Тарих философиясы: Тәсілдер мен дамуы

Кіріспе

Тарих философиясы – тарихты және оның ғылымын философиялық тұрғыдан зерттеу. Бұл терминді француз философы Вольтер енгізген. Қазіргі философияда тарихтың спекулятивтік философиясы мен тарихтың сын философиясы арасында ерекшелік пайда болды, бұл қазір аналитикалық философия деп аталады. Бұл екі тәсілдің арасындағы айырмашылықты, салыстыру арқылы және аймақтық және академиялық ықпалдарды ескере отырып, аналитикалық және континенталдық философия арасындағы ұстанымдардың айырмашылығына немесе позитивизм мен нигилизм арасындағы (шамамен) жарылысқа ұқсатуға болады. Мұнда аналитикалық тәсіл прагматикалық, ал спекулятивтік тәсіл тіл сияқты анықтаушы күштердің метафизикасына (немесе антиметафизикасына) немесе қабылдау феноменологиясына, негізгі болжамдар деңгейінде, көбірек назар аударады. Іс жүзінде, аналитикалық тәсіл тарихи процестің мәні мен мақсатын сұрап зерттейді, ал спекулятивтік тәсіл тарихтың негіздерін, салдары мен тарихи әдістемелерді зерттейді. Бұл есімдер К.Д. Броудтың сын философиясы мен спекулятивтік философия арасындағы ерекшелігінен алынған. Бұл тәсілдердің арасындағы дау себеп-салдар мәселесі бойынша Юм мен Кант арасындағы келіспеушіліктерде айқын көрінеді. Юм мен Кант ретроспективті қарағанда – экспрессивті анахронизм арқылы – тиісінше аналитикалық және спекулятивтік философияның өкілдері ретінде қарастырылуы мүмкін. Фуко немесе Ханна Арендт сияқты тарихшылар, олар көбінесе тарихшылар ретінде мойындалмас бұрын теоретиктер немесе философтар ретінде танылады, олар негізінен спекулятивтік тәсілмен байланысты, ал жалпы академиялық тарих аналитикалық және баяндамалық тәсілдерге ұмтылуға бейім.

Шығу тегі

Аристотель өзінің «Поэтика» еңбегінде (б.з.д. 384–322 жж.) поэзияның тарихтан жоғары тұратынын айтты, себебі поэзия болған нәрседен гөрі, қалай болуы керек немесе міндетті түрде болуы керек нәрсе туралы сөйлейді. Б.з.д. V ғасырдағы Сократтың замандасы Геродот, «Зерттеулер» (Ежелгі грекше: Ἱστορίαι; Istoríai), сондай-ақ «Тарихтар» деп белгілі еңбегінде, әңгімені ұрпақтан ұрпаққа жеткізудің Гомер дәстүрінен айнып, жаңа бағыт ұстанды. Кейбіреулер алғашқы жүйелі тарихшы деп санайтын Геродот, кейіннен Плутарх (б.з. 46–120 жж.) тарихи тұлғалары үшін сөздерді еркін құрастырды және оқырманды моральдық тұрғыдан жетілдіру мақсатымен тарихи тақырыптарды таңдады. Тарихтың жақсы үлгілерді үйретуі тиіс еді. Тарихтың «жақсы үлгілерді үйретуі керек» деген тұжырым жазушылардың тарихты қалай жазуына әсер етті. Классикалық дәуірден Ренессансқа дейін тарихшылардың назары адамзатты жақсартуға бағытталған тақырыптар мен фактілер арасында ауысып отырды. Тарих көбінесе монархтардың өмірбаяндарынан және Роланның әнінде (778 ж.) Карлдың Иберия түбегін бағындыру жорығы кезінде болған Ронсево асуы шайқасы сияқты батырлық ерліктерді суреттейтін эпикалық поэзиядан тұрды. Он төртінші ғасырда Джордж Сартон тарих философиясының алғашқы ойшылдарының бірі деп есептеген Ибн Халдун, өзінің «Муқаддима» (1377 ж.) еңбегінде тарих және қоғам философиясын егжей-тегжейлі талқылады. Оның еңбегі ислам этикасы, саяси ғылым және тарихнама салаларындағы ортағасырлық исламдық әлеуметтанушылардың, мысалы әл-Фарабидің (872–950 жж.), Ибн Мискавайх, әл-Давани және Насир әл-Дин әл-Тусидің (1201–1274 жж.) бұрынғы еңбектерінің жиынтығын білдіреді. Ибн Халдун «бос сенімдерді және тарихи деректерді сынсыз қабылдауды» жиі сынады. Ол тарих философиясына ғылыми әдіс енгізді (Дауд оны «өз заманы үшін мүлдем жаңа» деп санайды) және оны көбінесе «жаңа ғылым» деп атады, ол қазір тарихнамамен байланысты. Оның тарихи әдісі сонымен қатар мемлекеттің рөлін, коммуникацияны, үгіт-насихатты және тарихтағы жүйелі бұрмалаушылықты байқауға негіз салды. және Пол Кеннеди (1945 ж.т.), адамзат тарихын қайталанатын өрлеу мен құлаулар сериясы ретінде қарастырған. Шпенглер, Баттерфилд сияқты, 1914–1918 жылдардағы Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан жазғанда, өркениеттің жаны өлгеннен кейін кесарь дәуірі басталатынына сенді. Шпенглер Батыс өркениетінің жаны өлгенін және кесарь жүйесінің басталуға жақын тұрғанын ойлады.

In his Poetics, Aristotle (384–322 BCE) maintained the superiority of poetry over history because poetry speaks of what ought or must be true rather than merely what is true. Herodotus, a fifth century BCE contemporary of Socrates, broke from the Homeric tradition of passing narrative from generation to generation in his work "Investigations" (Ancient Greek: Ἱστορίαι; Istoríai), also known as Histories. Herodotus, regarded by some as the first systematic historian, and, later, Plutarch (46–120 CE) freely invented speeches for their historical figures and chose their historical subjects with an eye toward morally improving the reader. History was supposed to teach good examples for one to follow. The assumption that history "should teach good examples" influenced how writers produced history. From the Classical period to the Renaissance, historians' focus alternated between subjects designed to improve mankind and a devotion to fact. History was composed mainly of hagiographies of monarchs and epic poetry describing heroic deeds such as The Song of Roland—about the Battle of Roncevaux Pass (778) during Charlemagne's first campaign to conquer the Iberian peninsula. In the fourteenth century, Ibn Khaldun, whom George Sarton considered one of the first philosophers of history, discussed his philosophy of history and society in detail in his Muqaddimah (1377). His work represents a culmination of earlier works by medieval Islamic sociologists in the spheres of Islamic ethics, political science, and historiography, such as those of al Farabi (c. 872 – c. 950), Ibn Miskawayh, al Dawani, and Nasir al Din al Tusi (1201–1274). Ibn Khaldun often criticized "idle superstition and uncritical acceptance of historical data". He introduced a scientific method to the philosophy of history (which Dawood considers something "totally new to his age") and he often referred to it as his "new science",
which is now associated with historiography. His historical method also laid the groundwork for the observation of the role of the state, communication, propaganda, and systematic bias in history. and Paul Kennedy (1945– ), who conceived the human past as a series of repetitive rises and falls. Spengler, like Butterfield, when writing in reaction to the carnage of the First World War of 1914–1918, believed that a civilization enters upon an era of Caesarism
after its soul dies. Spengler thought that the soul of the West was dead and that Caesarism was about to begin.

Себеп-салдарлық философиясы

Наративтік және себептік тарихи көзқарастар көбінесе бір-бірімен салыстырылып, тіпті қарама-қарсы қойылады, бірақ оларды толықтыратын тұжырымдар ретінде де қарастыруға болады. Тарих философиясының өкілдері, мысалы Артур Данто, «тарихтағы және басқа да түсіндірмелер» тек бір оқиғаны емес, «өзгерісті» сипаттайды деп мәлімдейді. Көптеген тарихшылар сияқты, олар себептерді «үлкен өзгерістерге» алып келетін өзара байланысты әрекеттер мен әрекеттер жиынтығы ретінде қарастырады. Дантоның сөзімен айтқанда, «өзгерістер арқылы сақталатын элементтерді анықтау» жеке адамның «көзқарасының өзгеруі» жағдайында «қарқынды түрде оңай», бірақ «феодализмнің ыдырауы немесе ұлтшылдықтың пайда болуы» сияқты өзгерістерді қарастырғанда «әлдеқайда күрделі және метафизикалық тұрғыдан қиын». Себептер туралы тарихи пікірталас көбінесе коммуникативтік және басқа да әрекеттер арасындағы, жеке және қайталама әрекеттер арасындағы, сондай-ақ әрекеттер, әрекеттердің құрылымдары немесе топтық және институционалдық жағдайлар мен кең ауқымды жағдайлар арасындағы қарым-қатынасқа бағытталған. Джон Гаддис Марк Блохтың ізбасарлығымен ерекше және жалпы себептерді, сондай-ақ себептік байланыстардағы «әдеттегі» және «ерекше байланыстарды» ажыратты: «Хиросимада 1945 жылғы 6 тамызда болған оқиғаларды түсіндіруде, Президент Трумэннің атом бомбасын тастауға бұйрық беруіне, әскери әуе күштерінің оның бұйрығын орындау туралы шешіміне қарағанда көбірек мән береміз». Ол сондай-ақ тікелей, аралық және алыс себептер арасындағы айырмашылықты атап өтті. Кристофер Ллойд тарихта қолданылатын төрт «негізгі себеп-салдарлық ұғымды» ұсынады: «әлемнің құбылыстары – құдайдың немесе соңғы себептің өнімдері немесе шығарылымдары» деп тұжырымдайтын «метафизикалық идеалистік ұғым»; «себеп-салдарлық оқиғалардың тұрақты байланысына негізделген» «эмпирикалық (немесе Юмдық) жүйелілік ұғымы»; «мақсатқа бағытталған, сондықтан мақсаттар себеп болады» деген «функционалдық/телеологиялық/салдарлық ұғым»; және «қатынастық құрылымдар мен ішкі бейімділікті құбылыстардың себептері ретінде қарастыратын» «реалистік, структуралық және бейімділік тәсіл». Тарихтың қаншалықты детерминистік екендігі туралы пікірлер әртүрлі. Кейбіреулер география, экономикалық жүйелер немесе мәдениет тарих оқиғаларын анықтайтын заңдарды белгілейді деп санайды. Басқалары тарихты бір-біріне әсер ететін процестердің тізбегі ретінде қарастырады. Детерминистер де уақыт-кезінде тарих барысын өзгертетін кейбір апаттық оқиғалар болатынын жоққа шығармайды. Алайда, олардың басты пікірі – мұндай оқиғалар сирек кездеседі және соғыс пен төңкеріс сияқты үлкен шоктардың өзі қоғамның дамуына уақытша ғана әсер етеді.

Narrative and causal approaches to history have often been contrasted or even opposed to one another, yet they can also be viewed as complementary. Some philosophers of history such as Arthur Danto have claimed that "explanations in history and elsewhere" describe "not simply an event—something that happens—but a change". Like many practicing historians, they treat causes as intersecting actions and sets of actions which bring about "larger changes", in Danto's words: to decide "what are the elements which persist through a change" is "rather simple" when treating an individual's "shift in attitude", but "it is considerably more complex and metaphysically challenging when we are interested in such a change as, say, the break up of feudalism or the emergence of nationalism". Much of the historical debate about causes has focused on the relationship between communicative and other actions, between singular and repeated ones, and between actions, structures of action or group and institutional contexts and wider sets of conditions. John Gaddis has distinguished between exceptional and general causes (following Marc Bloch) and between "routine" and "distinctive links" in causal relationships: "in accounting for what happened at Hiroshima on August 6, 1945, we attach greater importance to the fact that President Truman ordered the dropping of an atomic bomb than to the decision of the Army Air Force to carry out his orders." He has also pointed to the difference between immediate, intermediate and distant causes. For his part, Christopher Lloyd puts forward four "general concepts of causation" used in history: the "metaphysical idealist concept, which asserts that the phenomena of the universe are products of or emanations from an omnipotent being or such final cause"; "the empiricist (or Humean) regularity concept, which is based on the idea of causation being a matter of constant conjunctions of events"; "the functional/teleological/consequential concept", which is "goal directed, so that goals are causes"; and the "realist, structurist and dispositional approach, which sees relational structures and internal dispositions as the causes of phenomena". There is disagreement about the extent to which history is ultimately deterministic. Some argue that geography, economic systems, or culture prescribe laws that determine the events of history. Others see history as a sequence of consequential processes that act upon each other. Even determinists do not rule out that, from time to time, certain cataclysmic events occur to change the course of history. Their main point is, however, that such events are rare and that even apparently large shocks like wars and revolutions often have no more than temporary effects on the evolution of the society.

Бейтараптық философиясы

Тарихнаманың талдауы мен тарихи дереккөздердің субъективтілігі бейтараптық мәселесінің ең маңызды аспектісі болып табылады. Осы талдаудың айқын мысалы – «тарихты жеңімпаздар жазады» деген тұжырым. Г.В.Ф. Гегель «Die Weltgeschichte ist das Weltgericht» («Әлем тарихы – әлемді соттайтын трибунал», Фридрих Шиллердің 1786 жылы жарық көрген «Қайғы» поэмасынан алынған цитата) деген сөзді қабылдап, тарих адамдарды, олардың іс-әрекеттерін және ойларын бағалайтынын айтады. ХХ ғасырдан бері Батыс тарихшылары тарихқа қатысты сот беруден бас тарды. Мишель Фуконың «Қоғамды қорғау керек» атты Коллеж де Франс лекцияларында, әлеуметтік күрес жеңімпаздары жеңілген тараптың тарихи оқиғалар туралы нұсқасын өздерінің үгіттерімен ығыстыру үшін саяси үстемдіктерін пайдаланады, тіпті тарихи жоққа шығаруға дейін барады деп көрсетілген. Вольфганг Шивельбуштың «Жеңілістің мәдениеті» еңбектері керісінше, жеңіліс жеңілген жақты өзін қайта құруға итермелейтін күшті фактор екенін, ал жеңімпаз, өзінің көзқарастары мен әдістеріне сенімді, жоғары шығындар мен аз пайдадан қанағаттанбай, шығармашылықтан қол үзгенін және регреске ұшырауы мүмкін екенін көрсетеді. Тарихи бағалау мәселелерімен қатар, бейтараптық пен объективтілік туралы таластар да байланысты. Тарихшылар тарихи тұлғаларға қатысты пікір білдіруі керек пе, әлде бұл олардың рөліне қайшы келе ме деген мәселеде тарих философиясының аналитикалық және сындық бағыттары арасында пікір таласы жүргізілуде. Жалпы, позитивистер мен неопозитивистер кез келген құндылықты бағалауды ғылыми емес деп санайды. Гегельдің тарих философиясы адамзат тарихын кеңістік және уақыт бойынша толыққанды қарастырып, әлемдік тарих туралы философиялық ой-толғанысқа бағытталған. Гегельдің ерекшелігі, тарихшылардың еңбектерімен салыстырғанда, неміс философының тарихтың телеологиясын, әсіресе тарихтың соңғы мақсатын және осы процестің қалай дамитынын анықтауға тырысқанында жатыр. Осы мақсатты ескере отырып, Гегель метафизикалық және логикалық философиялық жүйесін қолданып, адамзат тарихының бостандыққа қарай үнемі дамитын рационалды процесс екенін дәлелдеді. Гегельдің философиясына сәйкес, ақыл-ой кеңістікте шығыстан батысқа, яғни Азиядан Еуропаға қарай жылжу жасады. Гегельдің айтуынша, ақыл-ойдың осы өзгеруі осы аймақтардағы әрбір өркениеттің бостандыққа қатысты түсінігінде көрінеді. Шығыстағы Қытай, Үндістан және Месопотамия өркениеттері бостандықтың тек бір субъектіге – императорға, патшаға немесе патшайымға ғана тиесілі екенін қабылдады. Гегельдің пікірінше, бұл өркениеттердегі адамдардың қалғаны әкесінің қамқорлығындағы балалар сияқты. Бостандықтың екінші кезеңі аталық үстемдікке қарсы бағытталды. Грекия мен Римде бостандық тек мемлекет басшысына ғана емес, сонымен қатар белгілі талаптарға сай келетін азаматтарға да тиесілі болды. Үшінші кезең – неміс-христиандық Еуропа бостандықтың тек біреуге немесе бірнешеуге ғана емес, барлық адамдарға тиесілі екенін түсінді. Гегельдің тезисіне түрлі реакциялар болды. Бір жағынан, Гегельдің тарих философиясын философияның тәуелсіз және формалды ғылымы ретінде қалыптастырғаны айтылады. Екінші жағынан, Гегельдің тарих философиясы тоталитаризмнің, расизмнің және евроцентризмнің мысалы болып табылады деген сын кеңінен талқыланып жүр.

The question of neutrality concerns itself foremost with analysis of historiography and the biases of historical sources. One prominent manifestation of this analysis is the idea that "history is written by the victors". G. W. F. Hegel adopts the expression "Die Weltgeschichte ist das Weltgericht" ("World history is a tribunal that judges the world", a quote from Friedrich Schiller's poem Resignation, published in 1786) and asserts that history is what judges men and women, their actions, and their opinions. Since the twentieth century, Western historians have disavowed the aspiration to provide a judgement of history. In his Collège de France lectures published as Society Must Be Defended, Michel Foucault posits that the victors of a social struggle use their political dominance to suppress a defeated adversary's version of historical events in favor of their own propaganda, which may go so far as historical negationism. Wolfgang Schivelbusch's Culture of Defeat takes an opposing approach that defeat is a major driver for the defeated to reinvent himself, while the victor, confirmed in his attitudes and methods, dissatisfied by the high losses and paltry gains made, may be less creative and fall back. Related to the issues of historical judgement are those of the pretension to neutrality and objectivity. Analytic and critical philosophers of history have debated whether historians should express judgements on historical figures, or if this would infringe on their supposed role. In general, positivists and neopositivists oppose any value judgement as unscientific. Hegel's philosophy of history aimed for a philosophical reflection on world history, thinking about the history of humanity in all its spatial and temporal breadth. This Hegelian particularity, versus the works of historians, rests on the fact that the German philosopher sought to determine what the teleology of history was, particularly what the end of history was, and how that process would develop. With this end in mind, Hegel applied his philosophical system, both metaphysical and logical, to develop the thesis that the history of humanity consists of a rational process of constant progress towards freedom. According to Hegelian philosophy, reason made a spatial transition from east to west, that is, from Asia to Europe. This transition of reason, says Hegel, is made explicit in the concept of freedom that each civilization developed in these spaces has had. Thus, in the east, the Chinese civilization, India, and the various civilizations of Mesopotamia were characterized by considering that freedom belonged to a single subject, that person being understood as the emperor or empress, the king or queen. The rest of the individuals in these civilizations are, according to Hegel, like children under the tutelage of a father. The second stage of this transition of freedom overcame the paternal stage. Greece and Rome, civilizations where freedom no longer belonged only to the head of the state, but also to a limited number of people who met certain requirements, that is, the citizens. Finally, the third stage, German Christian Europe, reached a level of consciousness about freedom that maintains that it no longer belonged to one or a few; on the contrary, freedom was good for all human beings. The reactions that Hegel's thesis generated have been diverse. On the one hand, it is argued that Hegel's contribution consisted of consolidating the philosophy of history as an independent and formal discipline of philosophy. On the other hand, it is argued that Hegel's philosophy of history is an example of totalitarianism, racism, and Eurocentrism, widely debated criticisms.

Томас Карлайл

Гегельден кейін, тарихтағы ұлы адамдардың рөлін баса айтқан және Наполеон туралы "Мен оның атында Рухты көрдім" деген әйгілі сөзін айтқан Томас Карлайл, тарихтың бірнеше маңызды тұлғалардың, қаһармандардың – мысалы, Оливер Кромвель немесе Ұлы Фридрихтің өмірбаяны екенін айтты, сондай-ақ "Әлем тарихы – ұлы адамдардың өмірбаяны ғана" деп жазды. Оның қаһарман туралы көзқарасына саяси және әскери қайраткерлер ғана емес, мемлекеттерді құрған немесе құлатқандар, сонымен қатар суретшілер, ақындар, дінтанушылар және басқа да мәдени көшбасшылар да кірді. Оның ұлы адамдар, генийлер туралы тарихы, ұлылықтың пайда болуымен байланысты болатын өзгерістерді ұйымдастыруға бағытталды. Карлайлдың ұстанымын ашық қорғау жиырмасыншы ғасырдың соңынан бері сирек кездеседі. Көптеген тарих философтары тарихтағы қозғаушы күштерді оның портреттерінде қолданған қарапайым көзқарасқа қарағанда, кеңірек қарау арқылы ғана сипаттауға болатынын айтады. Мысалы, А.К. Данто тарихтағы жеке тұлғаның маңыздылығы туралы жазды, бірақ оның анықтамасын әлеуметтік тұлғаларды қамтитын етіп кеңейтті, оларды "біз уақытша сипаттауымызға болатын, құрамында жеке адамдар бар тұлғалар" деп анықтады. Әлеуметтік тұлғалардың мысалдары – әлеуметтік топтар [...], ұлттық топтар [...], діни ұйымдар [...], ірі оқиғалар [...], кең ауқымды әлеуметтік қозғалыстар [...] және т.б. болуы мүмкін. Тарихтың ұлы адамдар теориясы тоғызыншы ғасырдағы кәсіби тарихшылар арасында ең танымал болды; осы мектептің танымал еңбегі – «Британ энциклопедиясының» он бірінші басылымы (1911), онда тарихтағы ұлы адамдар туралы толық және егжей-тегжейлі өмірбаяндар бар. Мысалы, Көшпенділер дәуіріндегі гунн Аттиланың өмірбаянын қараңыз. Маркстің таптық күреске негізделген материалистік тарих тұжырымынан кейін, ол алғаш рет тарихтың дамуында экономика сияқты әлеуметтік факторлардың маңыздылығына назар аударды, Герберт Спенсер былай деп жазды: «Сіз ұлы адамның пайда болуы, оның пайда болған нәсілді және сол нәсілдің баяу дамыған әлеуметтік ортасын тудырған күрделі әсерлердің ұзақ тізбегіне байланысты екенін мойындауыңыз керек. Ол қоғамды өзгертуге дейін, қоғам оны қалыптастыруы керек».

After Hegel, who insisted on the role of great men in history, with his famous statement about Napoleon, "I saw the Spirit on his horse", Thomas Carlyle argued that history was the biography of a few central individuals, heroes, such as Oliver Cromwell or Frederick the Great, writing that "The History of the world is but the Biography of great men." His view of heroes included not only political and military figures, the founders or topplers of states, but artists, poets, theologians and other cultural leaders. His history of great men, of geniuses, sought to organize change in the advent of greatness. Explicit defenses of Carlyle's position have been rare since the late twentieth century. Most philosophers of history contend that the motive forces in history can best be described only with a wider lens than the one he used for his portraits. A. C. Danto, for example, wrote of the importance of the individual in history, but extended his definition to include social individuals, defined as "individuals we may provisionally characterize as containing individual human beings amongst their parts. Examples of social individuals might be social classes [. . ], national groups [. . ], religious organizations [. . ], large scale events [. . ], large scale social movements [. . ], etc." The great man theory of history was most popular with professional historians in the nineteenth century; a popular work of this school is the Encyclopædia Britannica Eleventh Edition (1911), which contains lengthy and detailed biographies about the great men of history. See, for example, the biography of Attila the Hun of the Migrations Period. After Marx's conception of a materialist history based on the class struggle, which raised attention for the first time to the importance of social factors such as economics in the unfolding of history, Herbert Spencer wrote "You must admit that the genesis of the great man depends on the long series of complex influences which has produced the race in which he appears, and the social state into which that race has slowly grown. . Before he can remake his society, his society must make him."

Контексттік теориялар

18 ғасырдың басында философтар тарих барысына әсер ететін контексттік факторларға назар аудара бастады. 1929 жылы Люсьен Февр мен Марк Блох құрған «Анналдар» мектебінің тарихшылары жеке тұлғаларға бағытталған тарихтан география, экономика, демография және басқа да әлеуметтік күштерге шоғырланған зерттеулерге көшуде маңызды кезең болды. Фернан Браудельдің Жерорта теңізін тарихтың «басты кейіпкері» ретінде қарастырған зерттеулері мен Эммануэль Ле Рой Ладуридің климат тарихы осы мектептің ықпалында жазылды.

Карл Маркс

Карл Маркс көбінесе экономикалық детерминизмнің жақтасы деп есептеледі. Оның пікірінше, дін, мәдениет және саяси жүйе сияқты әлеуметтік институттар – жатқылық экономикалық жүйенің туындылары ғана еді. Дегенмен, ол тарихты толығымен детерминистік деп қарастырмады. Оның "Луи Наполеонның он сегізінші брумары" атты мақаласында Маркстің тарихтағы жеке тұлғаның рөліне қатысты көзқарасының ең белгілі формулировкасы бар:

Адамдар өз тарихын жасайды, бірақ оны өз қалауынша жасамайды; олар оны өздері таңдаған жағдайларда емес, өткеннен тікелей кездесіп, мұраға алған жағдайларда жасайды.

Мишель Фуко

Мишель Фуконың «Қоғам қорғалуы керек» (1975–76) еңбегінде талдаған тарихи-саяси дискурс шындықты тарихи күрестің нәзік өнімі деп қарастырады, ол алғаш рет нәсілдік күрес ретінде ұғымдалды – бұл қазіргі заманғы биологиялық нәсілдің мағынасында емес, халық немесе ұлттың мағынасына жақын. Мысалы, Буленвильер ақсүйектердің құқықтарын жақтады. Ол француз дворяндары Францияға басып кірген франктердің нәсілдік ұрпақтары екенін (ал үшінші тәрбиеден шыққан галлдар жеңілген), және жаулап алу құқығы арқасында билікке құқылы екенін мәлімдеді. Ол осы көзқарас арқылы француз саяси тарихының тарихи тезисін – монархия мен үшінші тәрбиеге сын айту үшін қалыптастырды. Фуко оны саяси қару ретінде тарихи-саяси дискурстың негізін салушы деп санайды. Ұлыбританияда бұл тарихи-саяси дискурсты буржуазия, халық және аристократия монархияға қарсы күрес құралы ретінде пайдаланды – мысалы, Эдвард Кок немесе Джон Лилберн. Францияда Буленвильер, Никола Фрере, содан кейін Сиейс, Огюстен Тьерри және Курно осы дискурстың түрін қайта қабылдады. Соңында, он тоғызыншы ғасырдың соңында, бұл дискурс нәсілшіл биологтар мен евгенистер тарапынан қабылданып, оған қазіргі заманғы нәсілдің мағынасы берілді, тіпті одан да көп – бұл кең таралған дискурс нацизмде мемлекеттік нәсілшілдікке айналды. Фуко сондай-ақ марксистердің де осы дискурсты қолға алып, оны басқа бағытта жылжытқанын, нәсілдің эссенциалистік ұғымын әлеуметтік құрылымдалған позициямен анықталған сыныптық күрес туралы тарихи ұғымға айналдырғанын көрсетеді. Дискурстың осы түрленуі Фуко ойлауының негіздерінің бірін құрайды – дискурс субъектке байланысты емес, керісінше, субъект дискурстың құрылысы болып табылады. Сонымен қатар, дискурс экономикалық инфрақұрылымның идеологиялық және көрінісі емес, ол – екі энергияның қарапайым дуалистік қайшылығына дейін тоғытылмаған көптеген күштердің өнімі және шайқас алаңы. Фуко бұл дискурсты құқықтық және философиялық дискурстан ерекшелендіретін нәрсе – оның шындық туралы түсінігі екенін көрсетеді – шындық енді абсолютті емес, ол нәсілдік күрестің нәтижесі. Дәстүрлі түрде егеменнің ғылымы болған тарихтың өзі, оның даңқты ерліктері мен ескерткіштер салу туралы аңыздары, ақырында халықтың дискурсына айналды, демек саяси маңызы бар нәрсеге айналды. Субъект енді Солон немесе Канттың тұжырымдамаларындағыдай бейтарап төреші, судья немесе заң шығарушы емес. Сондықтан тарихи субъектке айналған нәрсе тарихтың құйынында, «құқық кодексінің кепкен қаны» астында, уақытша нәзік рационалдылықтың пайда болған көптеген жағдайларды іздеуі керек. Бұл, мүмкін, ежелгі Грециядағы софистердің дискурсына ұқсас. Фуко бұл оқиғаның Макиавелли мен Гоббстің соғыс туралы пікірлерімен ешқандай қатысы жоқ екенін ескертеді, өйткені бұл кең таралған дискурста егемен «іллюзия, құрал немесе ең жақсысы – жау. Бұл патшаны басып тастайтын, әрине, егемендіктен бас тартатын және оны айыптайтын дискурс».

The historico political discourse analyzed by Michel Foucault in Society Must Be Defended (1975–76) considers truth as the fragile product of a historical struggle, first conceptualized as race struggle—understood not in the modern sense of biological race but closer to that of a people or nation. Boulainvilliers, for example, was an exponent of nobility rights. He claimed that the French nobility were the racial descendants of the Franks who invaded France (while the Third Estate was descended from the conquered Gauls), and had right to power by virtue of right of conquest. He used this approach to formulate a historical thesis of the course of French political history—a critique of both the monarchy and the Third Estate. Foucault regards him as the founder of the historico political discourse as political weapon. In Great Britain, this historico political discourse was used by the bourgeoisie, the people and the aristocracy as a means of struggle against the monarchy—cf. Edward Coke or John Lilburne. In France, Boulainvilliers, Nicolas Fréret, and then Sieyès, Augustin Thierry, and Cournot reappropriated this form of discourse. Finally, at the end of the nineteenth century, this discourse was incorporated by racialist biologists and eugenicists, who gave it the modern sense of race and, even more, transformed this popular discourse into a state racism in Nazism. Foucault also presents that Marxists too seized this discourse and took it in a different direction, transforming the essentialist notion of race into the historical notion of class struggle, defined by socially structured position. This displacement of discourse constitutes one of the bases of Foucault's thought—that discourse is not tied to the subject, rather the subject is a construction of discourse. Moreover, discourse is not the simple ideological and mirror reflexion of an economic infrastructure, but is a product and the battlefield of multiples forces—which may not be reduced to the simple dualist contradiction of two energies. Foucault shows that what specifies this discourse from the juridical and philosophical discourse is its conception of truth—that truth is no longer absolute, it is the product of race struggle. History itself, which was traditionally the sovereign's science, the legend of his glorious feats and monument building, ultimately became the discourse of the people, thus a political stake. The subject is not any more a neutral arbitrator, judge, or legislator, as in Solon's or Kant's conceptions. Therefore, what became the historical subject must search in history's furor, under the "juridical code's dried blood", the multiple contingencies from which a fragile rationality temporarily finally emerged. This may be, perhaps, compared to the sophist discourse in Ancient Greece. Foucault warns that it has nothing to do with Machiavelli's or Hobbes's discourse on war, for to this popular discourse, the sovereign is nothing more than "an illusion, an instrument, or, at the best, an enemy. It is a discourse that beheads the king, anyway that dispenses itself from the sovereign and that denounces it".

Тарихи оқиғалар

Қазіргі танымал көзқарас тарихты жазу және оны түсінуде баяндаудың маңыздылығын қарастырады. Бұл саладағы маңызды ойшылдарға Поль Рикёр, Луи Минк, В. Б. Галли және Хейден Уайт жатады. Кейбіреулер бұл тәсілге күмән келтірді, себебі ол көркем және тарихи баяндауды жақындастырады, сондай-ақ "тарихи және көркем баяндау арасындағы түбірлі айырмашылық" (Рикёр, 1 том, 52 бет) сақталады деп есептейді. Осыған қарамастан, Барбара Тухман немесе Дэвид МакКалло сияқты көптеген қазіргі заманғы тарихшылар өздерінің жұмысында баяндауды маңызды деп санайды. Тарихты баяндау теориясы (немесе тарихқа негізделген баяндау) өмірлік тәжірибенің құрылымы мен көркем және ғылыми еңбектерде (әдебиет және тарихнама) айтылған осындай тәжірибелердің "уақыттық тәжірибе" бейнесінің ортақ екенін көрсетеді. Осылайша, баяндау "бірге жинап" тарихи тәжірибенің "жинақталған бейнелерін" "бір толық және тұтас оқиғаға" біріктіре алады (Рикёр, x том, 173 бет). Луи Минк: "Өткен оқиғалардың маңызы тек олар баяндау формасында құрылған өзара байланыстар жиынтығында орналасқанда ғана түсініледі" (148 бет) деп жазады. Марксистік теоретик Фредерик Джеймсон да тарихи түсінікті осылай талдайды және "тарих тек мәтіндік формада ғана бізге қолжетімді, оған тек алдын ала (қайта) мәтіндеу арқылы ғана жете аламыз" (82 бет) деп жазады.

Білім беру және үгіт-насихат

Платонның «Мемлекетінен» бастап азаматтық білім беру мен тәрбие саясатта және ортақ ұлттық сананың қалыптасуында орталық рөл атқарды. Сондықтан тарих кейде үгіт-насихат құралына айналып, мысалы, тарихи ревизионизм арқылы манипуляцияға ұшырады. Платонның білімнің маңыздылығына қатысты талабы Руссоның «Эмиль, немесе білім туралы» (1762) еңбегінде, «Әлеуметтік келісімшарт» (1762) еңбегімен байланысты айтылды. Республикалық үкіметтер мен Ағарту дәуірі халықтың прогрессивті азаттығы үшін білім беруді қажетті шарт деп қарастырды, бұл идея Канттың «Не дегеніңді білгің келсе, ағартушылық не?» (1784) еңбегінде көрініс тапты. Ұлттық мемлекеттердің құрылысына үлкен үлес қосқан қазіргі заманғы білім беру жүйелері ортақ ұлттық тарихты жасаумен де айналысты. Тарих оқулықтары – ортақ тарихты таратудың бір жолы. Мысалы, «Le Tour de France par deux enfants» француздық үшінші республиканың бастауыш мектептеріндегі классикалық оқулық болды: ол 1870 жылы Германияның Эльзас-Лотарингия аймағын басып алғаннан кейін Францияны аралап саяхатқа шыққан екі француз баласының оқиғасын баяндайды, осы саяхат барысында олар Францияның әртүрлілігімен және түрлі диалектілердің бар екендігімен танысады.