Кіріспе
Солтүстік Америкадағы гуттердің сөйлейтін жоғарғы неміс диалектісі. Гуттер тілі (немісше: Hutterisch) – Канада мен АҚШ-тағы гуттер қауымдастықтарында қолданылатын неміс тілінің бавариялық диалектісінің жоғарғы неміс диалектісі. Гуттер тілін кейде Тироль тілі деп те атайды, бірақ бұл қате түсінік.
Hutterite German (German: Hutterisch) is an Upper German dialect of the Bavarian variety of the German language, which is spoken by Hutterite communities in Canada and the United States. Hutterite is also called Tirolean, but this is an anachronism.
Тарату және сауаттылық
Гуттер тілі АҚШ-тың Вашингтон, Монтана, Солтүстік және Оңтүстік Дакота, Миннесота және Орегон штаттарында, сондай-ақ Канаданың Альберта, Саскачеван және Манитоба провинцияларында қолданылады. Оның тұрғындары Шмидлейт, Лехерлейт және Дариуслейт хуттерлік топтарына жатады, бірақ Праирилейттің ескі буындарының арасында (колонияларда қоныстанбауды таңдаған хуттерлердің ұрпақтары) да бірнеше сөйлейтін адамдар бар. Шмидлейт, Лехерлейт және Дариуслейттің әрқайсысының өзіне тән диалектілері бар. Колонияларда өскен гуттерлік балалар қоршаған аймақтардың ресми тілі – ағылшын тілін үйрену алдында гуттер тілін үйреніп, сөйлейді. 2003 жылғы мәліметтер бойынша, әлемде шамамен 34 000 адам гуттер тілінде сөйлейді, олардың 85%-ы Канададағы 333 қауымда, ал қалған 15%-ы АҚШ-тағы 123 қауымда тұрады. Канадалық ересектер көбінесе ерте жаңа жоғары неміс тілінде (кейде «Киелі кітап неміс тілі» деп те аталады, және ол Мартин Лютер қолданған стандартты неміс тілінің алдында пайда болған) сауатты, оны Киелі кітаптарды жазу үшін пайдаланады, ал АҚШ-та діни іс-шаралар үшін стандартты неміс тілі қолданылады. Балалар мектепте ағылшын тілін оқиды, ал канадалық гуттерлер ағылшын тілін қолдануға бейім. Гуттер тілі көбінесе жазба тіл емес, бірақ 2006 жылдың тамызында гуттер авторы Линда Мэндел «Линданың бақытты күні» (Lindas glücklicher Tag) атты балалар әңгімесін шығарды, ондағы барлық әңгімелер диалектте жазылған. Мэндел сонымен қатар Уиклиф Киелі кітап аудармашыларымен бірге Киелі кітаптарға арналған әңгімелер сериясін жасап жатыр.
Тарих және туысқан тілдер
Гуттерлік неміс тілі – бастапқыда Якоб Гуттер мен көптеген ерте гуттерлердің туған жері Тирольде сөйленген бавариялық диалекттерге негізделген койне тілі. Бірақ 18-шы ғасырдың ортасында Каринтия диалекттеріне көшті, себебі императрица Мария Терезия Каринтиядан келген "Ландлер" деп аталатын жасырын протестанттарды Трансильванияға қоныстандыруға мәжбүр етті. Олардың көп бөлігі, Габсбург монархиясының басқа аймақтарына қарағанда діни төзімділік жоғары болған Трансильванияға қоныс тепкен, гуттерлердің шашыраған қалдықтарына қосылды. Осы түрлі христиандық топтарға төзімділік, Трансильвания Осман империясының билігінде болған кезде пайда болды, оның билеушілері өкімшілік еткен "кәпірлер" арасындағы діни айырмашылықтарға көңіл бөлмеді. Гуттерлік неміс тілі Пенсильвания голланд тілінде сөйлейтін адамға шамамен 50% ғана түсінікті, себебі соңғысы сайлау Пфальц аймағында қолданылатын диалекттерге негізделген. Сондықтан гуттерлік неміс тілі Баварияның және Австрияның оңтүстік бөліктерінде, Ворарльбергтен басқа, қолданылатын Оңтүстік бавариялық диалекттер тобына жатады. Бұл тілге орыс тілінен аз ғана, ал гуттерлердің Шығыс Еуропаға, содан кейін Солтүстік Америкаға көшіп кетуі нәтижесінде көптеген ағылшын сөздері қабылданды. Тілдің негізгі сөздік қоры әлі де көбінесе неміс тіліне тән.