Кіріспе

Соғысқа себеп болатын немесе оны ақтау үшін қолданылатын әрекет немесе оқиға – casus belli. Casus belli соғыс жариялаған елге тікелей талон-теңес келтіретін немесе қауіп төндіретін жағдайларды қамтиды, ал casus foederis оның одақтасына жасалған талон-теңес немесе қауіп-қатерді қамтиды – көбінесе өзара қорғаныс шартымен байланысты. Екеуі де соғыс актісі деп есептелуі мүмкін. Соғыс жариялау кезінде, әдетте, соғыс жариялауға себеп болған casus belli сипаттамасы беріледі.

Терминология

Casus belli термині Еуропада XVII және XVIII ғасырларда Гюго Гроцийдің (1653), Корнелиус ван Бинкершоуктың (1707) және Жан Жак Бурламакидің (1732) еңбектері арқылы, сондай-ақ jus ad bellum немесе "әділ соғыс теориясы" саяси доктринасының қалыптасуына байланысты кеңінен қолданыс тапты. Бұл термин сонымен қатар, мемлекеттің қақтығысқа түсуіне себеп болатын кез келген "негізді себепті" білдіру үшін бейресми түрде де қолданылады. Ол, термин кеңінен қолданысқа енгенге дейін соғысқа ұсынылған негіздеме ретінде, тіпті ресми түрде соғыс жарияланбаған жағдайларда да әскери әрекеттердің себебін сипаттау үшін пайдаланылады (мысалы, Тонкин шығанағына қатысты Резолюцияға дейінгі жағдай). Casus belli-ді ресми түрде жариялау кезінде үкімет әдетте соғысқа бару себептерін, соғысты жүргізудің жоспарланған тәсілдерін және басқалар оны соғысқа барудан қайтару үшін қандай қадамдар жасауы мүмкін екенін көрсетеді. Ол соғысқа тек соңғы шара ретінде (ultima ratio) баруға және мұндай әрекетке "заңды себеп" бар екенін көрсетуге тырысады. Қазіргі халықаралық құқық соғыс жүргізудің кем дегенде үш заңды негізін мойындайды: өзін-өзі қорғау, шарттастырылған одақтастың қорғанысы және Біріккен Ұлттар Ұйымының бекітуі. Прошема (көпше түрі – просхемалар) – грек тіліндегі эквивалент термин, оны алғаш рет Фукидид "Пелопоннес соғысының тарихында" танымал етті. Просхемалар – соғысқа барудың айтылған себептері, олар Фукидид "профазис" (πρóφασις) деп атаған нақты себептермен сәйкес келуі де, келмеуі де мүмкін. Фукидид соғыстың үш негізгі нақты себебі – орынды қорқыныш, абырой және мүдделіктер екенін айтса, айтылған себептер ұлтшылдыққа шақырулар немесе қорқыту тактикасын қамтиды (қорқынышқа себеп болатын нақты, эмпирикалық себептерді сипаттаудан өзгеше).

Пайдалану себептері

Елдердің басқа елге шабуыл жасауы үшін, соғысқа ішкі қолдау жинақтау және потенциалды одақтастардың қолдауын алу үшін, оларға қоғамдық негіздеме қажет. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қабылданған БҰҰ хартасы, қол қойған елдерге соғысқа түсуге екі жағдайдан басқа тыйым салады: 1) өзін немесе келісім шарты бойынша міндеттемелері бар одақтасын агрессиядан қорғау мақсатында; 2) егер БҰҰ операцияға алдын ала мақұлдама бермесе. БҰҰ сондай-ақ, хартаға қол қоймаған және агрессиялық соғыс бастаған елдерге қарсы араласуға мүше мемлекеттерден талап ету құқығын өзінде сақтайды.

Санаттау

Braumoeller (2019) былай деп мәлімдеді: "Қаншалықты ерекше casus belli болып көрінсе де, көбінесе бір себеп болады. Көптеген соғыстарға себеп болатын мәселелер бірнеше санатқа жақсы сәйкес келеді". Ол классикалық мәселелерді – аумақ, елдердің құрылуы немесе тарауы, елдердің тұтастығын қорғау, династиялық мұрагерлік, дін немесе ұлттық бірлік мәселелері деп кеңінен қорытты. Ол қазіргі заманғы бейбітшілік және қақтығыс зерттеулері саласындағы ғалымдардың жиі "билік үшін күрес, қарулану жарысы және қақтығыс оралымдары, этникалық және ұлтшылдық, ішкі саяси режимнің түрі және басшылықтың өзгеруі, экономикалық өзара тәуелділік және сауда, аумақ, климаттың өзгеруінен туындаған тапшылық және т.б." сияқты себептерді атап көрсеткенін айтты. Джеффри Блейни "Соғыстың себептері" (1972) еңбегінде қате есептеулер сияқты жалпы себептерді, сондай-ақ "Өлім сағаты және күнәлікті іздеу соғыстары" сияқты нақты себептерді атап өтті және ауа райы сияқты қарапайым факторлардың маңыздылығын көрсетті. Теодор К. Рабб пен Роберт И. Ротберг "Ірі соғыстардың пайда болуы мен алдын алу" (1989) еңбегінде ірі қақтығыстардың тамырларын халықаралық, ішкі және жеке деңгейдегі факторлардың жиынтығы ретінде зерттеді. Калеви Холсти 1648-1989 жылдар аралығындағы соғыстарды "соғыс тудырған мәселелер" деп аталатын 24 санатқа бөліп тізімдеді және жіктеді. Егер casus belli қасақана дұрыс емес фактілерге негізделсе, ол сылтау ретінде танылады.

Тарихи мысалдар

Бұл бөлімде қазіргі заманда болған ең белгілі және/немесе даулы соғыс себептерінің (casus belli) бірнеше мысалы сипатталған.

Екінші опиум соғысы

Еуропалықтар Бірінші опиум соғысынан кейін Нанкин шартында белгіленгендей, Қытай порттарына қол жеткізді. Франция Аугуст Шапделеннің өлімін Екінші опиум соғысының соғысқа себеп болған жағдай (casus belli) ретінде пайдаланды. 1856 жылдың 29 ақпанында француз миссионері Шапделен шетелдіктерге жабық Гуанси провинциясында өлтірілді. Жауап ретінде британдық және француз әскерлері тез арада Гуанчжоу (Кантон) қаласын басып алды.

Америка Азаматтық соғысы

Солтүстік және Оңтүстік штаттар арасындағы ұзақ мерзімді қақтығыс (басты себебі – құлдықтан туындаған моральдық мәселелер, сондай-ақ әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктер) Америка Азамат соғысының тууына себеп болды. Бірақ, Конфедерацияның Форт Самтерге жасаған шабуылы (1861 жылдың 12-14 сәуірінде) Одақ үшін соғысқа қадам салуға себеп болды.

Испан-Америкалық соғыс

"Майн" – 1898 жылдың 15 ақпанында Испанияның Кубадағы Гавана портында батқан АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемесі. "Майн" кемесінің жойылуы Испанияға қарсы соғыс жариялауға бірден әкеп соқпаса да, бейбіт шешім табуға мүмкіндік бермейтін жағдай жасады. Испанияның жүргізген тергеуі жарылыстың себебін көмір қоймаларының өзінен тұтанған оттан болды деп тапты, бірақ АҚШ-тың Самсон комиссиясының тергеу тобы жарылыстың себебі торпедадан келген сыртқы жарылыс екенін мәлімдеді. Маккинли әкімшілігі жарылысты соғысқа себеп ретінде көрсетпеді, бірақ басқалар Кубадағы қиянаттар мен бақылаудың жоғалтылуына байланысты Испаниямен соғысқа дайын еді. Соғысты қолдаушылар "Майнды есімізден шығармаңдар! Испанияға қарсы!" деген ұранды пайдаланды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Австрия-Мажарстанның 1914 жылғы шілдеде Сербияға қарсы соғыс жариялау себебі (casus belli) – Сербия үкіметінің Сараевода Австрияның Франц Фердинанд герцогін өлтірген қаскөйлерді қаруландыруға, оқытуға және қаржыландыруға қатысы бар екенін тергеуден бас тартуы болды. Сербия үкіметі Австрияның демаршысын қабылдамады, соның салдарынан Австрия-Мажарстан соғыс жариялады. Ұлыбритания үшін соғысқа тікелей себеп – Германияның Бельгияны басып алып, бейтараптығын бұзуы болды, себебі Ұлыбритания шарт бойынша Бельгияның бейтараптығын сақтауға міндетті болған. 1917 жылы Германия Мексикаға Циммерманн телеграммасын жіберді, онда Мексиканы соғысқа қосылып, АҚШ-қа қарсы күресуге көндіруге тырысты, оған сыйлық ретінде Техас, Нью-Мексико және Аризона штаттарын – бұрынғы Мексика территорияларын уәделеді. Бұл телеграмманы британдықтар ұстап алып, АҚШ-қа жеткізді, нәтижесінде президент Вудро Вильсон Конгрессті Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтастармен бірге қатысуға көндірді. Мексиканың сол кездегі президенті Венустиано Карранса бұл жобаның орындалу мүмкіндігін бағалау үшін әскери комиссия құрды, ол бірнеше себептерге байланысты оның жүзеге аспайтынына тоқталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Жапондық Маньчжурияда 1937 жылы Жапония Екінші дүниежүзілік соғысты бастау үшін құрылтай ретінде Марко Поло көпірі оқиғасын жасады. 1920 жылдары Адольф Гитлер өзінің "Менің күресім" атты автобиографиясында неміс халқы үшін "Lebensraum" ("өмірлік кеңістік") саясатын жақтады, ол іс жүзінде Германияның Шығыс Еуропаға аумақтық кеңеюін білдірді. 1939 жылдың тамызында осы саясаттың бірінші кезеңін іске асыру үшін Гитлер басшылығымен Германияның нацистік үкіметі Глейвиц оқиғасын ұйымдастырды, ол келесі қыркүйекте Польшаға шабуыл жасау үшін құрылтай ретінде пайдаланылды. Нацистер 1939 жылдың 31 тамызында поляктар болып көрінген концлагерь тұтқындарын пайдаланып, Германияның Верхняя Силезиядағы (қазіргі Гливице, Польша) Sender Gleiwitz неміс радиостанциясына шабуыл жасады, бұл Екінші дүниежүзілік соғыстың алдында болды. Польшаның одақтастары Ұлыбритания мен Франция одақтастық шартына сәйкес Германияға соғыс жариялады. 1941 жылдың 7 желтоқсанында Перл-Харборға шабуылдан кейін АҚШ Жапонияға соғыс жариялады. 1941 жылы тағы да "Lebensraum" саясатын іске асыру мақсатында, нацистік Германия алдын ала соғыс жүргізуді құрылтай ретінде пайдаланып, Кеңес Одағына басып кірді.

Вьетнам соғысы

Көптеген тарихшылар Тонкин шығанағындағы екінші оқиға Вьетнам соғысы үшін жасалған сылтау болды деп санайды. Солтүстік Вьетнам теңіз күштерінің өкілдері екінші оқиға кезінде "Мэддокс" кемесіне ешқандай оқ атылмағанын ресми түрде мәлімдеді. "Соғыс тұманы" атты деректі фильмінде сол кездегі АҚШ қорғаныс министрі Роберт Макнамара екінші оқиғада шабуыл болмағанын мойындайды, бірақ ол және президент Джонсон сол кезде олай болды деп сенгенін айтады. Тонкин шығанағындағы бірінші оқиға (2 тамыз) мен екінші оқиғаны (4 тамыз) шатастырмау керек. Солтүстік Вьетнам 2 тамызда АҚШ эсминеці USS Maddox бір торпедамен зардап шеккенін және солтүстік вьетнамдық аумақтық суларда американдық ұшақтардың бірі атып түсірілгенін мәлімдеді. Ханойдағы ХВК мұражайында "1964 жылдың 2 тамызында USS Maddox-ты сәтті қуған торпедалық қайықтың бөлігі" тамашаланса болады. Вьетнам соғысының себебі екінші оқиға болды. 4 тамызда USS Maddox бірінші оқиғадан кейін "өзінің күшін көрсету" үшін Солтүстік Вьетнам жағалауына жіберілді. АҚШ билігі екі вьетнамдық қайықтың USS Maddox-қа шабуыл жасауға тырысқанын және олардың батып кеткенін мәлімдеді. Солтүстік Вьетнам үкіметі екінші оқиғаны толығымен жоққа шығарды. Бұл жағдай Солтүстік Вьетнамның соғыс бойындағы және одан кейінгі жылдардағы үгіт-насихат жұмысына тиімді әсер етті.

1967 жылғы араб-израиль соғысы

1967 жылғы алты күндік соғыста casus belli маңызды рөл атқарды. Израиль үкіметі қарулы қарсы шараларға негіз болатын, яғни провокация деп санайтын әрекеттердің қысқа тізімін жасады. Ең маңыздысы – Израильдің Қызыл теңізге шығуға жалғыз мүмкіндігі бар Эйлат портына қатысты Тиран бұғазын блокадалау еді, себебі Израиль мұнайдың көп бөлігін осы арқылы жеткізіп алатын. Израиль мен Мысырдың одақтастары Сирия және Иордания арасындағы бірнеше шекаралық инциденттерден кейін, Мысыр Синай түбегінен БҰҰ бейбітшілік сақшыларын шығарып жіберді, Шарм-эль-Шейхте әскери күш орналастырды және бұғазды блокадалау туралы жариялады, бұл Израильді Мысырға қарсы әрекеттерді бастау үшін casus belli-ді пайдалануға итермеледі.

Қытай-Вьетнам соғысы

1979 жылғы Қытай-Вьетнам соғысы кезінде Қытайдың басшысы Дэн Сяопин АҚШ-қа Вьетнамға қарсы жоспарларының Камбоджаның Қызыл Кхмер режимін құлатуға жауап ретінде жасалғанын айтты, ал бұл режим Қытайдың одақтасы болған. Дегенмен, қытай ұлтшылдарының пікірінше, соғысқа нақты себеп Вьетнамның этникалық қытай халқына нашар қарым-қатынасы жасауы, сондай-ақ Вьетнамның Кеңес Одағының қолдауымен Камбоджаны біріктіруге тырысқаны туралы күдік болды.

2003 жылы Иракқа шабуыл

2003 жылы АҚШ Иракқа басып кірген кезде, ол 1990-1991 жылдардағы Персы шығанағы соғысының тоқтату туралы келісімінің талаптарын орындамағанын, сондай-ақ 1993 жылы бұрынғы президент Джордж Бушқа жасалған қастандық әрекетіне қатыстылығын және «ұшуға тыйым салынған аймақтарды» қорғаған коалициялық ұшақтарға шабуыл жасағанын ресми түрде соғысқа себептер ретінде келтірді. Джордж Буш әкімшілігі Саддам Хусейннің жаппай қырып-жою қарулары (ЖҚҚ) бағдарламасы бар екенін айтты. Әкімшілік Ирактың БҰҰ-ның бұрынғы қаулыларына сәйкес қарусыздану міндеттемелерін орындамағанын, ал Саддам Хусейннің ядролық қару жасауға және химиялық және биологиялық қару қорын кеңейтуге белсенді түрде тырысқанын мәлімдеді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл 2003 жылдың 5 ақпанында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің толық отырысында осы себептерді әскери шаралардың негіздемесі ретінде баяндады. Бұрын құпия сақталған Ұлттық барлау бағалары (ҰББ) қарулы араласуды ақтау үшін нақтылық шамадан тыс жоғарылатылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Аталған шамадан тыс бағалаулардың көлемі, бастауы және мақсаты ҰББ деректерінен толық анықталмайды.

Қырымның қосылуы

2014 жылы Ресей Федерациясы Қырымды аннексиялағаннан кейін Ресей президенті Владимир Путин Қырым және басқа да аймақтар 18 ғасырда Украинаға қосылғаннан кейін "Украинаның құрамына кірмегенін" айтты. Қырым мен Украинаның шығысындағы этникалық орыс халқы Ресейдің аннексиясына қатысты соғысқа себеп болатын жағдай (casus belli) ретінде қарастырылды. Сыртқы істер министрлігі Украинаның қырымдық үкімет ғимараттарын басып алуға тырысқанын, осыны соғысқа себеп болатын жағдай (casus belli) деп көрсетіп мәлімдеді.

2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі

2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне дейін Ресей Донецк пен Лугансктағы өзін-өзі жариялаған республикаларды мойындады, ал олардың арасындағы одақ олардың парламенттерінде бекітілді, осылайша соғысқа себеп болатын жағдай жасалды. Ресей Украинадағы орыс тілді халыққа қарсы неонацистік топтар геноцид жасап жатыр деген мәлімдеме жасады, сондай-ақ Украина үкіметінің өзі неонацистерден құралғанын айтты. АҚШ, Ұлыбритания және Украинаның барлау қызметтерінің мәліметінше, Ресей жалған ту операциясын жүргізуді де қарастырған.

2023 Израиль мен Хамас арасындағы соғыс

2023 жылдың 7 қазанында ХАМАС жетекшілігіндегі палестиналық содырлар тобы Газа жолағынан Израиль аумағына ірі шабуыл жасады. ХАМАС бұл операцияны "Аль-Ақса тасқыны" деп атады. Жауап ретінде Израиль қорғаныс күштері "Темір қылыштар операциясы" деп ресми түрде аталған қарсы шабуылды бастады. Мысырдың Израильге үш күн бұрын "үлкен бір оқиға" және "жағдайдың шиеленісуі" туралы ескерткені хабарланғаннан кейін, Израильдің дайындық деңгейіне және алдын ала алынған ақпаратты назарсыз қалдырған-қалдырмағаны туралы сұрақтар туды.