Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Есімдіктердің тілдік санаты
Linguistic category of nouns
Тіл білімінде есімдіктер класы – есімдіктердің нақты бір санаты. Есімдік өзінің атауының ерекшеліктеріне байланысты, мысалы, жынысы, тіршілікке ие болуы, пішіні сияқты белгілі бір кластың қатарына жатуы мүмкін, бірақ мұндай белгілеулер көбінесе конвенциялық болып келеді. Кейбір авторлар "грамматикалық жыныс" терминін "есімдік класы" терминімен мағынасы бірдей ретінде қолданады, ал басқалары оларды әртүрлі ұғымдар деп санайды. Есімдік кластарын есімдік жіктегіштерімен шатастырмау керек.
In linguistics, a noun class is a particular category of nouns. A noun may belong to a given class because of the characteristic features of its referent, such as gender, animacy, shape, but such designations are often clearly conventional. Some authors use the term "grammatical gender" as a synonym of "noun class", but others consider these different concepts. Noun classes should not be confused with noun classifiers.
Алгонки тілдері
Ожибве тілі және алгонкиан тілдерінің басқа мүшелері жанды және жансыз санаттарды ажыратады. Кейбір дереккөздер бұл айырмашылықтың қуатты және қуатсыз нәрселер арасындағы екенін айтады. Барлық тірі жандар, сондай-ақ қасиетті нәрселер мен Жермен байланысты нәрселер қуатты деп есептеледі және жанды санатқа жатады. Дегенмен, бұл жіктеу шартты, себебі "рассбери" жанды, ал "құлпынай" жансыз болып саналады.
The Ojibwe language and other members of the Algonquian languages distinguish between animate and inanimate classes. Some sources argue that the distinction is between things which are powerful and things which are not. All living things, as well as sacred things and things connected to the Earth are considered powerful and belong to the animate class. Still, the assignment is somewhat arbitrary, as "raspberry" is animate, but "strawberry" is inanimate.
Атабаска тілдері
Навахо (Оңтүстік Атабаска) тілінде есімдер олардың тіршілігіне, пішініне және қатайып-қою дәрежесіне қарай жіктеледі. Бірақ морфологиялық тұрғыдан алғанда, бұл айырмашылықтар есімдердің өзінде емес, есімдердің табыс немесе толықтауыш болып табылатын етістіктерінде білдіріледі. Мысалы, "Менің көйлегім төсекте жатыр" деген сөйлемде "жату" етістігі қолданылады, себебі "менің көйлегім" деген зат – жалпақ, иілгіш нәрсе. "Менің белбеуім төсекте жатыр" деген сөйлемде де "жату" етістігі қолданылады, өйткені "менің белбеуім" деген табыс – жұқа, иілгіш зат. Коюкон (Солтүстік Атабаска) тілінде жіктеу жүйесі күрделірек. Навахо сияқты, бұл тілде де етістіктердің жіктеу тамырлары бар, олар есімдерді тіршілігіне, пішініне және қатайып-қою дәрежесіне қарай жіктейді. Алайда, осы етістік тамырларынан өзге, Коюкон етістіктерінде есімдерді одан әрі жіктеуге арналған "жыныс префикстері" де бар. Яғни, Коюкон тілінде есімдерді жіктеудің екі жүйесі бар: (а) жіктейтін етістік жүйесі және (б) жыныстық жүйе. Мысалы, tonh етістігінің түбірі жабық заттарды білдіру үшін қолданылады. Tonh әртүрлі жыныс префикстерімен біріктірілгенде, ол қораптарға салынған заттарды білдіретін daaltonh немесе қаптарға салынған заттарды білдіретін etltonh болуы мүмкін.
In Navajo (Southern Athabaskan) nouns are classified according to their animacy, shape, and consistency. Morphologically, however, the distinctions are not expressed on the nouns themselves, but on the verbs of which the nouns are the subject or direct object. For example, in the sentence "My shirt is lying on the bed", the verb "lies" is used because the subject "my shirt" is a flat, flexible object. In the sentence "My belt is lying on the bed", the verb "lies" is used because the subject "my belt" is a slender, flexible object. Koyukon (Northern Athabaskan) has a more intricate system of classification. Like Navajo, it has classificatory verb stems that classify nouns according to animacy, shape, and consistency. However, in addition to these verb stems, Koyukon verbs have what are called "gender prefixes" that further classify nouns. That is, Koyukon has two different systems that classify nouns: (a) a classificatory verb system and (b) a gender system. To illustrate, the verb stem tonh is used for enclosed objects. When tonh is combined with different gender prefixes, it can result in daaltonh which refers to objects enclosed in boxes or etltonh which refers to objects enclosed in bags.
Баск тілі
Баск тілінде екі сынып бар: жанды және жансыз. Дегенмен, олардың арасындағы жалғыз айырмашылық – локатив жағдайларының (инессив, аблятив, аллатив, терминалды аллатив және бағытты аллатив) жіктелуінде. Жансыз зат есімдер үшін, егер зат есім жекеше түрде болса, орындылық жалғауы тікелей қосылады, ал көпше және белгісіз сан ета және (е)та жұрнақтарымен, сәйкесінше, орындылық жалғауының алдында көрсетіледі (бұл орындылық емес жағдайлардан өзгеше, оларда сан көрсетудің өзге жүйесі қолданылады, онда жалғаудың белгісіз түрі ең негізгі болып табылады). Мысалы, etxe "үй" есімінің жекеше аблятиві etxetik "үйден", көпше аблятиві etxeetatik "үйлерден", ал белгісіз аблятиві etxetatik (белгісіз түрі көбінесе зат есімнің алдында тұратын анықтауыштармен қолданылады: zenbat etxetatik "неше үйден"). Ал жанды зат есімдер үшін, керісінше, локативтік жалғаулар (кейбір фонетикалық өзгерістермен) gan жұрнағына қосылады, ол өзі жекеше, көпше немесе белгісіз генетивтік жалғауына қосылады. Сондай-ақ, егер сөз дауысты әріппен аяқталса, gan сөздің абсолютивтік түріне де қосылуы мүмкін. Мысалы, ume "бала" есімінің жекеше аблятиві umearengandik немесе umeagandik "баладан", көпше аблятиві umeengandik "балалардан", ал белгісіз аблятиві umerengandik немесе umegandik (генетивтік түрімен салыстырыңыз: umearen, umeen және umeren, ал абсолютивтік түрі: umea, umeak және ume). Инессив жағдайында, жанды зат есімдер үшін кейс жұрнағы gan жұрнағымен толығымен алмастырылады (etxean "үйде" және umearengan/umeagan "балада").
Basque has two classes, animate and inanimate; however, the only difference is in the declension of locative cases (inessive, ablative, allative, terminal allative, and directional allative). For inanimate nouns, the locative case endings are attached directly if the noun is singular, and plural and indefinite number are marked by the suffixes eta and (e)ta , respectively, before the case ending (this is in contrast to the non locative cases, which follow a different system of number marking where the indefinite form of the ending is the most basic). For example, the noun etxe "house" has the singular ablative form etxetik "from the house", the plural ablative form etxeetatik "from the houses", and the indefinite ablative form etxetatik (the indefinite form is mainly used with determiners that precede the noun: zenbat etxetatik "from how many houses"). For animate nouns, on the other hand, the locative case endings are attached (with some phonetic adjustments) to the suffix gan , which is itself attached to the singular, plural, or indefinite genitive case ending. Alternatively, gan may attach to the absolutive case form of the word if it ends in a vowel. For example, the noun ume "child" has the singular ablative form umearengandik or umeagandik "from the child", the plural ablative form umeengandik "from the children", and the indefinite ablative form umerengandik or umegandik (cf. the genitive forms umearen, umeen, and umeren and the absolutive forms umea, umeak, and ume). In the inessive case, the case suffix is replaced entirely by gan for animate nouns (compare etxean "in/at the house" and umearengan/umeagan "in/at the child").
Кавказ тілдері
Солтүстік-Батыс Кавказ тілдер отбасының кейбір мүшелері және Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің көбі зат есімдер класын көрсетеді. Солтүстік-Шығыс Кавказ отбасында лезги, уди және агуль тілдерінде ғана зат есімдер класы жоқ. Кейбір тілдерде тек екі класс бар, ал бац тілінде сегіз класс кездеседі. Дегенмен, ең көп тараған жүйеде төрт класс бар: еркек, әйел, жанды нәрселер және белгілі бір заттар, сондай-ақ қалған зат есімдерге арналған класс. Анди тілінде жәндіктерге арналған жеке класс бар. Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері ішінде абхаз және абаза тілдерінде ғана зат есімдер классы бар, ол адам еркек/адам әйел/адам емес деген айырмашылықты қолданады. Класс көрсететін Кавказ тілдерінің барлығында, бұл класс зат есімнің өзінде емес, оған тәуелді етістіктерде, сын есімдерде, есімдіктерде және постпозицияларда немесе препозицияларда белгіленеді.
Some members of the Northwest Caucasian family, and almost all of the Northeast Caucasian languages, manifest noun class. In the Northeast Caucasian family, only Lezgian, Udi, and Aghul do not have noun classes. Some languages have only two classes, whereas Bats has eight. The most widespread system, however, has four classes: male, female, animate beings and certain objects, and finally a class for the remaining nouns. The Andi language has a noun class reserved for insects. Among Northwest Caucasian languages, only Abkhaz and Abaza have noun class, making use of a human male/human female/non human distinction. In all Caucasian languages that manifest class, it is not marked on the noun itself but on the dependent verbs, adjectives, pronouns and postpositions or prepositions.
Атлантикалық конго тілдері
Атлантика-Конго тілдерінде жынысқа қатысты емес критерийлер бойынша анықталатын он немесе одан көп зат есім кластары кездеседі. Кейбір зат есім кластары адамдарға арналған. Фула тілінде шамамен 26 зат есім класы бар (нақты саны диалектіге байланысты аздап өзгереді).
Atlantic–Congo languages can have ten or more noun classes, defined according to non sexual criteria. Certain nominal classes are reserved for humans. The Fula language has about 26 noun classes (the exact number varies slightly by dialect).
Банту тілдері
Карл Майнхофтың айтуынша, банту тілдерінде барлығы 22 атау сыныбы бар, олар номиналды сыныптар деп аталады (бұл ұғымды В. Х. И. Блик енгізді). Ешбір тілдің барлық сыныптарын көрсететіні белгілі емес, бірақ көпшілігінде кем дегенде 10 атау сыныбы бар. Мысалы, Майнхофтың нөмірлеуі бойынша, шона тілінде 20 сынып, суахилиде 15, сотода 18 және гандада 17 сынып кездеседі. Сонымен қатар, полиплюральды атау сыныптары да бар. Полиплюральды атау сыныбы – бірнеше жекеше сыныптардың көпше түрін білдіретін сынып. Мысалы, прото-банту тіліндегі 10-сынып 9-сынып пен 11-сынып есімдерінің көпше түрін қамтиды, ал 6-сынып 5-сынып пен 15-сынып есімдерінің көпше түрін қамтиды. 6- және 10-сыныптар көптеген банту тілдеріне полиплюральды сыныптар ретінде берілген, бірақ көптеген тілдер басқа тілдерде кеңінен таралмаған жаңа полиплюральды сыныптарды дамытқан. Банту тілдерін зерттеушілер гендер (африка-азиялық және үнді-еуропалық тілдердегідей) мен номиналды сыныптардың (нигер-конго тілдеріндегідей) арасындағы айқын ерекшелікті атап көрсетеді. Номиналды сыныптары бар тілдер зат есімдерді гиперномиялық мағыналарына сәйкес бөліп көрсетеді. Номиналды сынып санаты гендер санатын ғана емес, сонымен қатар сан мен жағдай санатын да алмастырады. Майнхофтың тәсілін сынаушылар оның номиналды сыныптарды нөмірлеу жүйесінде бір зат есімнің жекеше және көпше түрі әртүрлі сыныптарға жататынын айтады. Олардың пікірінше, бұл басқа тілдерді дәстүрлі түрде қарастырумен үйлеспейді, онда сан гендерге перпендикуляр болады (сыншылардың сөзіне сенсек, Майнхоф стиліндегі талдау ежелгі грек тілінде 9 гендерді берер еді). Егер кең тілдік дәстүрді ұстансақ және жекеше мен көпшені бір сыныпқа жатқызсақ, онда суахилиде 8 немесе 9 атау сыныбы, сотода 11, ал гандада 10 сынып болады. Майнхофтың нөмірлеуі әртүрлі банту тілдерін салыстырумен айналысатын ғылыми еңбектерде жиі қолданылады. Мысалы, суахили тілінде «rafiki» («дос») сөзі 9-сыныпқа жатады, ал оның «көпше түрі» – 6-сыныптың «marafiki», тіпті 9-сыныптың көптеген сөздері 10-сыныптың көпше түрін қабылдаса да. Осы себепті атау сыныптарын олардың жекеше және көпше формаларын біріктіру арқылы белгілеу жиі кездеседі, мысалы, «rafiki» – «9/6» деп жіктеледі, бұл оның жекешеде 9-сыныпқа, ал көпшеде 6-сыныпқа жататынын көрсетеді. Дегенмен, барлық банту тілдерінде мұндай ерекшеліктер жоқ. Ганда тілінде әрбір жекеше сыныбына сәйкес келетін көпше сыныбы бар (бір сыныптан басқа, онда жекеше мен көпше арасында ерекшелік жоқ; сонымен қатар, кейбір көпше сыныптары бірнеше жекеше сыныптарына сәйкес келеді), және суахилидегідей ерекшеліктер жоқ. Осы себепті ганда тіл білімі мамандары ганда грамматикасын талқылау кезінде перпендикуляр нөмірлеу жүйесін қолданады (банту тілдерін салыстыру лингвистикасының контексінен басқа), бұл тілдің 10 дәстүрлі атау сыныбын көрсетеді. Жыныстар мен номиналды сыныптар арасындағы шекараны үнді-еуропалық тілдер одан әрі бұрмалайды, оларда суахилидегі «rafiki» сияқты әрекет ететін зат есімдер бар. Мысалы, итальян тілінде латын тілінен алынған есімдердің тобы бар, олар жекешеде еркек, ал көпшеде әйел болып табылады: «il braccio / le braccia»; «l'uovo / le uova». (Кейбір грамматиктер бұл есімдерді әлі де өздерінің бейтарап гендеріне жатқызады.)
According to Carl Meinhof, the Bantu languages have a total of 22 noun classes called nominal classes (this notion was introduced by W. H. I. Bleek). While no single language is known to express all of them, most of them have at least 10 noun classes. For example, by Meinhof's numbering, Shona has 20 classes, Swahili has 15, Sotho has 18 and Ganda has 17. Additionally, there are polyplural noun classes. A polyplural noun class is a plural class for more than one singular class. For example, Proto Bantu class 10 contains plurals of class 9 nouns and class 11 nouns, while class 6 contains plurals of class 5 nouns and class 15 nouns. Classes 6 and 10 are inherited as polyplural classes by most surviving Bantu languages, but many languages have developed new polyplural classes that are not widely shared by other languages. Specialists in Bantu emphasize that there is a clear difference between genders (such as known from Afro Asiatic and Indo European) and nominal classes (such as known from Niger–Congo). Languages with nominal classes divide nouns formally on the base of hyperonymic meanings. The category of nominal class replaces not only the category of gender, but also the categories of number and case. Critics of Meinhof's approach notice that his numbering system of nominal classes counts singular and plural numbers of the same noun as belonging to separate classes. This seems to them to be inconsistent with the way other languages are traditionally considered, where number is orthogonal to gender (according to the critics, a Meinhof style analysis would give Ancient Greek 9 genders). If one follows broader linguistic tradition and counts singular and plural as belonging to the same class, then Swahili has 8 or 9 noun classes, Sotho has 11 and Ganda has 10. The Meinhof numbering tends to be used in scientific works dealing with comparisons of different Bantu languages. For instance, in Swahili the word rafiki 'friend' belongs to the class 9 and its "plural form" is marafiki of the class 6, even if most nouns of the 9 class have the plural of the class 10. For this reason, noun classes are often referred to by combining their singular and plural forms, e. g., rafiki would be classified as "9/6", indicating that it takes class 9 in the singular, and class 6 in the plural. However not all Bantu languages have these exceptions. In Ganda each singular class has a corresponding plural class (apart from one class which has no singular–plural distinction; also some plural classes correspond to more than one singular class) and there are no exceptions as there are in Swahili. For this reason Ganda linguists use the orthogonal numbering system when discussing Ganda grammar (other than in the context of Bantu comparative linguistics), giving the 10 traditional noun classes of that language. The distinction between genders and nominal classes is blurred still further by Indo European languages that have nouns that behave like Swahili's rafiki. Italian, for example, has a group of nouns deriving from Latin neuter nouns that acts as masculine in the singular but feminine in the plural: il braccio/le braccia; l'uovo/le uova. (These nouns are still placed in a neuter gender of their own by some grammarians.)
Есімдіктер кластары мен грамматикалық жынысы
Кейбір тіл білімі мамалары қолданатын "жыныс" термині, 2, 3 немесе 4 классқа бөлінген зат есімдер кластары жүйесін білдіреді, әсіресе бұл жіктелу еркек және әйел арасындағы семантикалық айырмашылыққа негізделген болса. Жыныстар, осылайша, зат есімдер кластарының бір тармағы болып саналады. Дегенмен, барлық тіл білімі мамалары зат есімдер кластары мен жыныстарды ажырата бермейді, және олардың орнына екеуі үшін де "жыныс" немесе "зат есім класы" терминдерін қолданады. Кейде бұл айырмашылық уақыт өте келе өзгеруі мүмкін. Мысалы, дания тіліндегі негізгі диалекттер үш жыныстың екеуін біріктіріп, барлығы екі жынысқа дейін азайтты. Бірақ кейбір диалекттер үш жынысты да ағылшын тіліне ұқсас, негізінен бір жынысқа біріктірді, бірақ санаулы есімдерге қатысты бейтарап сын есімдерін сақтап қалды (дания тілінде олардың бәрі бейтарап). Нәтижесінде, сын есімдерде көрсетілген саналатын және саналмайтын зат есімдер кластарының жүйесі құрылды.
The term gender, as used by some linguists, refers to a noun class system composed with 2, 3, or 4 classes, particularly if the classification is semantically based on a distinction between masculine and feminine. Genders are then considered a sub class of noun classes. Not all linguists recognize a distinction between noun classes and genders, however, and instead use either the term "gender" or "noun class" for both. Sometimes the distinction can drift over time. For instance in Danish the main dialects merged 2 of 3 genders down to a total of two genders. But some dialects merged all three genders down to basically one gender similar to English, but kept the neuter adjective form for uncountable nouns (which are all neuter in Danish). Effectively creating a noun class system of countable and uncountables reflected in adjectives.
Зат есім кластары мен зат есім жіктеуіштерінің айырмашылығы
Жапон, қытай және тай тілдері сияқты кейбір тілдерде зат есімдердің пішіні мен қызметіне қарай қолданылатын күрделі бөлшектер жүйесі бар, бірақ бұл бөлшектер қосымша емес, еркін морфемалар болып табылады. Осы жіктеуіш сөздер арқылы анықталатын топтар басқа контекстерде әдетте ерекшеленбегендіктен, көптеген тіл білімі мамандары олар зат есімдердің кластарын құрамайды деген пікірде.
Some languages, such as Japanese, Chinese and the Tai languages, have elaborate systems of particles that go with nouns based on shape and function, but are free morphemes rather than affixes. Because the classes defined by these classifying words are not generally distinguished in other contexts, there are many linguists who take the view that they do not create noun classes.