Кіріспе

672–640 ж.ж. Рим патшасы Тулл Хостилий (; 672–640 ж.ж.) – Римнің үшінші патшасы. Ол Нума Помпилийден кейін таққа отырып, Анкус Марцийға дейін биледі. Алдыңғы патшасынан өзгеше, Тулл соғысшыл патша ретінде танымал болды, римдік тарихшы Ливийдің сөзіне қарағанда, оның бұрынғысының бейбіт мінезі Римді әлсіреткен. Ол Римнің алғашқы патшасы Ромулдан да жаужүрек болған. Тулл Хостилийдің қазасы туралы әртүрлі айтылымдар бар. Ливий сипаттаған мифологиялық оқиға бойынша, ол Юпитерді ашуландырып, соның салдарынан найзағаймен қаза тапты. Ал мифологиялық емес дереккөздерде ол 32 жыл билік еткен соң обадан өлгені айтылады. Тулл Хостилий – Хостус Хостилийдің немересі, ол Ромулмен бірге соғысып, Римге сабин шабуылы кезінде қаза тапқан. Плутархтың мәліметінше, Нума Помпилийдің қырық үш жыл патшалық құрғаннан кейін қайтыс болғанда, оның Pontifex Maximus Нума Марций таққа Тулл Хостилиймен таласып, жеңілген соң аштықтан өлімге кесілді. Марцийдің де Нума Марций есімді ұлы Тулл билігінде praefectus urbi қызметін атқарды және Туллдың мұрагері Анкус Марцийдің әкесі болды. Туллдың билігінің ең маңызды жетістігі – Альба Лонганың жеңілуі. Альба Лонга жеңілгеннен кейін (үш рим чемпиондары үш албанды жеңгеннен соң), Римнің қарауындағы мемлекетке айналды. Хостилий билік еткен кезеңде Рим атынан барлық шарттарды жасаған Фетиалдар кеңесін құрды.

Тарихи оқиғалар

Туллдың билігіне екі ерекше оқиға дәстүрлі түрде жатқызылады. Тарихшылар осы оқиғалардың ерте патшалық кезеңде болғанын қабылдаса да, оқиғаларды Туллмен тікелей байланыстыру мәселесі күмәнді. Бірінші оқиға – Альба Лонганың қирауы. Тарихи жазбалар Альбан төбелерінде ірі елді мекен болғанын және осы елді мекен патшалар дәуірінде римдіктер билігіне өткенін көрсетеді. Альба Лонганың қашан және кім тарапынан қиратылғаны туралы мәліметтер белгісіз. Ол Ливий көрсеткен мерзімнен кейін бағындырылғаны әлдеқайда ықтимал, және оны римдіктер емес, латындықтар қиратқан болуы мүмкін (олар өздерінің тарихи ана мекенін қиратуды дінсіздік деп санағандықтан).

Альба Лонгамен соғыстар

Альба-Лонга шайқасы Альба-Лонгада және Римде туған үштіктің екі тобының өз қалалары үшін күресуі арқылы шешілді. Соңғы тірі қалған адам жеңіске ие болып, оның қаласы әскерлерін шайқасқа түсірмей соғысты жеңіп алатын еді. Бұл үштіктер екі қаланың да чемпиондары ретінде танылды. Ливийдің сөзіне сүйенсек, олар Горацийлер мен Куриацийлер деп аталған, көпшілік Горацийлердің Римге, ал Куриацийлердің Альба-Лонгаға тиесілі екеніне сенгенімен, бұл нақты емес. Ұзақ шайқастан кейін, римдік бауырлардың бірі жеңіске жетті, осылайша Рим мен Тулл Гостилий шайқасты жеңді. Альба диктаторы Меттий Фуфетий этрускілермен соғыс кезінде Римге опасыздық жасады. Рим Альбадан әскери көмек сұрады, Меттий келісті, бірақ сонымен бірге этрускілермен Рим шайқасқанда дезертирлеу туралы құпия келісім жасады, Туллді жалғыз күйреуге тастады. Меттий этрускілерге де сатқындық жасады, шайқасқа қатыспау арқылы. Тулл сатқындыққа қарамастан шайқаста жеңіске жетті. Меттий Туллдың тұтқынына айналды. Дәстүр бойынша, қала Тулл құрметіне салынған және оның атымен аталып, оның Forum-ның солтүстік-батыс жиегіндегі қалдықтары шамамен б.з.д. 600 жылға дейін сақталып қалған. Бұл дата Тулл Гостилийдің билік ету кезеңіне дәстүрлі түрде жатпаса да, ғалымдар римдік патшалардың тым ұзақ билік етуі туралы әңгімелерге күмәнді қарады (әр патшаның орташа билік ету мерзімі 34 жылды құраса, дәстүрлі хронология тарихи параллельсіз болар еді – салыстырарлық жағдайда, Англия монархиясының өте тұрақты және сау басшыларының орташа билік ету мерзімі 21 жылды құрайды). Жақында жүргізілген археологиялық зерттеулер тарихшы Тим Корнеллдің патшалық кезеңді 240 жылдан 120 жылға дейін қысқартатын сенімді хронология ұсынысын қолдайды. Бұл патшалардың тарихи жетістіктерін б.з.д. 625 жыл – археологиялық деректер Римнің қалалануы мен бірігуінің алғашқы белгілерін көрсететін дата – және б.з.д. 500 жыл аралығына орналастырады.

Көркем шығармаларда

Тулл Хостилиус туралы аңыздар барокко дәуірінде опера либреттоларының негізі ретінде пайдаланылды. Музыкалық барокко дәуірі 1694 жылы Джованни Бонончини музыкасымен Римде қойылған «Тулло Остилио» операсымен басталды. 1727 жылы Прагада және 1735 жылы Брнода орындалған «Тулло Остилио» атты опералық пастичтерде Антонио Вивальдидің музыкасы қолданылды. Сол заманғы қағидаларға сәйкес, оқиғалар басты кейіпкердің отбасы мүшелерін қатыстыратын құрастырылған махаббат оқиғаларына бағытталған. 1961 жылғы «Чемпиондардың жекпе-жегі» фильмінде Тулл Хостилиустың рөлін Роберт Кит сомдады, фильм Горацистер туралы. Тулл Энеидада Энейдің қалқанының сипаттамасында қысқаша айтылады. Ол жалғаншы Меттийдің денесін бұталар арқылы сүйреп әкетеді деп суреттеледі. Ол Филип Жозе Фермердің «Дендерің шашырап кеткен жерге» романының кейіпкері, «Өзен әлемі» сериясының бірінші кітабы. Қайта тірілгеннен кейін ол Герман Герингпен бірлесіп құл мемлекетін басқаруға кірісті.