Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Рюкюан тілі
Northern Ryukyuan language
Окинава тілі (沖縄口, ウチナーグチ, Uchināguchi, ) немесе Орталық Окинава – негізінен Окинава аралының оңтүстік жартысында, сондай-ақ Керама, Кумеджима, Тонаки, Агуни және бірқатар шағын шеткі аралдарда сөйленетін Солтүстік Рюкюан тілі. Орталық Окинава, Кунигами тілі деп жеке жіктелетін Солтүстік Окинаваның сөйлеуінен ерекшеленеді. Екі тіл де ЮНЕСКО-ның жойылып бара жатқан тілдер тізіміне енгізілген. Окинава тілінде көптеген жергілікті диалектілер болғанымен, Шури-Наха диалектісі де-факто стандарт ретінде танылады, себебі ол Король Шо Шиннің (1477–1526) тұсынан бері Рюкю корольдігінің ресми тілі ретінде қолданылып келген. Бұрынғы Шури астанасы патша сарайының төңірегінде салынғандықтан, патша сарайында қолданылған тіл аймақтық және әдеби үлгіге айналып, сол дәуірде жазылған әндер мен өлеңдерде гүлденген. Бүгінде көптеген окинавалықтар окинавалық жапон тілінде сөйлейді, бірақ окинава тілінде әлі де белгілі бір адамдар, көбінесе егде жастағылар сөйлейді. Жапонияда окинава тілі көбінесе жеке тіл ретінде қарастырылмай, Окинава диалектісі (沖縄方言) немесе нақтырақ айтқанда, Орталық және Оңтүстік Окинава диалектілері (沖縄中南部諸方言) деп аталады. Окинава тілінде сөйлейтіндер тілдік өзгеріске ұшырап, жапон тіліне көшуде, себебі бүгінгі Окинавада тілдің қолданылуы тұрақты емес. Окинавалықтар екі тілдің ұқсастығы, білім беру жүйесінің стандартталуы және орталықтандырылуы, БАҚ, бизнес және материк тұрғындарымен әлеуметтік байланыстар, сондай-ақ Жапонияның бұрынғы ана тілдерді басу әрекеттері салдарынан стандартты жапон тіліне бейімдесіп, акцент қоюда. Окинава тілі әлі де халықтық музыкада, туристік шоуларда және жергілікті әдет-ғұрыптар мен салтын көрсететін «учина шибай» деп аталатын жергілікті театрларда сақталған.
The Okinawan language (沖縄口, ウチナーグチ, Uchināguchi, ) or Central Okinawan is a Northern Ryukyuan language spoken primarily in the southern half of the island of Okinawa, as well as in the surrounding islands of Kerama, Kumejima, Tonaki, Aguni and a number of smaller peripheral islands. Central Okinawan distinguishes itself from the speech of Northern Okinawa, which is classified independently as the Kunigami language. Both languages are listed by UNESCO as endangered. Though Okinawan encompasses a number of local dialects, the Shuri–Naha variant is generally recognized as the de facto standard, as it had been used as the official language of the Ryukyu Kingdom since the reign of King Shō Shin (1477–1526). Moreover, as the former capital of Shuri was built around the royal palace, the language used by the royal court became the regional and literary standard, which thus flourished in songs and poems written during that era. Today, most Okinawans speak Okinawan Japanese, although a number of people still speak the Okinawan language, most often the elderly. Within Japan, Okinawan is often not seen as a language unto itself but is referred to as the Okinawan dialect (沖縄方言) or more specifically the Central and Southern Okinawan dialects (沖縄中南部諸方言). Okinawan speakers are undergoing language shift as they switch to Japanese, since language use in Okinawa today is far from stable. Okinawans are assimilating and accenting standard Japanese due to the similarity of the two languages, the standardized and centralized education system, the media, business and social contact with mainlanders and previous attempts from Japan to suppress the native languages. Okinawan is still kept alive in popular music, tourist shows and in theaters featuring a local drama called uchinā shibai, which depict local customs and manners.
Рюкюге дейінгі патшалық
Окинава тілі – жапон тілдер тобына жататын тіл, ол Proto Japonic тілінен туындағандықтан жапон тілімен туыс. Ежелгі жапон тілі мен Рюкю тілдерінің арадағы айырмашылық біздің заманымыздың 1-ші ғасырынан бастап 12-ші ғасырына дейін болған деп есептеледі. Қытай және жапон әріптерін алғаш рет 1265 жылы жапон миссионері әкелген.
Okinawan is a Japonic language, derived from Proto Japonic and is therefore related to Japanese. The split between Old Japanese and the Ryukyuan languages has been estimated to have occurred as early as the 1st century AD to as late as the 12th century AD. Chinese and Japanese characters were first introduced by a Japanese missionary in 1265.
Сацумадан бұрынғы
Хирагана жазу жүйесі кандзиге қарағанда әлдеқайда көп қолданылды; сондықтан Окинава ақындарының өлеңдері көбінесе тек хираганамен немесе аздаған кандзи қолданып жазылған. Окинава тілі Шо Шин патша тұсында мемлекеттік тіл мәртебесіне ие болды. Оморо Соши – көне Рюкю өлеңдерінің жинағы, ол Окинава тілінің ескі түрімен, көне окинава тілімен жазылған.
Hiragana was a much more popular writing system than kanji; thus, Okinawan poems were commonly written solely in hiragana or with little kanji. Okinawan became the official language under King Shō Shin. The Omoro Sōshi, a compilation of ancient Ryukyuan poems, was written in an early form of Okinawan, known as Old Okinawan.
Сацумадан кейін аннексияға дейін
Рюкю Сацума әкімдігіне бағынғаннан кейін, канджи поэзияда маңыздырақ атанды; бірақ, Рюкюдің ресми құжаттары классикалық қытай тілінде жазыла берді. Осы кезеңде тіл біртіндеп қазіргі Окинава тіліне дамыды. 1609 жылы Рюкю корольдігі Жапонияның оңтүстігіндегі Сацума әкімдігі тарапынан отарланды. Дегенмен, Сацума Рюкюге толыққанды шабуыл жасамады, себебі сол кезде Қытайдың Рюкюмен берік сауда қатынасы болғандықтан, Қытаймен қақтығысудан қауіптенді. Көптеген ағылшын сөздері қабылданы.
After Ryukyu became a vassal of Satsuma Domain, kanji gained more prominence in poetry; however, official Ryukyuan documents were written in Classical Chinese. During this time, the language gradually evolved into Modern Okinawan. In 1609, the Ryukyu Kingdom was colonized by the Satsuma Domain in the south of Japan. However, Satsuma did not fully invade the Ryukyu in fear of colliding with China, which had a stronger trading relationship with the Ryukyu at the time. Multiple English words were introduced.
Жапонияға оралу
Окинава жапондық егемендікке қайтарылғаннан кейін, жапон тілі басым тіл ретінде қолданыла берді, ал ең жас ұрпақтың көп бөлігі тек окинавалық-жапон тілінде сөйлейді. Байрон Фиджа және Сейжин Ноборикава сияқты белгілі тұлғалар окинава тілін жаңғыртуға тырысты, бірақ туған окинавалықтардың азы ғана осы тілді біледі.
After Okinawa's reversion to Japanese sovereignty, Japanese continued to be the dominant language used, and the majority of the youngest generations only speak Okinawan Japanese. There have been attempts to revive Okinawan by notable people such as Byron Fija and Seijin Noborikawa, but few native Okinawans know the language.
Жапониядан тыс жерлерде
Окинава тілінде әлі күнге дейін Бразилиядағы окинавалық иммигранттар қауымдастығы сөйлейді. Окинава аралынан Бразилияға алғашқы иммигранттар 1908 жылы жұмыс іздеп және жер өңдеуге жарамды жер табу үмітімен Сантос портына келді. Жаңа елге келгеннен кейін және туған жерінен алыс қалғанда, олар өз тілдеріне ешқандай тыйым салынбаған, өз тілдерінде еркін сөйлеп, тойлап, мәдениетін сақтап қалатын елге тап болды, және осы күнгә дейін солай болып келеді. Қазіргі уақытта Сан-Паулу штатындағы окинавалық жапон орталықтары мен қауымдастықтары осы тілдің тірі қалуына көмектесетін әлемдік деңгейдегі үлгі болып табылады.
The Okinawan language is still spoken by communities of Okinawan immigrants in Brazil. The first immigrants from the island of Okinawa to Brazil landed in the Port of Santos in 1908 drawn by the hint of work and farmable land. Once in a new country and far from their homeland, they found themselves in a place where there was no prohibition of their language, allowing them to willingly speak, celebrate and preserve their speech and culture, up to the present day. Currently the Okinawan Japanese centers and communities in the State of São Paulo are a world reference to this language helping it to stay alive.
Жіктеу
Окинава тілі кейде Кунигами тілімен бірге Окинава тілдері тобына жатқызылады; алайда, барлық тіл білімі мамандары осы топтастыруға келіспейді, ал кейбіреулері Кунигамиді Окинава тілінің диалектісі деп есептейді. Окинава тілі сондай-ақ Амами (немесе Амами тілдері) тілімен бірге Солтүстік Рюкюан тілдеріне кіреді.
Okinawan is sometimes grouped with Kunigami as the Okinawan languages; however, not all linguists accept this grouping, some claiming that Kunigami is a dialect of Okinawan. Okinawan is also grouped with Amami (or the Amami languages) as the Northern Ryukyuan languages.
Жапон тілінің диалектісі
Окинава префектурасы құрылғаннан бері Окинава тілі ассимиляция саясатының бөлігі ретінде жапон тілінің диалектісі деп белгіленген. Кейіннен Риукю тілдерін зерттеген Тоджо Мисао сияқты жапон тіл білімі мамандары олардың шынымен де диалекттер екенін айтты. Бұл Жапонияның біртекті мемлекет (бір халық, бір тіл, бір ұлт) деген қате түсінігінен туындады, ал Риукю тілдерін осылай жіктеу бұл сенімге күдік тудыруы мүмкін. Қазіргі уақытта Жапон үкіметінің ресми ұстанымы Окинава тілінің диалект екендігін көрсетеді, және жапон халқы арасында оны 沖縄方言 немесе 沖縄弁 деп атау қалыпты, бұл "жапон тілінің Окинава диалектісі" дегенді білдіреді. Ассимиляция саясаты және БАҚ және экономика арқылы Жапония мен Окинава арасындағы байланыстың күшеюі Окинава жапон тілінің пайда болуына әкелді, ол Окинава және Кунигамі тілдерінің ықпалымен жапон тілінің диалектісі болып табылады. Екеуі де жапон тілдері болғанына қарамастан, жапон және Окинава тілдерінің сөздік қорының тек 60% ғана ортақ.
Since the creation of Okinawa Prefecture, Okinawan has been labeled a dialect of Japanese as part of a policy of assimilation. Later, Japanese linguists, such as Tōjō Misao, who studied the Ryukyuan languages argued that they are indeed dialects. This is due to the misconception that Japan is a homogeneous state (one people, one language, one nation), and classifying the Ryukyuan languages as such would discredit this belief. The present day official stance of the Japanese government remains that Okinawan is a dialect, and it is common within the Japanese population for it to be called 沖縄方言 or 沖縄弁 , which means "Okinawa dialect (of Japanese)". The policy of assimilation, coupled with increased interaction between Japan and Okinawa through media and economics, has led to the development of Okinawan Japanese, which is a dialect of Japanese influenced by the Okinawan and Kunigami languages. Japanese and Okinawan only share 60% of the same vocabulary, despite both being Japonic languages.
Рюкю тілінің диалектілері
Окинава тіл біліміндегі маманы Сейзен Накасоне Рюкю тілдерінің іс жүзінде ұқсас диалекттердің жиынтығы екенін айтады. Әрбір қауымның өзіне тән диалектісі болғандықтан, жалғыз "бір тіл" деген жоқ. Накасоне осы алуан түрлілікті көшпеушіліктен туындаған оқшауланумен байланыстырады, соның ішінде анасының Наго қаласына баруды қалаған, бірақ қарттықтан қайтыс болғанға дейін 25 шақырымдық жолға шыға алмаған оқиғасын мысалға келтіреді.
Okinawan linguist Seizen Nakasone states that the Ryukyuan languages are in fact groupings of similar dialects. As each community has its own distinct dialect, there is no "one language". Nakasone attributes this diversity to the isolation caused by immobility, citing the story of his mother who wanted to visit the town of Nago but never made the 25 km trip before she died of old age.
Өзінің ерекше тілі
Жапониядан тыс жерлерде окинава тілі жапон тілінен өзгеше тіл деп есептеледі. Бұл алғаш рет Базил Холл Чемберлен ұсынған, ол окинава және жапон тілдері арасындағы қатынасты роман тілдеріне ұқсас деп салғастырған. ЮНЕСКО оны құрып бара жатқан тіл ретінде таныған.
Outside Japan, Okinawan is considered a separate language from Japanese. This was first proposed by Basil Hall Chamberlain, who compared the relationship between Okinawan and Japanese to that of the Romance languages. UNESCO has marked it as an endangered language.
Әлеуметтік-лингвистика
ЮНЕСКО 2009 жылы Окинаваның алты тілдік түрін жойылып бара жатқан тілдер тізіміне қосты. Окинава тілінің жойылуына басты себеп – стандартты жапон тіліне көшу. Тарихи тұрғыдан Окинава тілдері стандартты жапон тілінің диалектілері деп есептелген. Мысалы, 20-шы ғасырда көптеген мектептер Окинава тілінде сөйлейтін оқушыларды жазалау үшін «диалект таңбаларын» пайдаланған. Осының салдарынан, қазіргі кезде тілді білетіндердің көпшілігі өткендегі тілге жасалған қарапайымдықтан туындаған ұялу себепті өз тілдерін келешек ұрпаққа үйретпеуді жөн көреді.
UNESCO listed six Okinawan language varieties as endangered languages in 2009. The endangerment of Okinawan is largely due to the shift to Standard Japanese. Throughout history, Okinawan languages have been treated as dialects of Standard Japanese. For instance, in the 20th century, many schools used "dialect tags" to punish the students who spoke in Okinawan. Consequently, many of the remaining speakers today are choosing not to transmit their languages to younger generations due to the stigmatization of the languages in the past.