Кіріспе

Шотландтық дін қызметкері және ғалым (1748–1819)

Джон Плейфэр FRSE, FRS (10 наурыз 1748 – 20 шілде 1819) – Шотландия шіркеуінің дін қызметкері, ғалым және математик, Эдинбург университетінде табиғи философиядан профессор болған. Ол Джеймс Хаттонның еңбегін қорытындылаған «Жердің Хаттондық теориясының иллюстрациялары» (1802) кітабымен ең көп танылды. Осы кітап арқылы Хаттонның біркелкілік принципі, кейін Чарльз Лайелл қабылдаған, алғаш рет кең аудиторияға жетті. Плейфэрдің «Геометрия элементтері» оқулығында Евклидтің параллельдік постулатының қысқаша түрі жазылған, ол қазір Плейфэр аксиомасы деп аталады. 1783 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамын құрушылардың бірі болды. 1798–1819 жылдары қоғамның бас хатшысы қызметін атқарды.

Өмір

Дундидің батысында орналасқан Бенвидеде Маргарет Янгтың (1719/20 – 1805) және Лиф пен Бенвидің шіркеу пасторы Джеймс Плейфэрдің (1772 жылы қайтыс болған) отбасында дүниеге келді. Плейфэр 14 жасқа дейін үйде оқыды, содан кейін құдайтануды оқу үшін Сент-Эндрюс университетіне түсті. Ол сондай-ақ Эдинбург университетінде білімін жетілдірді. 1766 жылы, 18 жасында, ол Маришаль колледжінде (қазіргі Абердин университетінің бөлігі) математика кафедрасына үміткер болды. Бірақ сәттілік келмеді. Алты жыл өткен соң (1772) ол Сент-Эндрюс университетінің табиғаттану (физика) кафедрасына өтініш берді, бірақ қайтадан таба алмады. 1773 жылы Шотландия шіркеуі оған уағыз айтуға рұхсат берді және әкесінің қайтысынан бос қалған Лифф және Бенви приходтарын ұсынды. Алайда, Плейфэр математика мен физиканы оқуын жалғастыруды жөн көрді және 1782 жылы Адам Фергюсонның тәрбиешісі болу үшін қызметінен кетті. Осылайша Плейфэр Эдинбургке жиі барып, қала сол кезде ерекше көзге түскен әдеби және ғылыми ортаны дамытуға атсалысты. Атап айтқанда, ол Джон Уокердің табиғаттану курсына қатысты. 1774 жылы өткен атақты Шиаллион эксперименттерінде танысқан Невил Маскелин арқылы ол Лондонның ғылыми ортасына да жол тапты. 1785 жылы Дугальд Стюарт Фергюсонның орнын басып, Эдинбург университетінің моральдық философия кафедрасын басқарғанда, Плейфэр оның орнын иеленіп, математика кафедрасының профессоры болды. 1795 жылы Плейфэр Евклидтің параллель постулатының жаңа, қатаң формулировкасын жариялады, ол қазір Плейфэр аксиомасы деп аталады. Аксиома Плейфэрдің есімімен белгілі болғанымен, оны ол өзі жасаған жоқ, ал оның бұрын қолданылғанын Уильям Людлам сияқты ғалымдарға есептейді. 1802 жылы Плейфэр өзінің танымал "Жердің Хаттон теориясының иллюстрациялары" атты еңбегін жариялады. Геология ғылымының дамуына Джеймс Хаттонның ықпалы осы еңбектің жарық көргенімен тікелей байланысты деп саналады. 1805 жылы Плейфэр Джон Робисонның орнына математика кафедрасын табиғаттану кафедрасына алмастырды, сондай-ақ Эдинбург Корольдік қоғамының бас хатшысы болып тағайындалды. Ол сер Джон Леслинің тағайындалуына байланысты туындаған шіркеулік дауға либералдық жақта белсенді қатысып, сатиралық хат жариялады (1806). 1807 жылы ол 6 Buccleuch Place-тен 2 Albany Street-ке (бұрын Albany Row деп аталған) жаңа үйге көшті. Плейфэр Готфрид Лейбництің энергияның сақталу принципінің алғашқы нұсқасы – vis viva принципіне қарсы болды. 1808 жылы ол Джон Смитон мен Уильям Хайд Волластонның теориясын қолдаған жұмысына сын бағасын берді. Сондай-ақ 1808 жылы Лапластың "Mécanique Celeste" еңбегіне шолу жариялады. 1819 жылдың 20 шілдесінде 2 Albany Street-те қайтыс болды. Ол жақын жердегі Ескі Калтон зиратында (діни емес зират) жерленген.

Отбасы

Плейфэрдің ағалары архитектор Джеймс Плейфэр, адвокат Роберт Плейфэр және инженер Уильям Плейфэр болды. Оның немере інісі Уильям Генри Плейфэр (1790–1857) Шотландиядағы көрнекті сәулетші болды. Өмірінің соңғы жылдары ол бай жесір әйел Джейн Апрейске қызығушылық танытып, оған үйлену ұсынды. Ол одан бас тартып, сэр Хамфри Дэвиге тұрмысқа шықты. Ол 1819 жылғы 20 шілдеде зәр шығару қиындығынан қайтыс болды және, көрнекті тұлға болғанымен, Эдинбургтегі Уотерлоо алаңындағы Олд Колтон зиратында белгісіз қабірге жерленді. Оның және оның ағасы Джеймстің қабірлері 2011 жылы жергілікті науқаннан кейін ашылған тақтамен белгіленді. Оның есіне Уильям Генри Плейфэрдің Калтон төбесіндегі ескерткіші сол жерден көрінеді.

Санаткерлік әдебиеттер

1822 жылы Эдинбургте Джеймс Г. Плейфэрдің естеліктерімен бірге Плейфэрдің еңбектерінің төрт томдық жинағы жарық көрді. Оның жазбаларына 1804 жылдан бастап «Эдинбург шолуына» (Edinburgh Review) қосқан бірнеше мақалалар, Корольдік қоғамның философиялық еңбектеріндегі (Philosophical Transactions of the Royal Society) түрлі жарияланымдар (оның ішінде оның ең алғашқы жарияланымы «Мүмкін емес шамалардың арифметикасы туралы», 1779 ж., және «Шехаллионның литологиялық зерттеу есебі», 1811 ж.) және Эдинбург Корольдік қоғамының еңбектері («Барометриялық өлшемдердің дәлдігіне әсер ететін себептер туралы» және басқалары), «Эпинус» және «Физикалық астрономия» мақалалары, сондай-ақ «Британника энциклопедиясындағы» (Encyclopædia Britannica) (төртінші, бесінші және алтыншы басылымдарға қосымша) «Еуропадағы білімнің қайта жаңғыруынан бергі математикалық және физикалық ғылымның дамуы туралы диссертация» кіреді. Ол сонымен қатар үнді астрономиясына қызығушылық танытып, оны Египет пен Грекияның дәстүрлі және ежелгі астрономиясымен салыстырды. Сондай-ақ, ол тригонометриядағы үнді ұғымдарын зерттеді. Оның «Геометрия элементтері» алғаш рет 1795 жылы жарық көрді және көптеген басылымдардан өтті; ал «Табиғи философияның негіздері» (2 том, 1812–1816) оның лекцияларының негізі болған ұйғарымдар мен формулалардан тұрады. Плейфэрдің таза математикаға қосқан үлесі айтарлықтай болған жоқ, оның «Мүмкін емес шамалардың арифметикасы туралы» және «Барометриялық өлшемдердің дәлдігіне әсер ететін себептер туралы» еңбектері, сондай-ақ «Геометрия элементтері» ең маңыздысы болып табылады. Оның Мэтью Стюарт, Хаттон және Робисон туралы жазғандары, көптеген шолулары және, ең бастысы, оның «Диссертациясы» аса құнды.