Ханс Юрген Айзенк: Өмір және ғылыми мұрасы

Кіріспе

Британдық психолог (1916–1997)

Ханс Юрген Эйзенк (4 наурыз 1916 – 4 қыркүйек 1997) – неміс туған британдық психолог. Ол ең көп ақыл-ойы мен жеке тұлғасы туралы жұмыстарымен танымал, бірақ психологияның басқа да салаларында жұмыс істеген. Өмірінің соңында Эйзенк рецензияланған ғылыми журналдарда ең көп сілтеме жасалған тірі психолог болды. Эйзенктің зерттеулері кейбір мінез-құлық түрлерінің қатерлі ісік және жүрек ауруларына бейім екенін көрсетуге тырысты. Ғалымдар Эйзенктің жұмысында қателерді анықтады және деректерді манипуляциялау күдігі туды, ал ірі қайталаулар оның тапқан қатынастарын растамады. Лондон Корольдік колледжі тапсырысымен жүргізілген сараптама Рональд Гроссарт Матичекпен бірлесіп жазылған Эйзенктің еңбектерін «қазіргі заманғы клиникалық ғылыммен үйлесімсіз» деп таныды, ортақ еңбектердің 26-сы «қауіпті» деп есептелді. Эйзенк IQ көрсеткіштеріне түрлі нәсілдік топтар арасындағы генетикалық айырмашылықтардың әсер ететінін мәлімдеді. Эйзенктің нәсілге қатысты көзқарастары кейінгі зерттеулермен жоққа шығарылды және қазіргі ғылымның ағымында қабылданбайды. 1930 жылдары Англияға көшуі нацистік партияға және оның қудалауына қарсылығының арқасында тұрақты болды. «Менің Гитлерге және нацистерге, олардың барлық құндылықтарына деген жек көруім соншалықты күшті болды, оған қарсы ешқандай аргументке жете алмас едім». 1940 жылы ол Лондон университетінің психология факультетінде профессор сэр Сирил Берттің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады, оның кәсіби өмірі бойында даулы қарым-қатынаста болды. Эйзенк сондай-ақ эмпирикалық факторлық талдауға негізделген ерекше өлшемді жеке тұлға құрылымының моделін жасап, дамытты, бұл факторларды биогенетикалық өзгерістермен байланыстыруға тырысты. 1981 жылы Эйзенк Дүниежүзілік мәдениет кеңесінің негісқалаушы мүшесі болды. Ол «Personality and Individual Differences» халықаралық журналының бас редакторы болды және шамамен 80 кітап пен 1600-нан астам ғылыми мақала жазды. Бірінші әйелінен Ханс Эйзенктің Майкл Эйзенк деген ұлы болды, ол да психология профессоры. Екінші әйелі Сибил Эйзенктен төрт баласы болды: Гари, Конни, Кевин және Даррин. Ханс және Сибил Эйзенк көп жылдар бойы Лондон университетінің Психиатрия институтында психологтар ретінде, авторлар мен зерттеушілер ретінде бірлесіп жұмыс істеді. Сибил Эйзенк 2020 жылдың желтоқсанында, ал Ханс Эйзенк 1997 жылы Лондондық хосписде ми ісігінен қайтыс болды. Ол дінсіз болды. Эйзенктер 1960 жылдан бастап қайтыс болғанға дейін Лондонның Херн Хилл ауданындағы 10 Дорчестер драйвінде тұрды.

Hans Jürgen Eysenck ('/aɪ//z//ɛ//ŋ//k/ EYEzenk; 4 March 1916 – 4 September 1997) was a German born British psychologist. He is best remembered for his work on intelligence and personality, although he worked on other issues in psychology. At the time of his death, Eysenck was the most frequently cited living psychologist in the peer reviewed scientific journal literature. Eysenck's research purported to show that certain personality types had an elevated risk of cancer and heart disease. Scholars have identified errors and suspected data manipulation in Eysenck's work, and large replications have failed to confirm the relationships that he purported to find. An enquiry on behalf of King's College London found the papers by Eysenck coauthored with Ronald Grossarth Maticek to be "incompatible with modern clinical science", with 26 of the joint papers considered "unsafe". Eysenck claimed that IQ scores were influenced by genetic differences between racial groups. Eysenck's beliefs on race have been discredited by subsequent research, and are no longer accepted as part of mainstream science. An initial move to England in the 1930s became permanent because of his opposition to the Nazi party and its persecutions. "My hatred of Hitler and the Nazis, and all they stood for, was so overwhelming that no argument could counter it." He received his PhD in 1940 from University College London (UCL) working in the Department of Psychology under the supervision of Professor Sir Cyril Burt, with whom he had a tumultuous professional relationship throughout his working life. Eysenck also created and developed a distinctive dimensional model of personality structure based on empirical factor analytic research, attempting to anchor these factors in biogenetic variation. In 1981, Eysenck became a founding member of the World Cultural Council. He was the founding editor of the international journal Personality and Individual Differences, and wrote about 80 books and more than 1,600 journal articles. With his first wife, Hans Eysenck had a son Michael Eysenck, who is also a psychology professor. He had four children with his second wife, Sybil Eysenck: Gary, Connie, Kevin, and Darrin. Hans and Sybil Eysenck collaborated as psychologists for many years at the Institute of Psychiatry, University of London, as co authors and researchers. Sybil Eysenck died in December 2020, and Hans Eysenck died of a brain tumour in a London hospice in 1997. He was an atheist. The Eysencks' home was at 10 Dorchester Drive, Herne Hill, London from 1960 until their respective deaths.

Генетика, нәсіл және интеллект

Айзенк генетика мен нәсілдің IQ айырмашылықтарына қатты ықпал ететінін жақтады. Айзенк Артур Дженсеннің түрлі нәсілдік топтар арасындағы IQ-ның өзгеруіне тек ортаның әсері бар ма деген сұрағына қолдау көрсетті. Осы пікірге қарсылық білдірген наразылық білдіруші Лондон экономика мектебінде сөйлеген сөзі кезінде Айзенкті бетінен ұрып-соқты. Айзенкке бомбалау және оның кішкентай балаларын өлтіру туралы да қауіп түсті. Айзенк бұқаралық ақпарат құралдары оның көзқарастары ғылыми консенсустан тыс екенін қате түсіндірді деп мәлімдеді. Айзенк «The IQ Controversy», «The Media and Public Policy» еңбектерінде өзінің негізгі тұжырымдарына көпшілік қолдау көрсеткенін атап өтті, сондай-ақ осы мәселе бойынша тиісті ғалымдар арасында нақты пікір алмасу болмағанын мәлімдеді. Осы дауға қатысты 1988 жылы С. А. Барнетт Айзенкті «жемісті насихаттаушы» деп сипаттады және оның осы тақырыптағы жазбаларын 1970 жылдардың басындағы кітаптарынан алынған екі үзіндімен мысалға келтірді:
Қазіргі уақытқа дейінгі барлық дәлелдер біздің мәдениетімізде байқалатын интеллектуалдық айырмашылықтардың көптеген түрлеріне және белгілі бір нәсілдік топтар арасындағы айырмашылықтарға генетикалық факторлардың үлкен әсерін көрсетеді. Х. Дж. Айзенк, «Адамның теңсіздігі», 1973, Лондон: Temple Smith, б. Барнетт Сандра Скаррдың «Раса, интеллект және білім» кітабына жасаған қосымша сын-пікірін келтірді, онда «Бұл кітапта WASP-тар мен еврейлерден басқа барлық адамды қорлайтын нәрсе бар» делінген. Скарр Айзенктің гипотезаларын да сынға алды, олардың бірі плантациялардағы құлдық африкалық американдықтарды африкалықтардың аз ақылды бөлігі ретінде іріктеген деген болжамды қамтыды. Скарр сондай-ақ Айзенктің АҚШ-тағы итальяндық, испандық, португалдық және грек иммигранттарының өздерінің туған жерлеріндегі халыққа қарағанда айтарлықтай төмен IQ көрсеткіштері туралы тағы бір мәлімдемесін де сынға алды. «Айзенк бұл фактілердің дәлелденбегенін айтуға тырысса да (өйткені бұл иммигранттарға немесе иммигрант емес адамдарға IQ тестілері жүргізілмеген?»

Eysenck advocated a strong influence from genetics and race on IQ differences. Eysenck supported Arthur Jensen's questioning of whether variation in IQ between racial groups was entirely environmental. In opposition to this position, Eysenck was punched in the face by a protester during a talk at the London School of Economics. Eysenck also received bomb threats and threats to kill his young children. Eysenck claimed that the media had given people the misleading impression that his views were outside the mainstream scientific consensus. Eysenck cited The IQ Controversy, the Media and Public Policy as showing that there was majority support for all of the main contentions he had put forward, and further claimed that there was no real debate about the matter among relevant scientists. Regarding this controversy, in 1988 S. A. Barnett described Eysenck as a "prolific popularizer" and he exemplified Eysenck's writings on this topic with two passages from his early 1970s books:
All the evidence to date suggests the overwhelming importance of genetic factors in producing the great variety of intellectual differences which we observe in our culture, and much of the difference observed between certain racial groups.|HJ Eysenck|Race, Intelligence and Education, 1971, London: Temple Smith, p. 130

the whole course of development of a child's intellectual capabilities is largely laid down genetically, and even extreme environmental changes have little power to alter this development. H. J. Eysenck The Inequality of Man, 1973, London: Temple Smith, pp. 111–12

Barnett quotes additional criticism of Race, Intelligence and Education from Sandra Scarr, and that there "is something in this book to insult almost everyone except WASPs and Jews." Scarr was equally critical of Eysenck's hypotheses, one of which was the supposition that slavery on plantations had selected African Americans as a less intelligent sub sample of Africans. Scarr also criticised another statement of Eysenck on the alleged significantly lower IQs of Italian, Spanish, Portuguese and Greek immigrants in the US relative to the populations in their country of origin. "Although Eysenck is careful to say that these are not established facts (because no IQ tests were given to the immigrants or nonimmigrants in question?"

Қатерлі ісікке бейім тұлға

Сондай-ақ, Eysenck темекі өнеркәсібінің тапсырысымен әрекет ететін Нью-Йорк заң фирмасы Jacob & Medinger арқылы консультациялық зерттеулер үшін қаржы алды. 1994 жылы берген сөйлеуінде ол Reynolds компаниясынан зерттеулерді жалғастыру үшін қаржы сұрағанын айтты. Темекі өнеркәсібінің адвокаттары зерттеу жобалары үшін ғалымдарды іріктеуге қатысқандығы туралы сұраққа ол зерттеулер сапасы бойынша бағалануы керек екенін, оны кім қаржыландырғаны маңызды емес екенін, сондай-ақ ол жеке өзі бұл қаржыдан пайда таппағанын мәлімдеді. Ұлыбританияның "The Independent" газетінің хабарлауынша, Айзенк осылайша 800 мың фунт стерлингтен астам қаржы алған. Айзенк темекі шегу және аурулардағы тұлғалық қасиеттердің рөлі туралы көптеген зерттеулер жүргізді, бірақ ол "Темекі шегудің пайдалы екеніне күмәнім жоқ" деді. Оның "Рак, тұлға және стресс: болжам және алдын алу" атты мақаласында ракқа бейім (С типті) тұлғалық қасиеттер нақты сипатталған. Бұл тұжырымның ғылыми негізі қазір 2019 жылғы Лондон Корольдік колледжінің сараптамасында (төменде қараңыз) қоғамдық талқыға түсті.

Адамның генетикасы

1951 жылы Эйзенктің жеке тұлға генетикасына қатысты алғашқы эмпирикалық зерттеуі жарияланды. Бұл зерттеуді ол 1948 жылдан 1951 жылға дейін шәкірті және әріптесі Дональд Преллмен бірге жүргізді, онда 11 және 12 жастағы біржұп (монозиготалық) және әртүрлі (дизиготалық) егіздер невротизмге қатысты тексерілді. Бұл зерттеу туралы толық мәліметтер Journal of Mental Science журналында жарияланған мақалада келтірілген. Эйзенк пен Прелл мынадай қорытындыға келді: "Невротизм факторы – статистикалық қателік емес, ол невротикалық бейімділіктің тұқым қуалайтын биологиялық бірлігі болып табылады және оның үлкен бөлігі тұқымдық детерминантымен анықталады."

Психометриялық шкалалар

Айзенктің жеке тұлға теориясы ол және оның әріптестері құрастырған психометриялық шкалалармен тығыз байланысты. Бұларға Модслидің жеке тұлғалық инвентаризациясы (MPI), Эйзенктің жеке тұлғалық инвентаризациясы (EPI), Эйзенктің жеке тұлғалық сұранысы (EPQ), сондай-ақ оның қайта қарастырылған нұсқасы (EPQ R) және оның қысқартылған нұсқасы (EPQ R S) кіреді. Айзенк тұлғалық профильдеу (Eysenck Personality Profiler, EPP) модельде қарастырылған әрбір қасиеттің әртүрлі аспектілерін бөліп көрсетеді. Бұл аспектілер Эйзенк өзінің ертедегі жұмысында мәлімдегендей импульсивтілікті экстраверсияның, немесе кейінгі жұмысында мәлімдегендей психотизмнің бір бөлігі ретінде қарастыру керек пе деген пікірталас тудырды. Ол француз жазушысы Пьер Кребстің "Тул Семинары" баспасында жарық көрген "Мәңгілік мұра" атты кітабына алғы сөз жазған. Лингвист Зигфрид Йейгер Кребстің кітабының алғы сөзін "адамдардың теңдігіне қарсы шығып, оны негізсіз идеологиялық доктрина ретінде көрсеткен" деп түсіндірді. "Ұлттық газетте" Эйзенк Зигмунд Фрейдті айлакерлік пен ашық еместігі үшін сынады. Майкл Биллиг пен Стивен Роуз сияқты Айзенктің сыншыларын қоздырған басқа да оқиғалар: Ұлыбритания Ұлттық фронтының ұсынылатын оқулар тізіміне Айзенктің кітаптарының енуі және Ұлттық фронттың "Бейкон" басылымында (1977) жарияланған, кейін АҚШ-тың неофашистік "Степпингстоунз" журналында қайта жарияланған Айзенкпен сұхбат; ұқсас сұхбат бір жыл бұрын Neue Anthropologie басылымында жарияланған, оны Айзенктің өмірбаянын жазған Родерик Бьюкенан "Біртінші адамзатқа бауырлас басылым ретінде сипаттады, ұқсас авторлары бар және кейде бірдей мақалалармен бөліседі". Айзенк сонымен қатар Роджер Пирсонның "Раса, интеллект және академиядағы қиылықтар" кітабына кіріспе жазды. Пирсонның кітабының кіріспесінде Эйзенк өзінің сыншыларын "фашистердің психологиясын" қабылдаған Жаңа солшылдардың "шашыраңқы әскерлері" деп жауап берді. Айзенктің "Адамның теңсіздігі" атты кітабы француз тілінен "Адамның теңсіздігі" деп аударылып, ГРЕЦЕ баспасының "Корперник" баспасында жарық көрді. 1974 жылы Айзенк "Mankind Quarterly" журналының академиялық кеңесінің мүшесі болды, ол журналға байланысты адамдарға қосылып, оны негізгі академиялық басылым ретінде қайта құруға тырысты. Биллиг сол жылы Эйзенк ГРЕЦЕ-нің Nouvelle École комитетінің мүшесі болғанын айтады. Бьюкенен Айзенктің оңшыл топтармен байланысы бар деген пікірде былай деп жазады: "Айзенкті түбегейлі жамандауға тырысқандар үшін оның оңшыл топтармен байланысы оның шынайы саяси симпатиясын көрсетті". Бьюкененнің айтуынша, бұл қатал сыншылар Эйзенктің жазбаларын "ашық түрде расистік" деп түсіндірді. Бұдан әрі, Бьюкенен Айзенктің ең қатал сыншылары Айзенк "қастама түрде қараңғы саяси күн тәртібін бұрмалап отыр" деп сенгенін жазады. Бьюкенен "Ханс Айзенктің жасырын жоспары болған жоқ сияқты. Ол өзінің үлкен ғалым ретінде алға қойған мақсаттарына тым көп көңіл бөлді, нақты саяси мақсаттарды көздеуге тым аз уақыт жұмсады".

Eysenck's theory of personality is closely linked with the psychometric scales that he and his co workers constructed. These included the Maudsley Personality Inventory (MPI), the Eysenck Personality Inventory (EPI), the Eysenck Personality Questionnaire (EPQ), as well as the revised version (EPQ R) and its corresponding short form (EPQ R S). The Eysenck Personality Profiler (EPP) breaks down different facets of each trait considered in the model. There has been some debate about whether these facets should include impulsivity as a facet of extraversion as Eysenck declared in his early work, or of psychoticism, as he declared in his later work. which called him a contributor, and in Nation und Europa, and that he wrote the preface to a book by a far right French writer named Pierre Krebs, Das unvergängliche Erbe, that was published by Krebs' Thule Seminar. Linguist Siegfried Jäger [de] interpreted the preface to Krebs' book as having "railed against the equality of people, presenting it as an untenable ideological doctrine." In the National Zeitung Eysenck reproached Sigmund Freud for alleged trickiness and lack of frankness. Other incidents that fuelled Eysenck's critics like Michael Billig and Steven Rose include the appearance of Eysenck's books on the UK National Front's list of recommended readings and an interview with Eysenck published by National Front's Beacon (1977) and later republished in the US neo fascist Steppingstones; a similar interview had been published a year before by Neue Anthropologie, described by Eysenck's biographer Roderick Buchanan as a "sister publication to Mankind Quarterly, having similar contributors and sometimes sharing the same articles." Eysenck also wrote an introduction for Roger Pearson's Race, Intelligence and Bias in Academe. In this introduction to Pearson's book, Eysenck retorts that his critics are "the scattered troops" of the New Left, who have adopted the "psychology of the fascists". Eysenck's book The Inequality of Man, translated in French as L'Inegalite de l'homme, was published by GRECE's publishing house, Éditions Corpernic. In 1974, Eysenck became a member of the academic advisory council of Mankind Quarterly, joining those associated with the journal in attempting to reinvent it as a more mainstream academic vehicle. Billig asserts that in the same year Eysenck also became a member of the comité de patronage of GRECE's Nouvelle École. Remarking on Eysenck's alleged right wing connections, Buchanan writes: "For those looking to thoroughly demonize Eysenck, his links with far right groups revealed his true political sympathies." According to Buchanan, these harsh critics interpreted Eysenck's writings as "overtly racist". Furthermore, Buchanan writes that Eysenck's fiercest critics were convinced that Eysenck was "willfully misrepresenting a dark political agenda". Buchanan argued that "There appeared to be no hidden agenda to Hans Eysenck. He was too self absorbed, too preoccupied with his own aspirations as a great scientist to harbor specific political aims."

Парапсихология және астрология

Айсенк парапсихология мен астрологияны эмпирикалық деректермен қолдайтынына сенді. Оны ғылыми күмәнданшылар маргиналды ғылымды қолдағаны үшін сынады. Генри Гордон, мысалы, Эйсенктің көзқарасы "өте наивті" екенін айтты, себебі ол дәлел ретінде келтірген парапсихологиялық эксперименттердің көптегені ауыр кемшіліктерге ие болды және ешқашан қайталанбады. Сиқыршы және күмәнданшы Джеймс Рэнди Айсенктің жалған экстрасенстерді нағыз деп мойындағанын және олардың қолдарымен жасаған алдауларын атап көрсетті. Рэндидің сөзіне қарағанда, ол "тақырыпты бір жақты қарастырды". 1983 жылы Айсенк пен Карл Саргент "Өзіңіздің Пси IQ-ыңызды біліңіз" атты кітабын жариялады, ол оқырмандардың экстрасенсорлық қабілеттерін тексеруге арналған. Рэндидің пікірінше, "авторлар пайдаланушыларға эксперименттерді мәнсіз ететін және әуесқойлардың одан әрі зерттеулерін тоқтатуға әкелетін жоғары бейтарапты процедура ұсынды". Линда Готфредсонның редакциялық мақаласы "The Wall Street Journal" газетінде жарияланды, онда "The Bell Curve" кітабынан кейін қол қойған ғалымдардың интеллект зерттеуіне қатысты пікірлері жинақталған. Айсенк 1998 жылы жарық көрген "Интеллект: Жаңа көзқарас" кітабына осы мақаланың толық нұсқасын қосты.

Өлімнен кейінгі қайта бағалау

Айзенктің еңбегі оның қайтыс болғаннан кейін қайта қарастырылды. Психолог Дональд Р. Петерсон 1995 жылы жазылған, ал 2005 жылы жарияланған хаттарында, ол бірнеше жыл бұрын Айзенктің зертханасында жасалған зерттеуді қайталай алмағаннан кейін Айзенктің жұмысына сенуін тоқтатқанын, бастапқы зерттеудің нәтижелері "құрастырылған немесе бұрмаланған" болуы керек деген қорытындыға келгенін айтты.

2019 жылғы Лондон Корольдік колледжінің сұранысы

2019 жылы психиатр Энтони Пелоси «Journal of Health Psychology» журналында жариялаған мақаласында Айсенктің жұмысын қауіпсіз емес деп сипаттады. Пелоси Айсенктің кейбір жұмыстарын «барлық уақыттағы ең нашар ғылыми дау-жанжалдардың біріне» әкелгендігін айтты. 2019 жылы Айсенктің 26 мақаласы (барлығы Рональд Гроссарт Матичекпен бірлесіп жазылған) Лондон Корольдік колледжі тапсырысымен жүргізілген тергеуде «қауіпті» деп танылды. Маркс ашық хатында осы 26 мақаланың барлығына сілтеме жасады. Гроссарт аурудың дамуы көбінесе көп себепті болатынын, яғни факторлардың бір-бірін күшейтетінін, сондай-ақ психологиялық араласу нәтижесінде өзгеруі мүмкін мінез-құлық ерекшеліктері туралы айтты. Гроссарт когнитивті-мінездік терапия арқылы олардың өзгеру мүмкіндігін өз зерттеулерінде көрсетті. Айсенк көп жыл бұрын қайтыс болғандықтан және өзін қорғай алмайтындығын ескере отырып, Гроссарт Матичек наразылық білдіріп, заңдық шаралар қолдануға дайын екенін мәлімдеді. Лондон Корольдік колледжінің тергеуінен кейін «International Journal of Sport Psychology» журналы 1990 жылы Айсенкпен бірлесіп жазылған мақаланы қайтарып алды. Кейін тағы 13 мақала қайтарылып алынды. 2020 жылдың соңына қарай 1946 жылдан бастап жарияланған мақалалар бойынша он төрт қайтарып алу және жетпіс бір алаңдаушылық білдірілді. Олардың кейбіреулері денсаулық сақтау саласына қатысы жоқ ерте мақалалар еді, ал Лондон Корольдік колледжінің тергеуі «осы алаңдаушылық білдіруге қатысты проблемалық мақалаларды нақты атамады».

Портреттер

Лондонның Ұлттық портрет галереясының тұрақты коллекциясында Айзенктің бес портреті бар, соның ішінде Энн Катрин Пуркисс және Эллиотт пен Фрайдың түсірілген суреттері де бар.

Басқа

Пьер Кребстің кіріспесі. "Өшпес мұра"