system where there is no court that will authorise the use of force to guarantee the execution of contracts, an honourable reputation is very valuable to promote trust among transaction partners. To dishonour an agreement could be economically ruinous, because future potential transaction partners might stop trusting the party not to lie, steal their money or goods, not repay debts, mistreat the children they marry off, have children with other people, abandon their children, or fail to provide aid when needed. A dishonourable person might be shunned by the community as a way to punish bad behaviour and create an incentive for others to maintain their honour. If one's honour is questioned, it can thus be important to disprove any false accusations or slander. In some cultures, the practice of dueling arose as a means to settle such disputes firmly, though by physical dominance in force or skill rather than by objective consideration of evidence and facts. Honour can also imply duty to perform certain actions, such as providing for and disciplining one's children, serving in the military during war, contributing to local collective projects like building infrastructure, or exacting revenge in retaliation for acts one is directly harmed by.
Отбасылық құрмет
Жеке ар-намыстың ұғымын отбасылық ар-намысқа дейін кеңейтуге болады, бұл әлеуметтік нормаларды сақтауға деген ынтаны екі жолмен күшейтеді. Біріншіден, ар-намыссыздан туындаған әрекеттердің (мысалы, өзіне-өзі қол жұмсау немесе қарақшылыққа әрекет ету нәтижесінде адам өлімі) салдары қылмыскерден кейін де жалғасады және оларға қамқорлық жасайтын отбасы мүшелеріне теріс әсер етеді. Екіншіден, отбасының бір мүшесі дұрыс емес мінез-құлық танытса, отбасының басқа мүшелері қоғамдық нормаларды қатаң түрде сақтауға мүмкіндік алады және оған ынталанады. Құрмет мәдениетінде, нормадан шығушылар күштеп бағынуға немесе қысым көрсетуге ұшырауы мүмкін, ал бұзушылар физикалық немесе психологиялық жазаға тартылады. Зорлық-зомбылық сипаты ұжымдық болуы мүмкін, онда көптеген туыстар бірлесіп әрекет етеді. Жазаның ең қатал түрі – ар-намыс үшін кісі өлтіру. Отбасылық деңгейдегі дуэль мен кек алу ұзаққа созылатын араздыққа әкелуі мүмкін. Ар-намысқа негізделген мәдениеттер ар-намыс және ұят мәдениеттері деп те аталады және мәдениеттердің кінә, ұят және қорқыныш спектріндегі кінә мәдениеттерінен өзгеше. Ар-намыс мәдениеті көбінесе консервативті болып келеді, бұрынғы дәстүрлі отбасылық құндылықтар мен міндеттерін қалыптастырады. Кейбір жағдайларда бұл құндылықтар сексуалдық революциядан кейінгі және теңдікке ұмтылған қоғамдармен қақтығысқа түсуі мүмкін. Заң мәдениеттері кейде ар-намыс мәдениетіндегі тәжірибелерді әдепсіз немесе адам құқықтарының заңдық тұжырымдамасын бұзу деп санайды; мысалы, олар өздігінен әрекет етуді немесе жеке сот төрелігін заңсыз деп тануы мүмкін.
The concept of personal honour can be extended to family honour, which strengthens the incentives to follow social norms in two ways. First, the consequences of dishonourable actions (such as suicide or attempted robbery that results in death) outlive the perpetrator, and negatively affect family members they presumably care about. Second, when one member of the family misbehaves, other members of the family are in the position to and are incentivised to strongly enforce the community norms. In strong honour cultures, those who do not conform may be forced or pressured into conformance and transgressors punished physically or psychologically. The use of violence may be collective in its character, where many relatives act together. An extreme form of punishment is honour killing. Dueling and vengeance at a family level can result in a sustained feud. Honour based cultures are also known as honour shame cultures and are contrasted with guilt cultures on the guilt shame fear spectrum of cultures. Cultures of honour are often conservative, encoding pre modern traditional family values and duties. In some cases these values clash with those of post sexual revolution and egalitarian societies. Cultures of law sometimes consider practices in honour cultures to be unethical or a violation of the legal concept of human rights; for example, they may outlaw vigilante or individual justice taking.
1812 жылғы соғыс
Тарихшы Норман Рисжорд 1812 жылғы соғыстың себептерінің бірі ретінде құрметтің маңыздылығын атап өтті, оны АҚШ Ұлыбританияның теңіз және әскери күштерінің әлдеқайда басымдығына қарамастан бастады. Әр түрлі саяси көзқарастағы америкалықтар ұлттық абыройды сақтау қажеттігін сезінді және Ұлыбританияның АҚШ-ты екінші дәрежелі мемлекет ретінде қарауына келіспеді. Америкалықтар күш қолдану қажеттігі туралы үнемі сөйлесіп отырды. Осы құрметке ұмтылыс соғыстың маңызды себебі болды, себебі көптеген америкалықтар, саудамен айналыспаған немесе үнді шабуылдарынан қорқытпаған, ұлттық абыройды сақтауды толық қолдады. 1807 жылғы маусымда HMS Leopard кемесі USS Chesapeake-ке жасаған шабуылы шешуші оқиға болды. Тарихшылар Массачусетс, Огайо, Пенсильвания және Теннеси штаттарында, сондай-ақ Мичиган аймағында қоғамдық пікірді қалыптастыруда құрметтің рөлін көрсететін құжаттарды жариялады. Американдықтар соғыстың сәтті аяқталғанын тойлады, әсіресе Нью-Орлеандағы британдық басқыншы әскерінің күйреуі американдық абыройды қалпына келтіргеннен кейін. Ұлттық абырой сақталды, дейді тарихшы Лэнс Баннинг, "Америкалықтар күрестің аяқталуын зор ұлттық мақтанышпен тойлады". Британдықтар американдық абыройға құрмет көрсетті. "Америкаға деген ең жоғары баға және жас республиканың американдық абырой, бедел және билік үшін жеткен жетістіктерінің жылдам мойындалуы британдық теңізшілер ортасынан келді". Соғыстан кейін Ұлыбритания американдық теңіз мүдделеріне араласуын тоқтатты және американдық азаматтарды мәжбүрлеуден бас тартты.
Historian Norman Risjord emphasised the importance of honour as a cause of the War of 1812, which the United States launched against Britain despite Britain's much more powerful naval and military strength. Americans of every political stripe saw the need to uphold national honour, and to reject the treatment of the United States by Britain as a third class nonentity. Americans talked incessantly about the need for force in response. This quest for honour was a major cause of the war in the sense that most Americans who were not involved in mercantile interests or threatened by Indian attack strongly endorsed the preservation of national honour. The humiliating attack by HMS Leopard against USS Chesapeake in June 1807 was a decisive event. Historians documented the importance of honour in shaping public opinion in a number of states, including Massachusetts, Ohio, Pennsylvania, and Tennessee, as well as the territory of Michigan. Americans widely celebrated the conclusion of the war as successful, especially after the spectacular defeat of the main British invasion army at New Orleans restored the American sense of honour. National honor, the reputation of republican government, and the continuing supremacy of the Republican party had seemed to be at stake National honor had [now] been satisfied, says historian Lance Banning, "Americans celebrated the end of the struggle with a brilliant burst of national pride." The British showed respect for American honour. "Some of the strongest praise for America and swiftest recognition of what the young republic had achieved for American honor, prestige, and power came from within British naval circles." Britain refrained from interfering with American maritime interests and ceased with the impressment of American citizens following the war.
Америка Құрама Штаттарында бейімділік
2016 жылғы зерттеу құрмет мәдениеті соғыс қаупін арттыратынын көрсетеді. Зерттеу нәтижесінде, АҚШ президенттерінің оңтүстікте тәрбиеленген кезінде туындаған халықаралық қақтығыстарда күш қолдану ықтималдығы екі есе артады, олар орташа есеппен екі есе ұзаққа созылады және оңтүстік емес президенттер кезіндегі дауларға қарағанда АҚШ үшін жеңіспен аяқталу мүмкіндігі үш есе жоғары. Оңтүстік президенттігінің басқа да ерекшеліктері осы нәтижелердің себебін түсіндіре алмайды.
A 2016 study suggests that honour culture increases the risk of war. The study found that international conflicts under U. S. presidents who were raised in the South of the country "are shown to be twice as likely to involve uses of force, last on average twice as long, and are three times more likely to end in victory for the United States than disputes under non Southern presidents. Other characteristics of Southern presidencies do not seem able to account for this pattern of results."