Қиригуа: ежелгі Майя қаласы және тарихы

Кіріспе

Мая цивилизациясының оңтүстік-шығыс Гватемаладағы археологиялық ескерткіші

Quiriguá (kiɾiˈɣwa) – Гватемаланың оңтүстік-шығысындағы Изабал департаментінде орналасқан ежелгі майя археологиялық ескерткіші. Бұл орташа өлшемді нысан, шамамен Мотагуа өзенінің төменгі ағысында орналасқан, ал салтанатты орталығы солтүстік жағалаудан шамамен арақашықтықта жатыр. VIII ғасырда Киригуаның қарқынды дамуы 738 жылы Копан қаласын жеңген Как’ Тилиу Чан Йопаат патшасының әскери жеңісімен байланысты. Копанның ең ұлы патшасы Уаксаклахуун Убаа К’ауиль, немесе "18 Қоян" жеңілген соң тұтқындалып, кейін Киригуадағы Басты алаңда құрбандыққа шалынды. Осыған дейін Киригуа Копанның қарауында болған, бірақ содан кейін тәуелсіздігін сақтап қалды. Киригуадағы салтанатты архитектура аса зәулім емес, бірақ бұл орынның маңыздылығы мүсіндердің көптігінде, соның ішінде Жаңа дүниеде орнатылған ең биік тас монументі бар.

Атауы және орналасқан жері

Киригуа археологиялық ескертісі осы аттас жақын ауылдың атымен аталады және Гватемала қаласының солтүстік-шығысынан сәл жоғары орналасқан; ол Изабал департаментіндегі Лос-Аматес муниципалитетіне кіреді және теңіз деңгейінен жоғары биіктікте жатыр. Мотагуа өзенінің төменгі ағысының солтүстік жағасында орналасқан Киригуа, өзен аңғарының су тасқынына бейім жазыққа қарай кеңейтілген жерде орналасқан, бұл ғасырлар бойында оны мерзімік су тасқынына ұшыратқан. Қаланың пайдаланылу кезеңінде өзен осы жерге жақын болғанымен, кейіннен бағытын өзгертіп, қазір салтанатты орталықтың оңтүстігінен ағып өтеді. Киригуа Мотагуа жарылысының үстіне салынған және қала ежелгі заманда болған күшті жер сілкіністерінен зардап шеккен.

Халық саны

Киригуа элитасы этникалық жағынан майялық болғанымен, бұл орын Мезоамерика аймағының оңтүстік шетінде жатыр және халық кем дегенде екі этностық топтан тұрды, этникалық майялар азшылықты құрады. Халық саны шамамен 1200–1600 адамды құрады деп есептеледі; жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, орта есеппен әр шаршы километрге 130 құрылыс (әр шаршы мильге 338) орналасқан, ал Копан орталығында бұл көрсеткіш 1449 құрылыс/км² (3767 құрылыс/шаршы миль) болған. Халық тығыздығының төмендігі Киригуаның сирек қоныстанған ауылдық аймақтардың орталығы болғанын көрсетеді. 738 жылы Копанға қарсы жасалған сәтті көтерілістен кейін Киригуа алқабындағы халық саны тез өсті, бірақ бұл ешқашан тығыз қоныстанған жер болған жоқ. 9 ғасырда халық саны күрт азайды, нәтижесінде қала тасталып қалды. Сонымен қатар, какао сияқты маңызды тауарлардың өзен арқылы жоғары және төмен ағысын бақылау жүзеге асырылды, какао жергілікті ақшалай дақыл ретінде өндірілді. Бұған қоса, жүгері Копан қаласындағы билеушілеріне төленетін салықтың маңызды бөлігін құрады, ал Копан қаласы өз жергілікті ресурстарын толықтай қолданып бітірген еді. Классикалық кезеңде бұл орынның орналасуы Киригуаның таулы аймақтан Кариб теңізі жағалауына және Копаннан Петен алқабының ірі қалаларына бағытталған сауда жолдарының тоғысқан жеріне айналдырды.

Тоқтату және қалпына келтіру

Киригуа 6 ғасырдың басынан 7 ғасырдың ортасына дейін үзіліс кезеңін бастан өткерді. Бұл, Тикальдың Калакмулдан жеңілуінен туындаған Орта классикалық дәуірдегі Тикаль үзілісімен байланысты болуы мүмкін. Осы кезеңде Киригуаға белгісіз жаулар шабуыл жасағанына куәліктер бар, оны Stela U және 26-шы монументтің көрінеуіне дейін әдейі бұзуы көрсетіп тұр, бұл басып кірген жауынгерлердің салған зиянының ерекшелігі. 495 жылдан 653 жылға дейін жалғасқан бұл үзіліс кезінде ескерткіштер тігілген жоқ.

Апигейі

Киригуа дәстүрлі түрде оңтүстік көршісі Копанға бағынышты болды, ал 724 жылы Копан патшасы Уаксакладжуун Убаа К’ауил, К’ак’ Тилиу Чан Йопаатты Киригуа тағына өзінің вассалы ретінде орнатты. Бұл тәуелсіздік туралы алғашқы мәлімдемелер тек егер Киригуа сыртқы одақ құруға қол жеткізген болса ғана жасалуы мүмкін. Шындығында, бұл жергілікті бүлік екі майя «үкірегі» – Тикаль мен Калакмул қалалары арасындағы үлкен күрестің бір бөлігі болған сияқты. 736 жылы, екі жыл өткен соң ғана, К’ак’ Тилиу Чан Йопаатқа алыс Калакмулдың биік патшасы Вамау К’ауил келді, ал Копан Тикальдың ең көне одақтастарының бірі болды. Калакмул патшасының бұл сапарының уақыты өте маңызды, ол К’ак’ Тилиу Чан Йопааттың Киригуа тағына Копанның вассалы ретінде отырғанынан кейін және одан кейін болған тікелей көтеріліс аралығында болды. Бұл Калакмулдың Тикальды әлсірету үшін және Мотагуа аңғарының бай сауда жолына қол жеткізу үшін Киригуаның көтерілісін қолдағанын анық көрсетеді. Ол 725 жылы патшалық тағына отырғызылды. Тұтқынға алынған билеуші Киригуаға қайтарылды және 738 жылдың 3 мамырында ол қоғамдық рәсімде бас кесілді. Осыдан кейін Киригуа монументтерді салуға белсенді кірісті, Копанның мүсіндік стилін еліктеп, жұмысты орындау үшін тұтқынға алынған Копан мүсіншілерін пайдаланған болуы мүмкін. 738 жылғы оқиғалардан кейін Киригуа мен аңғардағы басқа да елді мекендердің халқы тез өсті, бірақ Киригуа әрқашан шағын орталық болды және оның жалпы халқы ешқашан 2000 адамнан аспады. Кейінгі классикалық дәуірде (шамамен 600 – 900 жж.) Калакмулмен одақтастық көбінесе әскери қолдау уәдесімен байланысты болды. Копанның, Киригуадан әлдеқайда күшті қала, бұрынғы вассалына қарсы кек алмауы, оның Калакмулдың әскери араласуынан қорқып, одан сақтануы мүмкін. Калакмулдың өзі Киригуадан жеткілікті алыста болғандықтан, К’ак’ Тилиу Чан Йопаат толық вассалдық мемлекет ретінде оның билігіне тікелей түсуден қорқып, тіпті Калакмул Копанды жеңуге көмектесу үшін жауынгерлерін жіберген болса да, одан қауіптенбеді. Одақ керісінше, өзара тиімді болды, Калакмул Тикальдың күшті одақтасын әлсіретуге қол жеткізді, ал Киригуа тәуелсіздік алды. 718 жылы Ксуй қаласы (әлі күнге дейін табылмайтын) Копанның басшылығымен Уаксакладжуун Убаа К’ауил шабуыл жасап, өртеп жіберді. 738 жылы Копан патшасы құрбан болғаннан кейін, Ксуй Киригуаның адал вассалы болды және 762 жылы К’ак’ Тилиу Чан Йопаат «Күншығыс Ягуардың» бағынышты қаланың тағына көтерілуін бақылады. Қаласының тағдырын түбегейлі өзгерткен К’ак’ Тилиу Чан Йопаат 785 жылдың 27 шілдесінде қайтыс болды. «Зооморф Г» – оның ескерткіш тасы, онда ол 10 күннен кейін 13 Кавак үйінде қалай жерленгені жазылған. Ұлы патшаның орнын «Аспан Ксюл» атты билеуші алды, оның есімі толық анықталмаған. «Аспан Ксюл» Киригуаның билік еткен әміршісі болды, бұл оның әкесі деп саналатын К’ак’ Тилиу Чан Йопаат қайтыс болғаннан кейін 78 күн өткен соң болды. Оның билігі 10–15 жылға созылды және бұл белсенділік кезеңі болды. Майя аймағының көп бөлігінде қалалар классикалық майялардың құлдырауына ұшырап, жойылып бара жатқан еді, бірақ Киригуада «Аспан Ксюл» үш үлкен зооморф мүсіні мен екі құрбандық алтарын салған, олар майя тас өңдеуінің кереметтері саналады. «Аспан Ксюл» 795–800 жылдар аралығында қайтыс болды.

Quiriguá traditionally had been subordinate to its southern neighbour, Copán, and in 724 Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil, king of Copán, installed K'ak' Tiliw Chan Yopaat upon Quiriguá's throne as his vassal. These early assertions of independence can only have been made if Quiriguá had managed to form an external alliance.]] Indeed, this local act of rebellion appears to have been part of the larger struggle between the two Maya "superpowers", the great cities of Tikal and Calakmul. In 736, only two years later, K'ak' Tiliw Chan Yopaat received a visit from Wamaw K'awiil, the high king of distant Calakmul, while Copán was one of Tikal's oldest allies. The timing of this visit by the king of Calakmul is highly significant, falling between the accession of K'ak' Tiliw Chan Yopaat to the throne of Quiriguá as a vassal of Copán and the outright rebellion that was to follow. This strongly suggests that Calakmul sponsored Quiriguá's rebellion in order to weaken Tikal and to gain access to the rich trade route of the Motagua Valley. who had installed him on his throne in 725. The captured lord was taken back to Quiriguá and on 3 May 738 he was decapitated in a public ritual. After this, Quiriguá engaged in a major monument building programme, closely mimicking the sculptural style of Copán, possibly using captured Copán sculptors to carry out the work. The population of Quiriguá and of other sites in the valley rapidly increased after the events of 738, although Quiriguá was always a small centre and its total population probably never exceeded 2,000. In the Late Classic (c. 600 – c. 900), alliance with Calakmul frequently was associated with the promise of military support. The fact that Copán, a much more powerful city than Quiriguá, failed to retaliate against its former vassal implies that it feared the military intervention of Calakmul. Calakmul itself was far enough away from Quiriguá that K'ak' Tiliw Chan Yopaat was not afraid of falling directly under its power as a full vassal state, even though it is likely that Calakmul sent warriors to help in the defeat of Copán. The alliance instead seems to have been one of mutual advantage, Calakmul managed to weaken a powerful ally of Tikal while Quiriguá gained its independence. In 718, the city of Xkuy – an as yet undiscovered site – was attacked and burned by Copán under the leadership of king Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil. After the king of Copán was sacrificed in 738, Xkuy seems to have become a loyal vassal of Quiriguá and in 762 K'ak' Tiliw Chan Yopaat supervised the accession of "Sunraiser Jaguar" to the subservient city's throne. K'ak' Tiliw Chan Yopaat, who had so dramatically changed the destiny of his city, died on 27 July 785. Zoomorph G is his memorial stone and it describes how he was buried 10 days later in the 13 Kawak House, a building that has not been identified. The great king was succeeded by "Sky Xul", a king whose name has not been properly identified. "Sky Xul" became the reigning lord of Quiriguá 78 days after the death of K'ak' Tiliw Chan Yopaat, who is thought to have been his father. His reign lasted from 10 to 15 years and was a period of continued activity. In most of the Maya region cities already were suffering terminal decline, engulfed by the Classic Maya collapse, but in Quiriguá "Sky Xul" dedicated three great zoomorph sculptures and two altars, considered marvels of Maya stoneworking. "Sky Xul" died some time between 795 and 800.

Қиындық пен құлдырау

"Жейд Аспан" туралы, "Скай Ксюль"ден кейін билік еткен және Киригуаның соңғы билеушісі болған туралы көп мәлімет жоқ. Қаланың күші әлсірегенін, оның билігі кезінде тіктелген екі кішкентай стела көрсетіп тұр, бұл патшалықтың бұрынғы билеушілердің ескерткіштерімен салыстырылатын сападағы монументтерді жасауға қажетті ресурстарға енді қол жеткізе алмайтынын аңғартады. Дегенмен, "Жейд Аспан" акропольдегі ең ірі екі құрылысты салды. Киригуа, көрінетіндей, Копаннан тәуелсіздігін сақтап, 9 ғасырдың басына дейін гүлдене берді. Бірақ 810 жыл Киригуада соңғы иероглифтік мәтіндер тіктелген жыл болды, алайда қала орталығында құрылыс азая түсті. Осыдан кейін Киригуа үнсіздікке батты, оны классикалық майя цивилизациясының құлдырауының ірі құбылысы шарлады – Мотагуа арқылы сауда тоқтағанда өмір сүру мағынасын жоғалтты; бірнеше жылдың ішінде Киригуа дерлік толық босады, ал Мотагуа аңғарындағы басқа да орындар ауыр құлдырауға ұшырады немесе тасталып кетті.

Классикалықтан кейінгі

Постклассикалық кезеңнің басында (шамамен 900 – 1200 жылдар аралығында) Киригуа қаласын Юкатан түбегінің Кариб теңіз жағалауы мен Белиз аймақтарымен тығыз байланысты халықтар мекендеген, бұл Юкатан жағалауы мен Мотагуа аңғарын қамтитын сауда желісін Чонтал Майяларының бақылауында ұстауымен байланысты болуы мүмкін. Олар қаланы қысқа мерзімге қайта басып алған кезде акрополь кешеніне маңызды қосымшалар жасады. Олардың қоныстануымен байланысты табылған заттардың ішінде жатқан чакмул мүсіні және Юкатанның шығыс жағалауынан әкелінген керамикалық бұйымдар бар. Киригуадан бірнеше мыс қоңыраулар мен әшекейлер табылды, олар Майя аймағындағы металлдан жасалған ең ерте бұйымдардың қатарына жатады. Олардың жасалған мерзімі Терминалдық классикалық (шамамен 800 – 950 жылдар) немесе Ерте постклассикалық кезеңге сай келеді.

Қазіргі тарих

Киригуа туралы мәліметтерді алғаш жариялаған еуропалық саяхатшы – ағылшын сәулетшісі және суретшісі Фредерик Кэтервуд болды, ол 1840 жылы қираған орынға жетті. Бұрынғы жер иесі, Payés тегімен, қираған орындардың бар екенін ұлдарына және Гватемалада тұратын ямайкалық ағылшын Карлос Майнейге айтқан. Ескі Payés жақында қайтыс болып, жерді ұлдарына қалдырған, ал Майней де, Payés-тің ұлдары да қираған жерді араламағандықтан, олар Джон Ллойд Стивенс пен Кэтервудты алғашқы сапарына шақырды. Стивенс басқа да міндеттермен айналысты, бірақ Кэтервуд Пайес бауырластармен бірге Киригуаға бара алды. Қиын жағдайларға байланысты ол қираған жерде көп уақыт бола алмады, бірақ екі стеланың суретін жасады, олар Джон Ллойд Стивенстің 1841 жылғы «Орталық Америка, Чиапас және Юкатандағы саяхат оқиғалары» кітабында Кэтервудтың сапары туралы қысқаша мәліметтермен бірге жарияланды. Киригуа – Стивенс пен Кэтервудтің өздері ашқан алғашқы орын болды. 1854 жылы Карл Шерцер қираған орындар туралы толық мәліметтер берді. 1881 жылы зерттеуші және археолог Альфред Модслей үш күнге Киригуаға сапар шекті; ол көрген алғашқы Колумбқа дейінгі қираған орындар болды және олар оны Орталық Америка археологиясына қызығушылық танытуға ынталандырды. Бұл қалыптар кейін Виктория және Альберт мұражайына жіберілді, ал олардың көшірмелері Британ мұражайына жеткізілді. 1910 жылы United Fruit Company Киригуа мен оның айналасындағы барлық жерді банан өндіру үшін сатып алды; олар салтанатты орталықты археологиялық парк ретінде бөліп, плантациялар арасында орманды арал қалдырды. 1910-1914 жылдары Санта-Федегі Америка археология мектебі үшін Эдгар Ли Хьюетт пен Сильванус Морли археологиялық жұмыстар жүргізді. Карнеги институты 1915 жылдан 1934 жылға дейін Киригуада бірнеше жоба жүргізді. Киригуа – майя археологиялық орындарының алғашқыларының бірі, бірақ оны аз қалпына келтірді және қираған жерлер қайтадан джунглимен қапталды. 1974 жылдан 1979 жылға дейін Пенсильвания университеті, Ұлттық географиялық қоғам және Гватемалалық Антропология және тарих институтының демеушілігімен Киригуада ауқымды археологиялық жоба жүргізілді. Роберт Шарр мен Уильям Р. Коудың басшылығымен жоба акропольді қазып, ескерткіштерді тазартып, шеттегі топтарды зерттеді. 1981 жылы ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды, ал 1999 жылы ЮНЕСКО «Киригуаның археологиялық орнын қалпына келтіру үшін шұғыл көмек» үшін 27 248 АҚШ долларын қаржыландыруды мақұлдады. Бұл жердің бір стеласы Гватемаланың 10 центаво монетасында бейнеленген. Киригуа археологиялық паркіне кіретін аймақ туризм үшін көлік тұрағы, мұражай және санитарлық жайлар құрылысы арқылы дамытылды және жұртшылыққа күн сайын ашық. Баллкорт алаңының батысындағы аудан, бәлкім, өзен жағалауындағы теңіз жағасындағы аймақ болған, ал Ұлы алаңның оңтүстік бөлігі базар болғандығы туралы деректер бар. Сайт орталығынан жақын жерде бірнеше керамикалық қапталған құдықтар қазылып алынды, олардың барлығы 8-ғасырда салынған және кейбіреулері 9-ғасырда қолданыла бергенімен, олардың ешқайсысының сол уақытқа дейін салынбағаны белгілі. 1А1 – Ұлы алаңның солтүстік бөлігін құрайтын орасан зор платформа. Ол алаңның оңтүстік бөлігінің деңгейінен жоғары көтеріледі. Бұл үлкен алаңның солтүстік бөлігін құрайды, оны солтүстікке қарай алаңды кеңейткен кезде K'ak' Tiliw Chan Yopaat салды. Платформа өзеннің тас тас тақталарынан жасалып, тас тақтайлармен қапталған. 1А1 платформасы А, С, D, Е және F стелаларын және Зооморф Б-ті көтеріп тұрды. Платформа екі кезеңмен 20 жыл бойы салынды. 1А3 – Ұлы алаңның солтүстік шетін белгілейтін үлкен үйінді. Ол бастапқыда өлшенді және биік болды. Алаңнан ғимараттың оңтүстік жағына кең баспалдақ көтерілді. Кейіннен құрылыстың солтүстікке қарай кеңейтілуімен, құрылыстың екінші кезеңі ешқашан аяқталмаған. Акрополь – негізінен элитаның тұруы және әкімшілік мақсаттар үшін пайдаланылған сарай кешені. 1В1 бөлімшесі К'инич Ахау қабырғасы деп те аталады. Бұл – ұзақ және қалың қабырға, ол акрополистің батыс тұғырынан тұрды. Қабырғаның батыс жағында өзенге қарап, күн құдайлары мен адам қолдарымен жыландар бейнеленген бес мозаикалық маскалар орналасқан. Бұл маскалар жыланның бас-башымен қоршалған екі концентрикалық овалдан тұратын фриз арқылы бекітілді. Қабырға 750 жылы, Как Тилиу Чан Йопат билік құрған кезде аяқталды. 1В под.4 Акрополдағы қазба жұмыстары Акропол алаңының батыс жағындағы құрылыстардың астында толығымен көмілген доп алаңын тапты. Бұл орындағы алғашқы доп алаңы болды және ол 7-ғасырдың ортасында салынған. Ол риолит блогынан салынған. Бұл доп алаңы Копандоғы доп алаңдарының тікелей көшірмесі болып табылады, бір стильде, бірдей өлшемдерде және бірдей бағытта салынған. Доп алаңы Как Тилиу Чан Йопат акропольге кіруді шектеу үшін батыс платформаны салғанда көмілді. 1В2 сонымен қатар Акропол алаңының оңтүстігінде, оңтүстік-батыс бұрышында орналасқан. Ол 1В1 құрылысынан кішірек, оған іргелес, және оның төменгі қабырғалары да әлі тұр. Бұл мүсінмен әсем безенілген шағын тұрғын үй болды. Бұл құрылыс, бәлкім, Как Тилиу Чан Йопаттың резиденциясы болды. 1В3 және 1В4 – Акропол алаңының батыс жағындағы құрылыстар, төменгі қабырғалары ғана қалды. Ол «Нефриттік аспан» билік құрған кезеңде салынған. Ғимараттың астында тақталармен қапталған, элиталық жерлеу орны бар мазар табылған. Қалдықтар, бәлкім, ер адамға тиесілі болды, тістеріне нефрит енгізілген, ал осы материалдан жасалған біріккен моншақ ауызға салынған. Қазылған керамикалық заттар бұл мазарды Ерте Классика кезеңіне жатқызады. 1В7 – Как Тилиу Чан Йопат акропольді кеңейту кезінде көмілген доп алаңын алмастыру үшін салған доп алаңы. Доп алаңы Доп алаңы алаңында орналасқан, оған оның атын берген, акропольдің солтүстік-батысында. Доп алаңының бағыты – майя аймағында ерекше, онда доп алаңдары дәстүрлі түрде солтүстік-оңтүстік бағытта салынған. 3С1 – аңғар төмендігіндегі кең топырақ платформа, ол Классикалық кезеңнің ортасында салынған және орындағы ең ерте құрылыстардың бірі, оның кейбір бөліктері катастрофалық су тасқынынан кейін де қолданыла берді. 122 және 123 орындары – өзеннің оңтүстігіндегі ағын сулы жазықтықта орналасқан топтар. 122 орны, қазба жұмысы жүргізілмегенімен, пирамидалық үйінді мен оңтүстік-батыс бағытындағы алаңнан тұратын кешен болып табылады, ол таулы аймақтардағы кейбір Колумбқа дейінгі кешендерге ұқсас, сондықтан ол сол кезеңге жатқызылады. Бұл Ұлы алаңнан ежелгі заманда осы жерге көшірілген нашар тозып кеткен S стеласының орны. С тобы мүсінмен безелмеген стелаға ие. Киригуадағы ескерткіштерге әдетте алыс карьерлерден әкелінген қызыл құмтастан мүсінделген, өте үлкен стелалар кіреді. 738 жылы Копан королінің жеңіліске ұшырап, өлімге кесілгеннен кейін Киригуаның мүсіндік стилі бұрынғы үстемдігіне ұқсас болды. Ескерткіштерге майя тас жазуларының ең күрделі және әдемілері саналатын глифтік мәтіннің ұзын панельдері кіреді. Бұл мәтіндердің ерекшелігі – майя жазуының әдеттегі таяқша және нүктелік сандық глифтерінің орнына, құдайлардың тамаша мүсінделген бейнелерінің қолданылуы. Алайда, 8-ғасырдың соңына қарай Киригуа өзінің ерекше стилін жасады, онда бақалардың, яғуарлардың, қолтыраулардың және жыртқыш құстардың элементтерін біріктіретін мифологиялық жануарлардың пішініне мүсінделген тастар жасалды; бұл мүсіндер…

The first European visitor to publish an account of Quiriguá was English architect and artist Frederick Catherwood, who reached the ruins in 1840. The previous landowner, by the surname of Payés, had related the existence of the ruins to his sons and to Carlos Meiney, a Jamaican Englishman resident in Guatemala. The elder Payés had recently died and passed the land to his sons and, since neither Meiney nor Payés' sons had visited the land containing the ruins, they invited John Lloyd Stephens and Catherwood to join them on their first trip to the site. Stephens had other duties to attend to, but Catherwood was able to accompany the Payés brothers to Quiriguá. Due to adverse conditions he was only able to stay a short time at the ruins, but made drawings of two of the stelae, which were published with a short account of Catherwood's visit in John Lloyd Stephens's book Incidents of Travel in Central America, Chiapas, and Yucatan in 1841. Quiriguá was the first site that Stephens and Catherwood could claim to have discovered themselves. A longer account of the ruins was made in 1854 by Karl Scherzer. Explorer and archaeologist Alfred Maudslay visited Quiriguá for three days in 1881; they were the first pre Columbian ruins that he saw and they were sufficiently impressive to inspire him to take up a permanent interest in Central American archaeology. these molds were then shipped to the Victoria and Albert Museum, with casts being transferred to the British Museum. In 1910, the United Fruit Company bought Quiriguá and all the land for a great distance around the site for banana production; they set aside around the ceremonial centre as an archaeological park, leaving an island of jungle among the plantations. More archaeological work was carried out from 1910 to 1914 by Edgar Lee Hewett and Sylvanus Morley for the School of American Archaeology in Santa Fe. The Carnegie Institution conducted several intermittent projects at Quiriguá from 1915 through 1934. Quiriguá was among the first Maya archaeological sites to be studied intensively, although little restoration was carried out and the ruins once again became overgrown with jungle. From 1974 through 1979, an extensive archaeological project was conducted at Quiriguá sponsored by the University of Pennsylvania, the National Geographic Society, and the Guatemalan Instituto de Antropología e Historia. Directed by Robert Sharer and William R. Coe, the project excavated the acropolis, cleaned the monuments, and studied outlying groups. It was declared a UNESCO World Heritage Site in 1981, and in 1999 UNESCO approved one off funding of US$27,248 for "emergency assistance for the rehabilitation of the archaeological site of Quiriguá". One of the site's stelae is depicted on the Guatemalan 10 centavo coin. The area included within the Archaeological Park of Quiriguá has been developed for tourism with the construction of a car park, site museum, and sanitation facilities and is open to the public on a daily basis. The area to the west of the Ballcourt Plaza was probably the riverside docking area and there is evidence that the southern part of the Great Plaza was a marketplace. A number of ceramic lined wells have been excavated close to the site core, these were all built in the 8th century and although some continued in use into the 9th century, none are known to have been built that late. 1A 1 is an enormous platform forming the northern part of the Great Plaza. It measures and rises above the level of the southern part of the plaza. It forms the northern portion of the Great Plaza, being built by K'ak' Tiliw Chan Yopaat when he extended the plaza northward. The platform was built from river cobbles and was paved with stone slabs. Platform 1A 1 supported the stelae A, C, D, E and F and Zoomorph B. The platform was built in two phases over about 20 years. 1A 3 is a large mound marking the northern edge of the Great Plaza. It originally measured and was high. A wide stairway climbed the southern face of the structure from the plaza. The structure was later extended to the north but this second phase of construction was never finished. The acropolis was a palace complex used primarily as an elite residence and for administrative purposes. 1B sub.1 is also known as the K'inich Ahau Wall. It was a free standing wall over long and thick, it stood on top of the western platform of the acropolis. The western side of the wall overlooked the river and bore five alternating mosaic masks representing solar deities and serpents with human arms. These masks were supported by a frieze consisting of two concentric ovals flanked by serpent heads. The wall was completed around 750, during the reign of K'ak' Tiliw Chan Yopaat. 1B sub.4 Excavations at the acropolis discovered a completely buried ballcourt under the structures on the western side of the Acropolis Plaza, This was the first ballcourt at the site and dates to the middle of the 7th century. It was built with blocks of rhyolite. This ballcourt is a close copy of the ballcourts at Copán, being built in the same style, to the same dimensions, and with the same orientation. The ballcourt was buried when K'ak' Tiliw Chan Yopaat built the massive western platform to restrict access to the acropolis. 1B 2 also lies south of the Acropolis Plaza, in the southwest corner. It is smaller than structure 1B 1, which it adjoins, and its lower walls also are still standing. It was a small residential building that was elaborately decorated with sculptured stonework. This structure was probably the residence of K'ak' Tiliw Chan Yopaat. 1B 3 and 1B 4 are structures on the west side of the Acropolis Plaza, only the lower walls remain. It was built during the reign of "Jade Sky". Located under the building was a tomb lined with slabs of schist, which contained an elite burial. The remains probably belonged to a male, the teeth were inlaid with jade, and a bead of the same material had been placed in the mouth. Associated ceramic offerings date this tomb to the Early Classic. 1B 7 is a ballcourt, built by K'ak' Tiliw Chan Yopaat to replace the ballcourt buried under his expansion of the acropolis. The ballcourt lies in the Ballcourt Plaza, to which it gives its name, to the northwest of the acropolis. The ballcourt has an east–west orientation that is unusual in the Maya region, where ballcourts traditionally are aligned north–south. 3C 1 is a broad earthen platform on the valley floor, it dates to the middle of the Classic Period and is one of the earlier constructions at the site, parts of it continuing in use after a catastrophic flood. Locus 122 and Locus 123 are groups located on the floodplain south of the river. Locus 122, although unexcavated, is a compound consisting of a pyramidal mound and a NE–SW oriented plaza, similar to some Preclassic complexes in the highlands, for which reason it is presumed to date from that period. It is the location of the badly eroded Stela S, which was moved here from the Great Plaza in ancient times. Group C has an unsculptured stela.]] The monuments at Quiriguá include unusually large stelae elaborately carved from single blocks of red sandstone, brought from quarries away. After the defeat and execution of the king of Copán in 738, the sculptural style of Quiriguá closely resembled that of its former overlord. The monuments include long panels of glyphic text that are considered among the most complex and beautiful of all Maya stone inscriptions. A characteristic of these texts is the use of full figure glyphs in which the normal bar and dot number glyphs of Maya script are replaced with exquisitely carved representations of the deities. However, by the latter part of the 8th century Quiriguá had developed an original style with the production of boulders elaborately sculpted into the forms of composite mythological animals bearing elements of toads, jaguars, crocodiles, and birds of prey; these sculptures are referred to as zoomorphs and were completed by two later kings after the death of K'ak' Tiliw Chan Yopaat in 785. Stela A was erected in 775 by K'ak' Tiliw Chan Yopaat. Zoomorph B was dedicated in 780 by K'ak' Tiliw Chan Yopaat, it is a multi ton boulder sculptured into a half crocodile half mountain beast. The hieroglyphic text on this monument consists entirely of full figure glyphs. Traces of red pigment have been found on this zoomorph, which is long. A dedication cache was found buried in a pit under Zoomorph B, it included seven flint blades between in length. Stela C was erected in 775 by K'ak' Tiliw Chan Yopaat. The hieroglyphic text contains references to 455 and Tutuum Yohl K'inich, an early king. This date is recorded throughout the entire Maya area as the beginning of the current creation, when the deities were placed in order. Stela C forms a pair with Stela A and was dedicated on the same date. [[File:GT Quirigua StelaE. JPG|thumb|upright|alt=A tall, narrow monument covered by a thatched roof. Two further stelae are visible in the background, also covered by thatched roofs, against a backdrop of trees.|Stela E at Quiriguá, possibly the largest freestanding stone monument in the New World This stela was dedicated on 24 January 771 by K'ak' Tiliw Chan Yopaat. Its total shaft measures in height, including the buried portion holding it in place, which measures just under This enormous monolith is the largest stone ever quarried by the ancient Maya and weighs approximately 65 tons, In 1917 this stela, already tilting away from vertical, finally fell over completely after heavy rains, although it remained unbroken. In 1934 an attempt was made to raise the stela using a winch and steel cables, during which the cables snapped and the monolith fell and was broken into two pieces, which have since been joined back together using concrete. The stela is executed in the wrap around style. A flint blade was found buried under the stela butt, buried as an offering when the stela was dedicated. Stela J was erected by K'ak' Tiliw Chan Yopaat in 756 and is carved in the wrap around style. Altar L is fairly crudely worked and dates to 653. The text bears the name of king K'awiil Yopaat and also mentions "Smoke Imix", the 12th king of Copán. The altar is a rhyolite disk in diameter and thick. The sculptural style of this altar is unique, and shows affinities with the distant site of Caracol in Belize. Altar M this modest monument is the earliest known monument dedicated by K'ak' Tiliw Chan Yopaat. The importance of this monument lies in its text, in which this preeminent king of Quiriguá claimed the title of k'uhul ajaw, holy lord, and began his bid for independence from Copán. This rhyolite sculpture was dedicated on 15 September 734 and has the form of a monstrous head, possibly that of a crocodilian. Altar N is another small rhyolite sculpture stylistically similar to Altar M. This sculpture has the form of a turtle shell with a skeletal head with a mirror on its forehead emerging sideways from one end and an elderly figure from the other. This is a representation of the bicephalic deity Pawatun (God N), a prominent underworld deity. Zoomorph O is a crocodile mountain hybrid monster, dedicated in 790 by king "Sky Xul". It is accompanied by an altar depicting a lightning god. It is located in the Ballcourt Plaza, just south of the ballcourt itself. A hieroglyphic text on the zoomorph describes the founding of Quiriguá under the supervision of the king of Copán. Traces of red pigment have been found on this monument, suggesting that it was originally painted red. It was originally located in the northern half of the Great Plaza but was moved to an outlying group in ancient times. It is heavily eroded, some of the damage may have been inflicted by the process of moving it. It was fashioned from sandstone and bears the figure of K'ak' Tiliw Chan Yopaat on the front, the other three sides being covered by hieroglyphic text. Unfortunately, due to the heavy erosion most of the text is illegible. Stela T was dedicated in 692 by an unknown ruler. It is a badly eroded schist sculpture bearing mostly unreadable glyphs accompanying a poorly preserved figure. The stela is conservative in style, being similar to the much older Stela U.
Stela U comes from Group A and bears a heavily eroded portrait of a king in wrap around style (extending over three sides of the stela). This style originated in Tikal and indicates contact with the central Petén region. This stela has an identifiable date, corresponding to 18 April 480, and a reference to a ritual taking place that was supervised by the king of Copán. Monument 25 is a plain round column carved from schist. It is about long and in diameter. It was found in Locus 011. Monument 26 is a stela in wrap around style found close to structure 3C 1. A date corresponding to 493 is contained in the hieroglyphic text on its back, this text mentions the third and fourth rulers of Quiriguá but their names are currently unreadable. Monument 29 and Monument 30 are heavily eroded columnar sculptures fashioned from schist, each measuring a little over 1 m in length. They were found together in a modern drainage ditch to the north and northwest of the ceremonial centre of Quiriguá. They apparently were sculptures of anthropomorphs or monkeys standing on pedestals with their hands clasped on their chests. It is thought on stylistic grounds that these two monuments date to the Late Preclassic.