Діни көптүрлылық және еврей теологиясы

Кіріспе

Діни плюрализм – бұл діннің жалғыз және толыққанды шындық көзі емес екенін, сондай-ақ басқа діндерде де белгілі бір деңгейде шындық пен құндылық бар екенін қабылданатын діни көзқарастар жиынтығы. Осылайша, діни плюрализм, түрлі діндер мен діни ағымдардың өкілдері арасындағы бейбіт қатар өмір сүру жағдайы болып табылатын діни төзімділіктен де асып түседі. Яһуди қауымының ішінде ортақ тарих, ортақ дұға тілі, ортақ Киелі кітап және раввиндердің жазбалары бар, бұл әртүрлі көзқарастағы яһудилерге ортақ құндылықтар мен мақсаттарды бөлісуге мүмкіндік береді.

Христиан дінінің классикалық көзқарастары

Яһуди дінінің ең маңызды теологтары мен заңгерлерінің бірі Маймонид, Исаның неліктен христиан дінін құруы дұрыс емес екенін және Мұхаммедтің неліктен ислам дінін құруы дұрыс емес екенін егжей-тегжейлі түсіндірді; ол осы жаңа діндердің ізбасарлары яһуди дінін ығыстыруға тырысқан кезде яһудилердің бастан өткерген қудалаулары мен азабына қайғырды (христиандық жағдайында бұл суперсессионизм деп аталады). Бірақ Маймонид бұл екі діннің де әлемді құтқару үшін Құдайдың жоспарының позитивті бөлігі болып саналатынын айтады. Иса Тораны өзгертуге және әлемді жаңылысқа салуға, Құдайдан басқаға құлшылық етуге себепкер болды. Дегенмен, біздің Жаратушымыздың мақсатын адам санасы түсіне алмайды, себебі біздің жолдарымыз бен ойларымыз Құдайдың жолдары мен ойларынан өзгеше. Назареттік Иса және одан кейін келген исмаилит (яғни Мұхаммед) туралы барлық мәселелер яһуди Мәсіхінің бүкіл әлемді Құдайға біріккен ниетпен құлшылық етуге дайындау үшін жол ашуға қызмет етті, өйткені жазылғандай: «Содан кейін Мен халықтарға таза тіл беріп, олардың бәрі де Раббының атын шақырып, бір пікірмен Оған қызмет ететіндей етемін» (Софония 3:9 (HE)). Осылайша, яһуди үміті, Тора және бұйрықтар тіпті алыс аралдарда да, сондай-ақ денесі мен жүрегі сүндеттелмеген көптеген адамдар арасында да кең талқыланып жүр. (Маймонид, Мишне Тора, XI.4.) Жоғарыдағы абзац христиан цензурасы күшті болған көптеген басылымдарда жиі цензураланды.

Басқа раввиндік көзқарастар

Көптеген дәстүрлі раввиндер келіседі; олар христиан қауымымен ынтымақтастық маңызды болғанымен, теологиялық диалог қажет емес, тіпті жаңылыс деп санайды. Раввин Елиезер Берковиц былай деп жазды: «Иудаизм – христиандықты қабылдамағандықтан иудаизм, ал христиандық – христиандық, өйткені ол иудаизмді қабылдамайды». (Талқылау және диалог: еврей-христиан кездесулері, ред. Ф.Э. Талмидж, Ктав, 1975, 291-бет). Кейінгі жылдары Соловейчиктың сақтықпен берген рұқсаты одан да шектеулі түсіндірілді. (Традиция: Православтық ой-пікір журналы, 6-том, 1964). Бүгінде көптеген православие раввиндері Соловейчиктың хатын христиандармен пікір таластыруға немесе бірлесіп жұмыс істеуге болмайтынын дәлелдеу үшін пайдаланады. Керісінше, кейбір қазіргі православие раввиндері, мысалы, Юджин Корн және Дэвид Хартман, кейбір жағдайларда, қақтығыстың негізгі мәселесі енді қолданыссыз деп санайды; кейбір христиандық топтар енді еврейлерді христиандыққа көндіру үшін дінаралық диалогты пайдалануға тырыспайды. Олардың пікірінше, иудаизм мен христиандық арасындағы қарым-қатынас осы деңгейге жеткен, онда еврейлер христиандық топтардың өздерін тең құрметпен қарауына сенуі мүмкін. Бұған қоса, көптеген елдерде еврейлерді дін аударуға мәжбүр ету немесе қысым көрсету мүмкін емес, және көптеген ірі христиандық топтар енді дін аударудан бас тартқан еврейлердің тозаққа баратынын үйретпейді. Иудаизмнің православие емес бағыттарында көптеген раввиндер еврейлердің теологиялық диалогқа қатысудан қорқуға себебі жоқ және одан көп пайда көруі мүмкін деп санайды. Кейбіреулер Соловейчиктың ерекшеліктері практикада қолдануға келмейді дейді, себебі моральдық мәселелер бойынша пікір таластыру мен қатысу теологиялық талқылауды күшті қамтиды. Осылайша, бейресми, жасырын теологиялық диалог болғандықтан, оны мойындап, ресми теологиялық диалог бойынша ашық жұмыс істеген жөн.

Иерусалим мен Рим арасында

2017 жылдың 31 тамызында Еуропа раввиндерінің конференциясы, Америка раввиндерлер кеңесі және Израильдің Бас раввинат комиссиясының өкілдері «Иерусалим мен Рим арасында» деген тақырыптағы мәлімдемені жариялап, Ватиканға ұсынды. Бұл құжат Ватиканның Екінші соборының «Nostra Aetate» декларациясына ерекше құрмет көрсетеді, оның төртінші тарауы – Ватиканның еврей әлемімен диалогының негізгі қағидалары болып табылады. «Иерусалим мен Рим арасындағы» мәлімдеме екі діни дәстүр арасындағы теологиялық айырмашылықтарды жасырмайды, бірақ қазіргі және болашақ уақытта тығыз ынтымақтастық орнатуға деген қатыгез ниеттерін білдіреді.

Христиан-иудей диалогының негізгі ережелері

Консервативті раввин Роберт Гордис «Христиандық-иудейлік диалогтың негізгі ережелері» туралы эссе жазды; барлық яһудилік бағыттарында осы ережелердің әлдебір түрі ақырында яһуди-христиандық теологиялық диалогқа қатысатын тараптармен көбінесе немесе аздап қабылданды. Роберт Гордис «Батыстың діни-этикалық дәстүрінің екі құрамдас бөлігі арасындағы білім мен өзара құрмет негізінде жүргізілетін рационалды диалог біздің заманымызға құт-береке әкелуі мүмкін» деп сендірді. Оның әділ талқылау үшін ұсынған негізгі ережелері:

1) Адамдар яһудилерді төмен дәрежедегі «Ескі Ұпайдың Әділетті Құдайына» табынушы деп айыптамауы керек, ал христиандарды жоғары дәрежедегі «Жаңа Ұпайдың Сүйіспеншілік Құдайына» табынушы деп айыптамауы керек. Гордис Танахтан (Еврей Киелі кітабынан) үзінділер келтіреді, оның пікірінше, бұл көзқарас екі діннің де таңдамалы цитаталармен жасалған қате түсінік тудыратын бейнесі екенін дәлелдейді. (Бұл түсіндірменің тарихи көзі үшін Маркионға жүгініңіз). 2) Ол христиандардың «Ескі Ұпайдағы примитивтік, тайпалық және формализмді (сондай-ақ Антиномизмді қараңыз) Жаңа Ұпайдағы руханиятпен, әмбебаптықпен және бостандықпен салыстырудың кең таралған тәжірибесін тоқтатуы керек» деп санайды, бұл біріншісіне анық зиян келтіреді. Гордис Танахтан келтірілген цитаталарды келтіреді, оның пікірінше, бұл екі діннің де таңдамалы цитаталар арқылы жасалған қате түсінік тудыратын бейнесі екенін дәлелдейді. 3) «Ескі Ұпайдан Жаңа Ұпайда келтірілген аяттарды Жаңа Ұпайдың түпнұсқасы ретінде қарастырудан бас тарту керек. Көп жыл бұрын белгілі атеист Бертран Расселл «Өзіңді қалай сүйсең, солай көршіңді де сүй» деген алтын ережені Жаңа Ұпайдың үйретімі деп сипаттаған болатын. Оған Ескі Ұпайдың (Леуілік 19:18 (ЖД), Ұлы Міндеттеме) кітабына назар аударғанда, ол қателігін мойындаудан бас тартты». 4) Иудаизм Еврей Киелі кітабына негізделгенімен, онда сипатталған дінмен бірдей емес екенін христиандар түсінуі керек. Керісінше, Иудаизм Киелі кітапқа негізделген, ол раббилердің классикалық еңбектері, мысалы, Мишна мен Талмуд арқылы түсіндіріледі. Гордис былай деп жазады: «Иудаизмді Ескі Ұпайдың аясында сипаттау Америка өмірінің суретін Конституция тұрғысынан құру сияқты қате түсінік тудырады, бұл, әрине, елдің негізгі заңы, бірақ қазіргі заңдық және әлеуметтік жүйемізбен толыққанды сәйкес емес». 5) Яһудилер «христиандықты түсінуді, тіпті бағалауды қиындататын тарихи естеліктердің ауыр жүгінен арылуға тиіс. Ғасырлар бойғы қуғын-сүргін мен қырғын-сүргіннің естеліктерін жою оңай емес, олар көбінесе Бейбітшілік Князінің ісіне арналған. Яһудилер үшін өткендегі топтық естеліктердің ауыр жүгінен арылу оңай емес, олар өкінішке орай қазіргі кездегі жеке тәжірибелермен жиі нығайтылады. Дегенмен, егер адамдар жиырма ғасыр бойы өзара қарым-қатынастарын уландырып келген діни жеккөрушіліктің қараңғы мұрасынан шығуы үшін күш-жігер жұмсауы керек. Яһудилер христиан дінінің біртекті және өзгермейтіндігі туралы стереотиптен арылып, қазіргі христиан дінінің түрлі-түсті спектрін құрайтын көзқарастар мен басымдықтардың таралуын мойындауы керек». Гордис яһудилерді «христиандық ілімде құдайлық табиғатты құрметтеуге және түсінуге лайық деп түсінуге шақырады» және «христиан шіркеуінің догмалары Құдайдың осы көзқарасын ғасырлар бойы христиан сенушілері үшін мағыналы болып табылатын сөздермен білдірді» дейді. Ол яһудилерді христиандарды Мәриямның тууы, Инкарнация, азап шегуі және қайта тірілу туралы түсініктерді дамытуға итермелеген тарихи және діни контекстті төзімділікпен және құрметпен түсінуге шақырады, тіпті егер яһудилер бұл идеяларды дұрыс деп қабылдамаса да. Сол сияқты, Гордис христиандарды еврейлердің бұл сенімдерді қабылдамайтынын төзімділікпен және құрметпен түсінуге шақырады, өйткені олар Құдайдың бірлігі туралы еврей түсінігіне қайшы келеді. (Дереккөз: «Тамыр мен бұтақ», 4-тарау, Роберт Гордис, Чикаго университетінің баспасы, 1962 жыл)

(1) People should not label Jews as worshiping an inferior "Old Testament God of Justice" while saying that Christians worship a superior "God of Love of the New Testament." Gordis gives quotations from the Tanakh (Hebrew Bible) which in his view prove that this view is a misleading caricature of both religions that was created by selective quotation. (See Marcion for the historical source of this interpretation). (2) He holds that Christians should stop "the widespread practice of contrasting the primitivism, tribalism and formalism of the Old Testament (see also Antinomianism) with the spirituality, universalism, and freedom of the New, to the manifest disadvantage of the former." Gordis again brings forth quotations from the Tanakh which in his view prove that this is a misleading caricature of both religions, created by selective quotation. (3) "Another practice which should be surrendered is that of referring to Old Testament verses quoted in the New as original New Testament passages. Many years ago, Bertrand Russell, a well known atheist, described the Golden Rule 'Thou shalt love thy neighbor as thyself' as New Testament teaching. When the Old Testament source (Leviticus 19:18 (HE), the Great Commandment) was called to his attention, he blandly refused to recognize his error." (4) Christians need to understand that while Judaism is based on the Hebrew Bible, it is not identical to the religion described in it. Rather, Judaism is based on the Bible as understood through the classical works of rabbinic literature, such as the Mishnah and Talmud. Gordis writes "To describe Judaism within the framework of the Old Testament is as misleading as constructing a picture of American life in terms of the Constitution, which is, to be sure, the basic law of the land but far from coextensive with our present legal and social system." (5) Jews must "rise above the heavy burden of historical memories which have made it difficult for them to achieve any real understanding, let alone an appreciation, of Christianity. It is not easy to wipe out the memories of centuries of persecution and massacre, all too often dedicated to the advancement of the cause of the Prince of Peace [It is] no easy task for Jews to divest themselves of the heavy burden of group memories from the past, which are unfortunately reinforced all too often by personal experiences in the present. Nevertheless, the effort must be made, if men are to emerge from the dark heritage of religious hatred which has embittered their mutual relationships for twenty centuries. There is need for Jews to surrender the stereotype of Christianity as being monolithic and unchanging and to recognize the ramifications of viewpoint and emphasis that constitute the multicolored spectrum of contemporary Christianity." Gordis calls on Jews to "see in Christian doctrine an effort to apprehend the nature of the divine that is worthy of respect and understanding" and that "the dogmas of the Christian church have expressed this vision of God in terms that have proved meaningful to Christian believers through the centuries." He calls on Jews to understand with tolerance and respect the historical and religious context which led Christians to develop the concepts of the Virgin Birth, the Incarnation, the Passion, and the Resurrection, even if Jews themselves do not accept these ideas as correct. Similarly, Gordis calls on Christians to understand with tolerance and respect that Jews do not accept these beliefs, since they are in contradiction to the Jewish understanding of the unity of God. (Source: "The Root and the Branch", Chapter 4, Robert Gordis, Univ. of Chicago Press, 1962)

Жақында 120-дан астам раввин «Дабру-эмет» («Ақиқатты айтыңдар») деген құжатқа қол қойды, ол яһуди және христиан діндері арасындағы қарым-қатынасқа қатысты. Дабру-эмет екі діннің арасында маңызды теологиялық айырмашылықтар бар екенін растағанмен, оның мақсаты ортақ жерді көрсету болып табылады. Бұл яһуди бағыттарының ресми құжаты емес, бірақ көптеген яһудилердің сезімін білдіреді. Дабру-эмет яһуди қауымының кейбір бөлігінде дау тудырды. Көптеген яһудилер әртүрлі себептермен оның кейбір бөлігімен келіспейді.

Яһуди-мұсылман диалогына қатысты пікірлер

Көптеген мұсылмандық және еврейлік топтар мен жеке тұлғалар Израиль мен арабтар арасындағы бейбітшілік үшін жұмыс істейтін жобаларды бірлесіп құрды, олардың көпшілігі діни қатыгездікті жеңуді мақсат етеді. Консервативті иудаизмнің көзқарасы «Эмет ве Эмуна: Консервативті иудаизм қағидаларының мәлімдемесі» кітабында қысқаша баяндалған. Бұл ресми мәлімдемеде былай делінеді: «Консервативті яһудилер ретінде біз яһуди діні мен өркениетінің әлем халықтарына көп қарыз екенін мойындаймыз. Біз басқа да Құдайға қызмет ету жолдарын жеңімпаздықпен қарамаймыз. Маймонид басқа монотеистік діндер, христиандық пен ислам, бүкіл әлемде Израильдің Құдайы мен Тора туралы білімді және оған деген құрметті таратуға қызмет етеді деп сенді. Көптеген қазіргі заманғы ойшылдар, яһудилер де, бей-яһудилер де, Құдай көптеген халықтармен одақ жасаған болуы мүмкін деп атап өткен. Егер біз басқалармен қарым-қатынас жасайтын болсақ, бұл екі көзқарас та өз сенімімізге және діни өмір салтымызға адал болумен толық үйлеседі. Егер біз өз қауымдастығымыздағы жеңімпаздыққа ұмтылуды сынға алсақ, онда басқа діни топтармен шынайы диалог үшін біз де сол жақтағы жеңімпаздыққа ұмтылуды және басқа кемшіліктерді сынға алуымыз керек. ХХ ғасырдың екінші жартысында яһудилер мен христиандар арасындағы қарым-қатынас ғасырлар бойы яһуди қауымдарын қорлаған діни жазалау мен қуғын-сүргінге, соның ішінде Шоа (Холокост) қорқынышына ашық жүзбесе, адал немесе лайықты бола алмайды. Еврейлер мен мұсылмандар арасындағы қарым-қатынас мұсылмандар тарапынан туындаған әлеуметтік және саяси салдарды, сондай-ақ Израиль аймағында яһудилердің арабтарға қарсы наразылығының күшеюін мойындамаса және оны жоюға тырыспаса мүмкін емес. Бірақ осы қарым-қатынастардың барлығы дұрыс жолмен жүзеге асса, яһуди қауымына да, әлемге де зор пайда әкелуі мүмкін. Қайтыс болған профессор Авраам Джошуа Хешел айтқандай, «ешбір дін оқшауланған арал емес».

Басқа діндермен диалогқа қатысты көзқарастар

Кейбір қазіргі заманғы еврей теологтары, мысалы, Езекель Кауфман мен раввин Джозеф Х. Герц, ізраилдіктерге ғана жалған құдайларға табынуға тыйым салынған, ал басқа діндердің өкілдеріне мұндай табынуға рұқсат етілген деген пікірді келтірген. (Езекель Кауфман, "Израиль діні", Чикаго университеті баспасы, 1960; Дж. Х. Герц, "Пентатеух және Хафтара", Soncino Press, 1960, 759 б.). Еврей теологтарының көпшілігі бұған келіспейді, мәтіннің бастапқы мағынасы жалпы алғанда жалған құдайларға табынуды айыптау еді дейді. Дегенмен, еврей теологтарының саны артып келеді, олар бүгінгі индустар мен буддистерді Киелі кітаптағы мағынасында жалған құдайға табынушылар деп санауға болатынына күмән келтіреді. Олардың пікірінше, қазіргі буддистер, индустар және басқалар (а) Танахта сипатталғандай, "ағаш-тасқа" табынбайды. Олар өздері табынатын бейнелердің шындықтың терең деңгейінің белгілері екенін жақсы біледі (бірақ қазіргі заманғы бұтқа табынушылар туралы да осыны айтуға болады), (б) балаларды құрбандыққа шалмайды, (в) жоғары моральдық қасиеттерге ие және (г) еврейлерге қарсы емес. Кейбір еврейлер Құдайдың барлық жұрттардың монотеистерімен (немесе монотеист деп есептелетіндермен) қарым-қатынаста екенін айтады, соның ішінде индустар да бар, олар бұрын политеистік сенімде болған деп қате түсіндірілуі мүмкін (индустардың монотеизмге қатысты көзқарастарына да қараңыз), сондай-ақ буддизм сияқты басқа діндердің өкілдерімен де.

Діндер арасындағы плюрализм

"Иудей діни ағымдары арасындағы қарым-қатынастар" мақаласы әртүрлі еврей конфессияларының бір-біріне қалай қарастыратынын және бір-бірімен қалай өзара әрекеттесетінін сипаттайды.