Кіріспе

Едем бағындағы ағаш – Ыбырайым діндеріндегі ұғым. Яһудилік және христиандық діндерде өмір ағашы (עֵץ הַחַיִּים; Lignum vitae) алғаш рет «Жаратылыс кітабының» 2:9-шы тарауы, 9-шы аятында (2:9 Е) «Едем бағының ортасында» жақсылық пен жамандықты білу ағашы (עֵץ הַדַּעַת טוֹב וָרָע; Lignum scientiae boni et mali) ретінде сипатталған. Адамның күнәға түсуінен кейін, «оның қолын созып, өмір ағашынан жеміс алып, мәңгілікке дейін өмір сүруіне жол бермеу үшін» бақтың шығыс жағына керубилер мен тұтанған қылыш қойылған. Өмір ағашы мен жақсылық пен жамандықты білу ағашының бір және сол ағаш екендігі туралы пікірталас туындады. Киелі кітапта «Жаратылыс кітабынан» басқа «өмір ағашы» термині «Нақыл сөздерде» және «Аян кітабында» кездеседі. Сондай-ақ, ол еврей апокрифтеріне жататын «2 Езра» және «4 Маққабилер» кітаптарында да кездеседі. Грек Мұсаның аяны бойынша, өмір ағашы Мейірімділік ағашы деп те аталады. Адам ата өмір ағашының майы ауруларын емдейді деп сенді және Сет пен Хауаны бақ есігіне жіберіп, өмір ағашының майын сұрауға жіберді.

Ағаштар саны

Карл Будде 1883 жылғы сын тұжырымында, Жаратылыс кітабында бір ғана ағаш болғанын және оның екі түрлі бейнеленгенін айтты: бірі – Бақтың ортасындағы ағаш, екіншісі – жеуге тыйым салынған ағаш. Клаус Вестерман 1976 жылы Будденің бұл теориясын қабылдады. Эллен ван Вольде атап көрсеткендей, "Библия зерттеушілері көбінесе ағаштарды жеке қарастырып, олардың арасындағы байланысқа мән бермейді" және "көбінесе жақсылық пен жамандықты білдіретін ағашқа назар аударылады, ал өмір ағашына онша көңіл бөлмейді".

Шығыс христиандығы

Шығыс православие шіркеуі Жаратылыс кітабындағы өмір ағашын Исаның кіруінен, өлімінен және қайта тірілуінен кейін ғана адамзатқа жетерлік болған Кресттің алдын-ала көрнекі бейнесі ретінде дәстүрлі түрде түсіндірген.

Батыс христиандығы

Құдай қаласы (XIII.20–21) кітабында Августин Гіппо бағындағы оқиғаларға «рухани» тұрғысынан түсіндіруге кең мүмкіндік береді, егер мұндай аллегориялар оқиғаның тарихи нақтылығын жоққа шығармаса. Ағарту дәуірінің теологтары (бәлкім, ХХ ғасырда Бруннер мен Нибурмен аяқталды) оқиғаның тарихи мүмкіндігін жоққа шығарғандықтан, бейнелі түсіндірулер іздеді. Басқалары ағашқа қатысты өте прагматикалық түсініктерге ұмтылды. Summa Theologica (Q97) еңбегінде Томас Аквинский ағаштың Адамның биологиялық процестерін ұзақ мерзімді жер бетіндегі жануарлар өмірі үшін сақтауға қызмет еткенін айтты. Ағаш өлімсіздік сыйламады, себебі ағаш шектеулі болғандықтан, мәңгілік өмірді беруге қабілетсіз еді. Сондықтан, еркек пен әйел белгілі бір уақыттан кейін ағаштан қайта жеуі керек еді, әйтпесе «рухани өмірге көшірілер» еді. Бақтың жалпы жеміс ағаштары «ылғалдың жоғалуының» салдарынан құтылу үшін берілді (гуморлар туралы ілімге назар аударыңыз), ал өмір ағашы дененің тиімсіздігін жою үшін берілді. Августин Құдай қаласы (xiv.26) кітабында былай деді: «Адамға аштан тамақ, шөлден су, ал қартаюдың зиянынан өмір ағашы берілді».

Жан Кальвин (Тұңғыш кітапқа түсіндірме, 2:8), Августиннен (Құдай қаласы, XIII.20) басқа бір бағытты ұстанды және ағашты рухани тілмен түсіндірді. Адамзат Құдаймен келісім арқылы байланыста болмаса, өмір сүре алмайды және барлық келісімдер бізге «Оның рақымының куәлігін» беру үшін символдарды пайдаланады. Ол ағашты «оны бұрыннан берілген өмірмен қамтамасыз ете алмағаны үшін емес, ал оның Құдайдан алған өмірінің символы және естелік болуы үшін» берді. Құдай көбінесе символдарды қолданады; Ол Өз күшін осы сыртқы белгілерге ауыстырмайды, бірақ «Олар арқылы бізге қолын созады, себебі көмексіз біз Оған көтеріле алмаймыз». Сондықтан, ол адамның жемісті жеген сайын өмірінің бастауын еске түсіріп, өзінің күшімен емес, Құдайдың рақымымен өмір сүріп жатқанын мойындауын қалайды. Кальвин ағаштың физикалық қартаюға қарсы биологиялық қорғаныс ретінде қызмет еткенін жоққа шығарады (Аквинге қарсы, оның атын атамай). Бұл қазіргі реформаланған теологиядағы тұрақты түсінік болып табылады.

Иудаизм

Яһуди мифологиясына сәйкес, Едем бағында өмір ағашы немесе "жан ағашы" бар, ол гүлдейді және жаңа жандарды жасайды. Олар Guf, Жандар қазынасына түседі. Жәбірейіл періште қазынаға қол салып, қолына тиген алғашқы жанды алып шығады. Содан кейін Лайла, ұрықтану періштесі, оның туғанға дейін бақылайды.

Кабала

Өмір ағашы қасиетті геометрияның бірнеше мысалында бейнеленген, және ол әсіресе Каббаланың орталық ұғымы болып табылады, онда ол сефирот (жекеше – сефира) деп аталатын он түйіндік схема ретінде көрсетіледі, немесе Құдайдың он эманациясы немесе қасиеттері. Ол Құдайдың, Жаратушының, періштелер арқылы және содан кейін адамдарға дейін ғаламдағы өзінің жаратушылық энергиясын қалай танытатынын көрсетеді. Ағаштың әр тармағы (сефирот) – әр түрлі Архангелдің басшылығындағы жаратушы күштің әр түрлі санатын білдіреді. Сенушілер әр түрлі энергияларға біртіндеп назар аудару арқылы адамдар Құдаймен жақын рухани байланысқа жете алады деп санайды. Каббала – еврей мистикасындағы эзотерикалық әдіс, ілім және ойлау мектебі.

Танымал мәдениетте

2006 жылы шыққан "Құдық" фильмінде өмір ағашы туралы тікелей айтылады; ол еврейлердің "Текжанас" кітабымен байланысты талқыланады. 1995 жылғы "Neon Genesis Evangelion" анимесінде періштелер деп аталатын жандар "өмір жемісіне" ие, ол оларға шексіз энергияны қамтамасыз етеді, соның ішінде жаңару және пішін өзгерту сияқты қабілеттерге мүмкіндік береді.