Кіріспе

Өлгендердің дене қалдықтарына арналған ыдыс, Дион Брэнд кітабы

Сүйек қоймасы – адам сүйектерінің соңғы демалыс орны ретінде салынған сандық, қорап, ғимарат, құдық немесе орын. Олар көбінесе жерлеу орыны жетіспейтін жағдайларда қолданылады. Дене алдымен уақытша қабірге жерленеді, содан кейін бірнеше жыл өткен соң сүйектері шығарылып, сүйек қоймасына ("os" латын тілінде "сүйек" деген мағынаны білдіреді) салынады. Сүйек қоймасының алатын жері өте аз болғандықтан, бір қабірге табындарға қарағанда әлдеқайда көп адамның сүйектерін сақтауға болады. Бұл практика кейде қабірлерді қайта пайдалану деп аталады.

Парсы сүйектері

Персияда зороастрийлер бұл үшін ежелгі заманнан бері (шамамен 3000 жыл бұрын) терең құдықты қолданып, оны астудан (әдеби мағынасында "сүйектер орны") деп атаған. Зороастризм дінінде астуданға қатысты көптеген дәстүрлер мен ережелер бар.

Яһудилік сүйек қоймалары

Екінші храм кезеңінде яһудилердің жерлеу салты әртүрлі болды, олар әлеуметтік жағдай мен сенімдеріне қарай өзгерді. Байлар үшін біріншілік жерлеуге үңгірлер, содан кейін сүйек қоймаларына (оссуарийлерге) жерлеу мүмкіндігі болды. Бұл сүйек қораптары жерлеу үңгірлеріндегі кішігірім ойыстарға, мәйіттің кебуі үшін қолданылатын орындықтарға, тіпті еденге қойылды. Оссуарийлердің көбі әктастан жасалған, олардың шамамен 40% күрделі геометриялық өрнектермен безендірілген. Көптеген оссуарийлерде, әсемделген немесе қарапайым, қайтыс болған адамның есімі жазылған. Бұл жазулар осы кезеңдегі аймақтағы есімдерді анықтау үшін маңызды ғылыми дерек көзі болып табылады. Осы кезеңдегі ең танымал яһуди оссуарийлері: Израиль мұражайындағы 'Ғибадатхананы салған Симон' деген жазуы бар оссуарий; 'Йехоханан бен Хагкол' деген жазуы бар, оның өкше сүйегінде айқышқа тартылған темір шеге табылған оссуарий; тағы бірі (Андре Лемейрге тиесілі), 'Исаның інісі Жүсіптің ұлы Яков' деген жазуы бар, оның нақтылығы ғалымдар арасында талқыланған; және 1980 жылы Талпиот қабірінен табылған он оссуарий, олардың бірнешесінде Жаңа өсиеттегі есімдердің жазылғаны хабарланды. Географиялық тұрғыдан алғанда, оссуарийлер негізінен Иерусалим мен оның айналасындағы қабірлермен байланысты; алайда, Иерихонда осы кезеңге тән оссуарийлердің сақталыған орындары табылды. Оссуарийлердің мақсаты мен шығу тегі туралы ғылыми пікірлер әлі де келіспеушілік тудырып отыр. Кейбір ғалымдар бұл жерлеу түрінің тазалық туралы діни ұғымдардағы өзгерістен пайда болғанын айтады. Мишна мен Талмудта осы кезеңдегі яһуди ғалымдары оссуарийлерде жерлеудің әдістері мен сенімдері туралы пікір алысқандары көрсетілген. Олардың ұстанымдары парызшыл дәстүрімен байланысты; сондықтан оссуарийлерді алдымен парызшыл діни мектебінің элиталық өкілдері жасап, кейін басқа топтарға таратқан деген болжам бар. Басқалары бұл кезеңде элитаның материалдық жағдайы оссуарийлердің пайдалануы мен пішініне көбірек әсер еткенін санайды. Иерусалим мен Иерихонның қалалық элитасының байлығының артуы және құрылыс шарының өркендеуі тас қалаушылардың көптігіне алып келді, бұл жерлеудің жаңа түрлерінің дамуына жағдай жасады. Оссуарийлер философиялық тұрғыдан грек-римдік өлімдегі жеке тұлғаның маңыздылығы туралы идеялармен, ал физикалық тұрғыдан эллинистік сандық жерлеу формаларымен үйлеседі; сондықтан оссуарийлер яһуди мәдени нормаларын бұзбайтын империялық жерлеу салтының элиталық еліктеуі болуы мүмкін. Екінші храм кезеңінен кейін яһудилер арасында сүйектерді оссуарийлерге екінші рет жерлеу салты сақталмады және Израиль жерінен тыс яһудилер арасында кеңінен таралған жоқ. Әрине, әр үрдісте ерекшеліктер бар: Екінші храм қирағаннан кейін Ғалилеяда саздан жасалған оссуарийлердің нашар көшірмелері жасалды; Бет-Шеарим некрополінде табылған соңғы тас оссуарийлер біздің заманымыздың үшінші ғасырының соңына жатады; және кем дегенде Екінші храм кезеңінен қалған бір оссуарий Александрияда табылды.

Рим-католик оскуариялары

Еуропада көптеген сүйек сақтау орындары табылады, оның ішінде Италияның Рим қаласындағы Санта-Мария-делла-Кончеционе-деи-Капучини; Оңтүстік Италиядағы Отранто шейіттері; Италияның Неаполь қаласындағы Фонтанелл зираты және Пургаторио-ад-Арко; Италияның Милан қаласындағы Сан-Бернардино-алле-Осса; Чехиядағы Брно сүйек сақтау орны мен Седлек сүйек сақтау орны; Польшадағы Чермна бас сүйек шіркеуі; Португалияның Эвора қаласындағы Капела-дос-Оссос ("Сүйек шіркеуі"). Испанияның Вальядолид провинциясындағы Уамба ауылында 12-18 ғасырларға жататын мыңнан астам бас сүйектері бар әсерлі сүйек сақтау орны бар. Жақында Франциядағы Дуамон сүйек сақтау орны да салынды, онда Бірінші дүниелік соғыстағы Верден шайқасында қаза болған 130 000-нан астам француз және неміс әскерлерінің қалдықтары сақталған. Париж катакомбалары тағы бір танымал сүйек сақтау орны болып табылады. Перудің Лима қаласындағы Сан-Франциско монастырының төменгі қабаттарындағы катакомбаларда да сүйек сақтау орны бар.

Ең үлкен сүйек сауыты

Париж қаласының көшелерінің астындағы катакомбаларда (сонымен қатар сүйек сақтау орындары немесе мәйітханалар деп те аталады) алты миллион адамның сүйектері ұқыпты түрде орналасқан. Қалада шамамен туннельдер мен жолдар бар, олардың ішінде 1700 жылдардың соңында қаланың толып жатқан зираттарынан қайта жерленгендердің сүйектері тығыз жиналған.

Шығыс православиелік сүйек қоймалары

Шындығында, сүйектерді сақтауға арналған қоршаулар – бұл ежелден келе жатқан дәстүр. Православ шіркеуінде, бауырластардың бірі қайтыс болған кезде, оның денесі бір жылдан үш жылға дейін жерленеді (толық сипаттамасы үшін христиандық жерлеу рәсіміне қараңыз), содан кейін эксгумацияланады, тазартылады және монастырьдің сүйек сақтау үйіне жиналады. Егер марқұмның қасиетті адам болғанына сенуге негіз болса, оның сүйектері қасиетті реликтің ішіне салынуы мүмкін; әйтпесе, сүйектер көбінесе араластырылады (бас сүйектері бір жерде, ұзын сүйектер басқа жерде, және т.б.). Аббаттың сүйектері ағаштан немесе металдан жасалған жеке қоршауға салынуы мүмкін. Сүйек сақтауға арналған қоршаулар грек православтық шіркеуінің қарапайым жамағаттарының арасында да қолданылады. Марқұм бір жылдан үш жылға дейін жерленеді, содан кейін, көбінесе қайтыс болған күнінің мерейтойында, отбасы діни қызметкермен бірге жиналып, парастас (тіршілікке оралу қызметі) өткізеді, содан кейін сүйектер эксгумацияланады, шараппен жуылады, иіссуға малындырылады және ағаштан немесе металдан жасалған кішкентай қоршауға салынады, онда марқұмның аты жазылады, және бұл мақсатқа арналған бөлмеге, көбінесе шіркеуде немесе оның жанында орналастырылады.