Кіріспе

Психологиялық ғылыми зерттеу психологияны қарастырады, ол "позитивті субъективті тәжірибе, позитивті жеке қасиеттер және өмір сапасын жақсартуға бағытталған позитивті институттарды" зерттейді. Позитивті психология 1998 жылы Мартин Селигманның Америкалық Психологиялық Ассоциацияның президенті лауазымындағы кезеңінің тақырыбы ретінде таңдауымен психологияның жаңа саласы ретінде пайда болды. Бұл психикалық ауруларға ерекше назар аударатын, бейімделуге қабілетсіз мінез-құлықты және негативті ойлауды баса көрсететін бұрынғы тәжірибелерге жасалған қарсылық. Ол Абрахам Маслоу, Ролло Мэй және Карл Роджерстің гуманистік қозғалысына негізделген, ол бақытқа, денсаулыққа және мақсатқа баса назар аударуға ынталандырады. Позитивті психология көбінесе Батыс философиялық дәстүрінен алынған ұғымдарға сүйенеді, мысалы, Аристотельдің эвдемония ұғымы, ол әдетте ағылшын тілінде "өркендеу", "жақсы өмір" немесе "бақыт" терминдерімен беріледі. Позитивті психологтар өркендеуге, субъективті денсаулыққа және бақытқа үлес қосатын жағдайлар мен процестерді эмпирикалық түрде зерттейді. Рухани тәжірибе мен діни міндеттеме де денсаулықты арттырудың мүмкін көзі болып табылады. Бақыт табыс артқан сайын өседі, бірақ одан әрі табыс болмаған жағдайда немесе белгілі бір шектен кейін тұрақтап қалуы немесе тіпті төмендеуі мүмкін.

Анықтама

Мартин Селигман және Михали Чиксентмихайи позитивті психологияны "адамның өмір сүруінің биологиялық, жеке, қарым-қатынастар, институционалдық, мәдени және жаһандық деңгейлерін қамтитын, позитивті адамдық функциялар мен гүлденудің ғылыми зерттеуі" деп анықтайды.

Негізгі түсініктер

Оң психология еудаимониямен айналысады, бұл сөз адамның гүлденуін немесе өркендеуін білдіреді. Психологтар мен философтар "жақсы өмірді" өзіндік экспрессия, денсаулық сезімі және өмірге белсенді қатысудан тұратындай анықтайды. Позитивті психология дәстүрлі, мәселелерге бағытталған психологияны толықтырып, кеңейтуді мақсат етеді. Ол оң күйлерге (мысалы, бақыт), оң қасиеттерге (мысалы, таланттар, қызығушылықтар, мінез-құлықтың күшті жақтары), оң қарым-қатынастарға және оң институттарға, сондай-ақ олардың дене денсаулығына қалай қатысты екеніне назар аударады. Селигман адамның өзін-өзі жақсартудың ең жақсы жолы – мінез-құлықтың күшті жақтарын дамыту екенін ұсынады. Селигман оң психологияның басқа да мақсаттарын анықтайды: балалардың өсуіне жағдай жасайтын отбасылар мен мектептер, қанағаттандыру мен жоғары өнімділікке ұмтылатын жұмыс орындары және басқаларға оң психология туралы білім беру. Позитивті психологияның негізгі қағидасы – адамның іс-әрекеттері болашаққа қатысты күтулерден туындайды; бұл күтулер біздің өткен тәжірибемізбен қалыптасады. Позитивті психологияны қолданушылар адамның жеке тәжірибесіне, қасиеттеріне және өмірлік оқиғаларына оң көзқарас қалыптастыруға көмектесетін психологиялық әдістерді қолдануға тырысады. Мақсат – бейшаралыққа ұшырағанда туындайтын патологиялық ойларды азайту және өмірге деген оптимизмді дамыту. Оң психологтар адамның өткенін қабылдауға, болашаққа қатысты қуаныш пен оптимизмге, ал қазіргі уақытта қанағат пен денсаулық сезіміне қол жеткізуге көмектеседі.

Бақыт

Бақыттылықты екі негізгі түрде анықтауға болады: жағымды ой-сезім күйі және ұнамды өмір сүру.

Өмір сапасы

Өмір сапасы – өмірде қаншалықты жақсы өмір сүріп, қалыпты қызмет ете алатыныңызды көрсетеді. Ол тек физикалық және психикалық денсаулықты ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық жағдайларды да қамтиды. Бұл ұғым әлемнің әртүрлі мәдениеттері мен аймақтарында әртүрлі түсініледі.

Зерттеу тақырыптары

Селигман мен Кристофер Петерсонның пікірінше, оң психология үш мәселеге қатысты: оң эмоциялар, оң жеке ерекшеліктер және оң институциялар. Оң эмоциялар өткенге қанағаттылық, қазіргі уақытта бақытты болу және болашаққа үмітпен қараумен байланысты. Ол сондай-ақ осы сала зерттеушілерін қызықтыратын тақырыптардың ішінде ләззат немесе толыққанды ағыс күйі, құндылықтар, күштер, жақсы қасиеттер, дағдылар, сондай-ақ оларды әлеуметтік жүйелер мен институттар қалай дамытуға болатынын атап көрсетті.

Тарих

Позитивті психология қозғалысын алғаш рет 1998 жылы Мартин Селигман құрды. Ол басты психологияның әл-ауқат, төзімділік және қалпына келуге емес, ауруларға, бұзылыстарға және мүмкіндікке шектеулерге тым көп назар аударғанына алаңдады. Оның мақсаты – басты психологияның әдістемелік, ғылыми, академиялық және ұйымдық күшін пайдаланып, аурулар мен сырқаттардың орнына әл-ауқатты арттыру болды. 1970 жылы жарық көрген екінші басылымда ол сол тарауды алып тастап, кіріспеде «қазіргі таңда позитивті психология бар, бірақ ол кеңінен таралмаған» деп жазды. 1950 жылдардан бері психологтар психикалық ауруларды емдеумен ғана айналыспай, психикалық денсаулықты нығайтуға көбірек бейімделгендігін көрсететін деректер бар. Психологияның бастапқы кезеңдерінен бастап, бұл сала адамның тәжірибесін зерттеу үшін «Ауру моделін» қолданып, оның дисфункциясын анықтаумен шұғылданды. Селигман өзінің «Нағыз бақыт» кітабының кіріспесінде: «Соңғы жарты ғасыр бойы психология тек бір мәселеге – психикалық ауруларға ғана ден қойды» деп, Маслоудың ойларын дамытты. Ол психологтарды психологияның алғашқы мақсаттарын – талантты дамыту мен қалыпты өмірді жақсартуды жалғастыруға шақырды.

Даму

Алғашқы позитивті психология саммиті 1999 жылы өтті. 2002 жылы позитивті психология бойынша бірінші халықаралық конференция өтті. 2005 жылдың қыркүйегінде Пенсильвания университетінде қолданбалы позитивті психология магистрлік бағдарламасы (MAPP) ашылды. 2006 жылы Гарвард университетіндегі позитивті психология курсы ұсынылған ең танымал курстардың бірі болды. 2009 жылдың маусым айында Филадельфияда позитивті психология бойынша бірінші дүниежүзілік конгресс өтті. Бүгінде позитивті психология саласы АҚШ, Канада, Батыс Еуропа және Австралияда ең жоғары деңгейде дамыған.

Ежелгі тарихқа әсер ету

"Позитивті психология" термині пайда болғанға дейін, қазіргі оң психологияның аясына кіретін тақырыптарға ден қойған зерттеушілер болды. Кейбір мамандар оң психологияны буддизм сияқты шығыс философиясы мен батыс психодинамикалық көзқарастардың бірігуі деп қарастырады. Позитивті психологияның тарихи түбірлері Аристотельдің ілімдерінде жатыр, оның "Никомах этикасы" адамның өркендеуінің теориясы мен тәжірибесін, ол "эвдемония" деп атаған, оған жетуге қажетті тәрбие мен осы жолдағы психологиялық кедергілерді сипаттайды. Ол бақыт пен денсаулықты қамтамасыз етудің құралы ретінде ізгіліктерді дамытуға үйретеді.

Негізгі теория және әдістер

Позитивті психологияда қабылданған "алтын стандарт" теориясы жоқ. Селигманның еңбектері жиі сілтеме жасалады. Ұнамды өмір: Ұнамды өмірді зерттеу, немесе "құмарлы өмір" адамдардың қалыпты және дені сау өмір сүрудің бір бөлігі болып табылатын оң сезімдер мен эмоцияларды (мысалы, қарым-қатынастар, хоббилер, қызығушылықтар, ойын-сауықтар және т.б.) қалай тиімді бастан өткеруін, болжауын және тамашалауын қарастырады. Селигман бұл бақыттың ең ұқыпсыз элементі ең маңыздысы болуы мүмкін дейді. Жақсы өмір: Жақсы өмірді зерттеу – адамдардың негізгі қызметтеріне толыққанды араласу кезінде сезінетін терең үңілу, сіңіру және ағынның пайдалы әсерлерін зерттеу. Ағын адамның қабілеттері мен қазіргі міндеті арасындағы үйлесім кезінде сезіледі, яғни таңдалған немесе тапсырылған міндетті орындауға сенімділік болғанда. Бұған байланысты түсініктерге өзіне сену және ойын кіреді. Мағыналы өмір: Мағыналы өмірді, немесе "қатысу өмірін" зерттеу, адамдардың өзінен гөрі үлкен және тұрақты нәрсеге (мысалы, табиғат, әлеуметтік топтар, ұйымдар, қозғалыстар, дәстүрлер, сенім жүйелері) қатысудан және оған үлес қосудан қалай жақсылық, меншіктік, мағына және мақсат сезімін алатынын сұрайды.

Артықшылықтары

Ағым бала тәрбиесіне көмектеседі. Ата-аналар мен балалардың ағыны күшейгенде, ата-аналар өздерінің ата-аналық рөлінде жақсы дамып, жетіледі. Оң бағытталған тәрбие стилі балаларда стресс деңгейінің төмендеуіне және жалпы әл-ауқатының жақсаруына әкеледі. Ағым мектеп ортасында да пайдалы. Оқушылар ағым күйінде толыққанды қатысады, бұл ақпаратты жақсырақ есте сақтауға мүмкіндік береді. Ағымды сезінген оқушыларға оқу үдерісі қызықты әрі мағыналы болады. Бұл күй стрессті азайтады, соның салдарынан оқушылардың психикалық денсаулығы мен әл-ауқаты жақсарады. Бұл оқушылардың төзімділігін арттырып, қиындықтар мен сәтсіздіктерді жеңуге көмектеседі, өсуге бағытталған ойлау қабілетін дамытады. Көптеген мұғалімдер мен ата-аналар оқушылардың сабаққа белсенді қатысып, қызығушылық танытуын қалайды. Білім беру жүйесінің дизайны мұндай қажеттіліктерді ескере алмады. Бір мектеп PASS бағдарламасын енгізді. Олар оқушыларға үлкен қиындықтар мен жеке даму қажет екенін мойындады және мұны «спорттық мәдениет» деп атады. Бұл PASS бағдарламасы студенттердің өзіне ұнайтын, терең бойына сіңіре алатын қосымша сабақтарды қамтыды. Мұндай іс-шаралар өзіндік оқыту, білімді меңгеруге бағытталған оқыту, нәтижеге бағытталған оқыту және т.б. кірді. Ағым жалпы денсаулыққа жақсы әсер етеді. Бұл – жағымды және іштен шығатын мотивацияны тудыратын тәжірибе. Ол «күшті ләззат сезімін» сыйлайды деп белгілі.

Теріс

Ағылу студенттерге пайдалы болғанымен, ағылуды сезінген студенттер нақты бір міндетке тым көп ден қоюы мүмкін. Бұл оқушылардың оқудың басқа да маңызды жақтарын қанағаттандырмауына алып келуі мүмкін. Позитивті психологияда клиникалық дәрігерлер мен адамдардың оңды деп қабылдауы туралы түсініспеушіліктер туындауы мүмкін. Кейбір жағдайларда, оптимизм сияқты оңдық қасиеттер денсаулыққа зиян келтіруі мүмкін, демек, теріс қасиеттер ретінде көрінеді. Керісінше, алаңдаушылық сияқты теріс процестер денсаулық пен тұрақтылыққа көмектесе алады, сондықтан олар оңдық қасиеттер ретінде көрінеді. Позитивті психологияның екінші толқыны сын тұрғысынан және диалектикалық ойлау арқылы «оң» және «теріс» кешендерді одан әрі анықтап, сипаттады. 2016 жылы зерттеушілер осы қасиеттерді екі кешен арқылы анықтады: жарақаттан кейінгі өсім мен махаббат, сондай-ақ оптимизм мен пессимизм.

Ғылыми-зерттеу ісі мен қолдану

Пәннің мазмұны мен әдістемесін жетілдіру оң психологияны негізгі теориялары мен әдістерінен асып, саласын кеңейтті. Бүгінде позитивті психология – әлемдік зерттеу саласы, және түрлі ұлттық индекстер азаматтардың қанағаттану деңгейін бағалауға қолданылады.

Зерттеу нәтижелері

Позитивті психология, әл-ауқат, эвдаймония және бақыт туралы зерттеулер, сондай-ақ Динер, Райф, Кейс және Селигманның теориялары «өмірдің биологиялық, жеке, қарым-қатынастық, институционалдық, мәдени және жаһандық аспектілерін» қамтитын кең ауқымды тақырыптарды қарастырады. 6139 қатысушысы бар 39 зерттеудің кейінгі мета-талдауында нәтижелер оң болды. Позитивті психологиялық араласымдар (ППА) қолданғаннан кейін 3-6 ай өткен соң да, субъективті және психологиялық әл-ауқатқа әсері маңызды болып қалды. Дегенмен, оң әсер бұрынғы мета-талдаумен салыстырғанда әлсіз болды; авторлар бұл тек жоғары сапалы зерттеулерді пайдаланғандықтан деп түсіндірді. Олар қарастырған ППА-ға алғыс айту, мейірімділік таныту, жеке мақсаттар қою, күшті жақтарына назар аудару және нығметтерді санау кірді. ППА-ға жасалған тағы бір шолу көрсеткендей, араласу зерттеулерінің 78%-дан астамы Батыс елдерінде жүргізілген. «Позитивті психология: бақыт ғылымы» атты оқулықта Комптон мен Хоффман әл-ауқаттың «Жоғарыдан төменге қарайғы болжамдары» ретінде жоғары өзіңді бағалауды, оптимизмді, өзіңді тиімді сезінуді, өмірдің мағынасын сезінуді және басқалармен жағымды қарым-қатынастарды атады. Әл-ауқатпен ең байланысты жекелік қасиеттер – экстраверсия, келісімділік және невротизмнің төмен деңгейі. 2020 жылы жарияланған зерттеуде студенттер позитивті психологияны оқыту арқылы бақыт пен әл-ауқатты жақсартуға бағытталған курстың тыңдаушылары болды. Қатысушылар бес PERMA санатына қатысты сұрақтарға жауап берді. Семестр соңында осы студенттер барлық санаттар бойынша (p<.001) айтарлықтай жоғары ұпалдар алды, тек қана белсенділік санатында (p<.05) маңызды жақсару байқалды. Авторлар былай деді: «Студенттер тек білім алып қана қоймай, академиялық сағаттар да алады, сонымен қатар денсаулық, бақыт және әл-ауқаттары үшін ең маңызды пайданы көру мүмкіндігі де бар».

Саналық

Позитивті психологиядағы сандық әдістерге p техника факторлық талдау, динамикалық факторлық талдау, жеке адамдар арасындағы айырмашылықтар және құрылымдық теңдеулерді модельдеу, спектрлік талдау және заттарға жауап беру модельдері, динамикалық жүйелерді талдау, жасырын өсімді талдау, жасырын сыныптар модельдері, иерархиялық сызықтық модельдеу, өлшемнің өзгермейтіндігі, эксперименталды әдістер, мінез-құлық генетикасы және сандық және сапалық тәсілдерді интеграциялау кіреді.

Сапалық

Грант Дж. Рич оң психологияны зерттеу үшін сапалық әдістемелерді пайдалануды қарастырды. Рич оң психологияның тудыратын эмпирикалық сұрақтарды зерттеуде сандық әдістердің кең таралғанын атап өтеді. Ол сандық әдістерге "артық назар" беріліп жатыр деп санайды және жартылай құрылымдалған сұхбаттар, байқаулар, далалық зерттеулер, шығармашылық туындылар және фокус-топтар сияқты сапалық әдістерді қолдануды ұсынады. Рич сапалық тәсілдер "оң психологияның дамуына" көмектесетінін айтады және мұндай тәжірибені қолдауға шақырады.

Әдептілік интервенциялары

Бақыт деңгейін интервенциялар арқылы өзгерту – позитивті психологияны зерттеудегі тағы бір әдістемелік жетістік және түрлі академиялық және ғылыми психологиялық жарияланымдардың назар орталығында болды. Бақытты арттыратын интервенцияларға мейірімділік, алғыс білдіру, оптимизм, кішіпейілділік, таңғажайып сезім және саналылық жатады. Бір мінез-құлық эксперименті екі алты апталық интервенцияны қолданды: біреуі мейірімділік актілерін орындауға, ал екіншісі алғыс білдіруге бағытталған, ол адамның игіліктерін санауға баса назар аударды. Мінез-құлық интервенцияларынан өткен зерттеу қатысушылары, ешқандай интервенцияға қатыспағандарға қарағанда, бақыт пен әл-ауқаттың жоғары деңгейін көрсетті. Тағы бір зерттеуде оптимизмді және алғыс білдіруді білдіру интервенциялары сегіз ай бойы қатысушылардың субъективті әл-ауқатын арттырғаны анықталды. Зерттеушілер «интервенцияны қатысушылар біліп, қолдап, оған бейімделген кезде, ол ең табысты болады» деген қорытындыға келді. Мақалада адамдардың оптимизм мен алғыс білдіру сияқты мінез-құлық интервенцияларына ынталы түрде қатысқанда, олар бақыт пен субъективті әл-ауқатты арттыруы мүмкін екендігіне қолдау көрсетілген. Тағы бір зерттеу мінез-құлық интервенциялары арқылы алғыс білдіру мен кішіпейілділік арасындағы өзара әсерді зерттеді. Интервенцияларға алғыс хат жазу және 14 күндік күнделік жүргізу кірді. Екі интервенцияда да зерттеушілер алғыс білдіру мен кішіпейілділіктің байланысты екенін және «бірін-бірі күшейтетінін» анықтады. Зерттеу сондай-ақ алғыс білдірудің және оған байланысты кішіпейілділіктің оң эмоциялық күйлерге және субъективті әл-ауқатқа қалай әкелуі мүмкін екенін талқылайды. Эксперименттер сериясы таңғажайып сезімнің субъективті әл-ауқатқа оң әсерін көрсетті. Таңғажайып сезімде болған адамдар өздерінің уақыттары көбірек екенін, материалдық шығындарға қарағанда тәжірибелік шығындарға көбірек басымдық беретінін және өмірмен көбірек қанағаттанатынын хабарлады. Таңғажайып сезімді күшейтетін тәжірибелер өмірмен қанағаттанудың жоғары деңгейіне және, нәтижесінде, бақыт пен субъективті әл-ауқаттың жоғары деңгейіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, саналылық интервенциялары саналы түрде медитация жасайтын адамдардың субъективті әл-ауқатын арттыруы мүмкін. Медитацияда саналы болу – медитация практикасын реакциясыз және бағаламау сезімдерімен байқау және зерделеуді қамтиды.

Бақыттың ұлттық көрсеткіштері

Бақыт индекстерінің құрылуы жағымды психология саласын жаһандық деңгейде кеңейтті. 2000 жылғы қаңтарда "Американ психолог" журналында психолог Эд Динер АҚШ-та ұлттық бақыт индексін құруды ұсынды. Мұндай индекс АҚШ-та және әлемнің көптеген елдерінде бақыттылықты немесе субъективті әл-ауқатты өлшеуге мүмкіндік береді. Динер ұлттық индекстер халықтың бақытының пайдалы белгілері немесе көрсеткіштері болатынын, қазіргі бағалау туралы түсінік пен уақыт өте келе бақытты қадағалауға мүмкіндік беретінін айтты. Динер ұлттық индекске субъективті әл-ауқаттың әртүрлі кіші өлшемдерін, соның ішінде "жағымды сезімдер, жағымсыз сезімдер, өмірге қанағаттандыру, толыққандылық, сондай-ақ стресс, махаббат, сенім және қуаныш сияқты нақты жағдайлар" кіретінін ұсынды. Бутандық резолюция әлем елдерін "әлеуметтік және экономикалық дамуды қалай жетістіру және өлшеу керектігін анықтауда бақыт пен әл-ауқатқа көбірек мән беруге" шақырды. 2020 жылғы Дүниежүзілік бақыт есебі – бұл сериядағы сегізінші есеп. Ол 156 елдің рейтингісінен басқа, әлемдегі қалалардың бақыт рейтингісін де қамтыған алғашқы есеп болды. Финляндияның Хельсинки қаласы ең жоғары субъективті әл-ауқатқа ие қала деп, ал Финляндия елі ең жоғары субъективті әл-ауқатқа ие ел деп хабарланды. 2020 жылғы есеп қоршаған ортаның жағдайы, әлеуметтік жағдайлар, қалалық және ауылдық жерлердегі бақыттың айырмашылықтары және тұрақты даму негізінде бақыт туралы түсініктер берді. Қосымша ұлттық әл-ауқат индекстері мен есептелген статистикаға Gallup Global Emotions Report, Sharecare Community Wellbeing Index, Global Happiness Council's Global Happiness and Wellbeing Policy Report, Happy Planet Index, OECD Better Life Index және БҰҰ Адам дамуы туралы есептері кіреді.

Басқа академиялық салаларға әсері

Позитивті психология басқа академиялық салалар мен ғылыми еңбектерге, атап айтқанда ұйымдық мінез-құлық, білім беру және психиатрия салаларына ықпал етті.

Ұйымның оң стипендиясы

Оң ұйымдық зерттеу (POS), сондай-ақ оң ұйымдық мінез-құлық (POB) деп те аталады, оң психологияны ұйымдық мінез-құлық саласына қолданудан бастау алды. Бұл терминді алғаш рет қолдану Росс бизнес мектебінің профессорлары Ким С. Камерон, Джейн Э. Даттон және Роберт Э. Куинн редакциялаған «Оң ұйымдық зерттеу: жаңа ғылымның негіздері» (2003) еңбегінде кездеседі. Редакторлар «адамның ең жақсы жақтарын», яғни жақсылықты, мейірімділікті, төзімділікті және оң адамдық әлеуетті, қаржылық жетістіктермен бірдей маңызды ұйымдық мақсат ретінде қарастырады. Осы томның редакторлары POS-ті былай анықтайды: Оң ұйымдық зерттеу ғылыми зерттеулер мен теорияға сүйене отырып, адам жағдайының ең жақсысын анықтауға қатаң күш салады. Позитивті психология патологиялық емес, ең оңтайлы жеке психологиялық күйлерді зерттеуге бағытталғандай, ұйымдық зерттеу ұйымдардағы адам күшін дамытуға, қызметкерлердің төзімділігін арттыруға, жазылу мен қалпына келтіруді қамтамасыз етуге және ерекше жеке және ұйымдық нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік беретін жаратылыс процестеріне назар аударады. POS жеке тұлғалар мен ұйымдарды көтеріп, дамытатын (оларды қиын жағдайға түсіретін факторлармен қатар), ұйымдарда дұрыс болатын (қателермен қатар), өмірге қуат беретін (проблемалық немесе өмірді сарқып жететін факторлармен қатар), жақсы сезім тудыратын (жаман сезімдермен қатар) және шабыттандыратын (қиын немесе ауыр жағдайлармен қатар) нәрселерге баса назар береді.

Психиатрия

Позитивті психология психиатрияға ықпал етті және әл-ауқат терапиясы, позитивті психотерапия және терапиялық тәжірибеде позитивті психологияны интеграциялауды қоса алғанда, практикаларды кеңінен насихаттауға әкелді. Позитивті ықпалдың пайдасын оң психологиялық интервенциялар (PPI) сияқты практикаларда көруге болады. Бұл оң нәтижелерге қол жеткізуге бағытталған араласу болып табылады, мысалы, мақтауға және қолдауға лайық бейімделушілік қасиеттерді қалыптастыру сияқты оң қызметтерді енгізу арқылы. Зерттеулер көрсеткендей, PPI депрессия мен өзіне-өлімі туралы ойларға бейім адамдардың медициналық және психиатриялық ауруларын жақсартуға потенциалы бар. Даму қызметтері департаменті (DDS) 52 жастағы, гетеросексуалды емес, биполярлық II тәртібі және назар аудару тапшылығымен гипербелсенділік синдромы (ADHD) бар ер адам туралы зерттеу жүргізді, сонымен қатар өзіне сенімсіздік сезімі де байқалды. Зерттеудің тағы бір мақсаты – мейірімділікке ұмтылу мінез-құлқын дамыту, ішкі күшті жақтарын анықтау және оларды толыққанды өмірге жетуге ынталандыру болды. PPI жеке тұлғаның мақсатын арттырады, тұлғалық қасиеттер мен мінез-құлқының позитивтілігін нығайту арқылы. Психоанализ депрессия сияқты психикалық ауруларды емдеу үшін қолданылуы мүмкін, себебі ол адамның өміріне әсер ететін саналы және санасыз мотивациялар мен мінез-құлқын анықтауға бағытталған. Психоанализбен емдеу ұзаққа созылады, жеке өсуді ынталандыру үшін еркін ассоциациялар қолданылады. Когнитивті-мінездік терапия (CBT), Америкада кең таралған психотерапия түрі, психоанализ бен мінез-құлықты талдауға назар аударады: психоанализшілер саналы және санасыз мотивацияларға, ал мінез-құлықтанушылар объективті өлшенген мінез-құлыққа баса назар аударады. Экспозициялық терапия сияқты терапия депрессияның нақты аспектілерімен күресіп жатқан адамдарға немесе әлеуметтік фобия сияқты нақты жағдайларда көмектеседі. Ми травмасы (TBI) реабилитациясы пациенттің өмірін жақсартуға бағытталған, оларды қалыпты күнделікті іс-әрекеттерге қайтаруға немесе оларға қатысуға көмектеседі, бұл идея позитивті психологияның қағидаларымен байланысты. Позитивті психологияның эмпирикалық дәлелдері шектеулі болғанымен, шағын жетістіктерге, оптимизмге және просоциалдық мінез-құлыққа назар аудару TBI пациенттерінің әлеуметтік және эмоционалдық жағдайын жақсартуға үміттендіреді.

Танымал мәдениет

Позитивті психология танымал кітаптар мен фильмдерде кеңінен талқыланады және әл-ауқат индустриясына ықпал етеді.

Фильмдер

Фильм индустриясы позитивті психологияға назар аударды, ал фильмдер позитивті психология саласындағы жаңа зерттеулерге серпіліс берді. "Бақытты" – позитивті психология және нейроғылым туралы толықметражды деректі фильм. Ол әртүрлі мәдениеттер мен географиялық аймақтардағы бақытқа қатысты зерттеулерді көрсетеді. Фильмде белгілі позитивті психологтар мен ғалымдармен, оның ішінде Гилберт, Динер, Любомирский және Чиксентмихалимен сұхбаттар бар. Бірнеше жыл бойы "Позитивті психология жаңалықтары" веб-сайтында позитивті психология фильмдерінің сыйлықтары туралы бөлім болды, онда позитивті психология идеяларын көрсететін көркем фильмдер таныстырылды. VIA институты көркем фильмдерде бейнеленген позитивті психологияны зерттеді. Заманауи және танымал фильмдер кейіпкерлердің қасиеттерін дамытуға және көрсетуге негіз болады, олар туралы көптеген ғылыми мақалалар жазылған.

Денсаулық сақтау саласы

Позитивті психология зерттеулеріне артықшылық берудің өсуі индустрияның дамуына, өсуіне және денсаулық сақтау мен әл-ауқатты жақсартуға бағытталған өнімдер мен қызметтерді тұтынуға ықпал етті. Глобалдық денсаулық сақтау институтының мәліметінше, 2020 жылы әлемдік денсаулық сақтау экономикасы триллион долларға бағаланды; индустрияның негізгі секторларына тамақтану, жеке күтім және сұлулық, физикалық белсенділік кірді, ал психикалық денсаулық және халық денсаулығы секторлары миллиардтан астам құрады. Компаниялар өздерінің маркетингтік стратегияларында бақыт пен әл-ауқатты ерекше атап көрсетеді. Coca Cola және Pocky сияқты тамақ және сусындар өндіруші компаниялар – Pocky-ның ұраны "Бақытты бөлісіңдер!" – жарнамаларында, брендтерінде және таусып айтуларында бақытқа ерекше мән береді. Zappos сияқты сауда компанияларының бас директорлары бақытты қалай жеткізудің жолдарын түсіндіретін кітаптар жариялап табыс тапқан, ал Amazon логотипінде күлімсіреген бейне бейнеленген.

Сын

Позитивті психологияның көптеген жақтары сынға түсті.

Шындықтың бұрмалануы

1988 жылы психологтар Шелли Э. Тейлор мен Джонатан Д. Браун «Психологиялық бюллетень» журналында «позитивті иллюзиялар» терминін енгізген мақаланың авторлары болды. Позитивті иллюзиялар – адамдардың өзін-өзі жоғары бағалауы немесе өзін-өзі жақсартуы кезінде қолданатын когнитивтік процестер. Бұл – адамдардың өздеріне, өз орнына немесе қоршаған ортаға қатысты шындықтан ауытқушы, оптимистік көзқарастары. Бұл – фактілер мен нақты жағдайларға қарамастан, сақталып қалатын ең жоғары деңгейдегі оптимизм. Тейлор мен Браун позитивті иллюзиялар адамдарды алаңдатарлық кері байланыстан қорғайды және бұл, өз кезегінде, олардың психологиялық бейімделуін және субъективті әл-ауқатын сақтайды деп санайды. Алайда, кейінгі зерттеулер позитивті иллюзиялар мен осыған ұқсас көзқарастар нашар әлеуметтік қарым-қатынастар, нарциссизм және жұмыс орнындағы жағымсыз нәтижелер сияқты психологиялық бейімдемеушілік жағдайларына алып келетінін көрсетті, соның салдарынан позитивті иллюзиялардың субъективті әл-ауқатқа, жалпы бақытқа және өмірге қанағаттандыруға тигізетін оң әсері төмендейді. «Гуманистік психология» журналының редакторы Кирк Шнайдер шындықты бұрмалайтын позитивті иллюзиямен жоғары позитивтіліктің байланысты екенін көрсететін зерттеулерге сілтеме жасады. Жоғары позитивтілік немесе өркендеу адамды психологиялық өсімге қабілетсіз, өзін-өзі талдауға келмейтін және нәсілдік көзқарастарға бейім етеді. Керісінше, кейде жеңіл немесе орташа депрессияда байқалатын негативтілік шындықты бұрмалаумен байланысты. Сондықтан, Шнайдердің пікірінше, негативтілік маңызды рөл атқара алады: жанжалға түсу және кінә сезімі сияқты нақты негативті эмоцияларды мойындау, өркендеуге көмектеседі. Шнайдер былай деп жазды: «мүмкін, шынайы бақыт – сіз ұмтылатын нәрсе емес, жақсы өмір сүрген өмірдің жанама нәтижесі, ал жақсы өмір сүрген өмір алдын ала бағдарламаланған немесе мұқият есептелген нәрсеге тоқтамайды».

Тар бағытта

2003 жылы Иан Сэмпл: "Позитивті психологтар да өздерінің басын құмға тығып, тіпті қараңғы күйдегі адамдардың да нақты проблемалары бар екенін елемейтініне айыпталады", - деп жазды. Ол Джордж Вашингтон университетінің клиникалық психиатры Стивен Волиннің позитивті психологияны зерттеу – бұл ескі ойлау жолдарының қайталануы ғана және бұл әдістің тиімділігін қолдайтын ғылыми зерттеулер өте аз деп айтқан сөздерін келтірді. Психологиялық зерттеуші Шелли Гейбл позитивті психологияның психологияның ұзақ уақыт бойы аз зерттелген жағына тепе-теңдік әкелетінін айтады. Ол когнитивтік психология, денсаулық психологиясы және әлеуметтік психологиядағы теріс психологиялық жай-күйді зерттеуге басымдық беретін тепе-теңсіздіктерге назар салады. Психолог Джек Мартин позитивті психологияның эмоционалдық жай-күйге деген оң көзқарасы бірегей емес екенін, кеңес беру және білім беру психологиясы сияқты психологияның басқа салалары да адамның позитивті дамуына қызығушылық танытатынын мәлімдейді. Оның айтуынша, позитивті психология мектептерді оқушыларға басымдық беруге және балалардың өзіне деген оң көзқарасын қалыптастыруға итермелейді, бірақ өзін-өзі бақылауға назар бөлмеу балалардың қоғамға толыққанды үлес қосуына кедергі келтіруі мүмкін. Позитивті психология дұрыс қолданылмаса, зияны пайдадан артық болуы мүмкін. Мысалы, мектептегі араласулар мәжбүрлі болғанда (яғни, баланың негативтілігіне себептерін ескермей, барлығына таңылғанда) және әр оқушының жағдайын ескермегенде осы жағдай туындайды.

Теріс сезімнің рөлі

Боудин колледжінің профессоры Барбара С. Хелд позитивті психологияның кемшіліктері бар екенін айтады: жағымсыз қосымша әсерлер, позитивті психология қозғалысы ішіндегі негативтік көзқарастар және психологтардың позитивті психологияға қатысты түрлі пікірлерінен туындаған психология саласындағы жікшілік. Ол қозғалыстың негативтің рөліне қатысты тұрақтылықтың болмауын атап көрсетеді. Сондай-ақ, ол кейбір психологтардың позитивті психологияны қолданудағы тым қарапайым тәсіліне қатысты мәселелерді көтереді. "Бір өлшемге сәйкес келеді" деген тәсіл тиімді емес болуы мүмкін; ол оның қолданылуына жеке ерекшеліктерді енгізу қажеттігін ұсынады. Егер жастарға сенімділік пен оптимизм табысқа апарады деп үйретсе, сәтсіздікке ұшырағанда, олардың осы себепті өзіне сенімсіз немесе пессимист екендерін ойлауы мүмкін. Бұл оларды кез келген жағымсыз ішкі ой немесе сезім олардың бақытына зиян келтіреді және одан толығымен аулақ болу керек деген ойға жетелеуі мүмкін. ("Қазіргі өмірдің уытты позитивтілігін әшкерелеу"). 2019 жылдан бастап "токсикалық позитивтілік" термині Интернеттегі іздеулерде жиі кездесе бастады. Позитивті психологияға қатысты сынның бірі – "токсикалық позитивтілік". Токсикалық позитивтілік – адамдардың ашу мен қайғы сияқты эмоциялардың толық спектрін толыққанды мойындамай, өңдемей және басқара алмауы. Бұл сын жанры позитивті психологияның "көтеріңкі ойлауға тым көп мән беріп, қиын және күрделі жағдайларды назардан тыс қалдыратынын" айтады. Позитивті тәжірибелерді немесе жоғары субъективті жақсылық деңгейін үнемі іздейтін адамдар бейдейлеп депрессия сияқты жағымсыз эмоциялық жағдайларды stigmatize (белгілеп, жамандауы) мүмкін немесе қайғы, өкініш немесе стресс сияқты табиғи эмоциялық реакцияларды басып тастауы мүмкін. Сонымен қатар, жағымсыз эмоциялық күйлерді сезінуге рұқсат етпеу немесе жағымсыз эмоциялық реакцияларды басу және жасыру арқылы адамдар денсаулыққа зиянды физикалық, жүрек-қан тамырлары және тыныс алу жүйесіне қатысты салдарларға тап болуы мүмкін. Токсикалық позитивтілікке қарсы тұратындар жағымсыз эмоциялық күйлерді қабылдап, толыққанды сезінуді жақтады.

Әдістемелік және философиялық сын

Ричард Лазарус позитивті психологияның әдістемелік және философиялық аспектілерін сынады. Оның пікірінше, жақсы жақтарды егжей-тегжейлі зерттеу және түсіну жаман емес, бірақ теріс жақтарды ескермеу арқылы емес, өйткені олар (жақсы және теріс) бір-бірімен тығыз байланысты. Оның сын-пікірлерінің арасында:

Позитивті психология қозғалысының идеялары мен салауатты өмір арасындағы себеп-салдар байланысын көрсету үшін корреляциялық және қималық зерттеулерді қолдану, байқалған айырмашылықтарды түсіндіретін басқа факторларды және уақыт аралық өзгерістерді жасыруы мүмкін. Эмоцияларды жақсы және жаман деп екіге бөлуге болмайды; эмоциялар субъективті және әлеуметтік/қарым-қатынастық мағынаға толы. Эмоциялар өзгергіш, яғни олардың туындайтын жағдайы уақыт өте келе өзгереді. Лазарус: «Барлық эмоциялар әртүрлі жағдайларда, тіпті бір эмоцияны әртүрлі адамдар сезінген кезде де, бір немесе екіншісі болуы мүмкін, тіпті екеуі де болуы мүмкін» дейді. Көптеген зерттеулер топтардың статистикалық маңыздылығына назар аударса, адамдар арасындағы жеке ерекшеліктерді ескермейді. Әлеуметтік ғылымдардағы зерттеушілер эмоцияларды тиісті түрде анықтамай және өлшемейді. Көптеген бағалаулар жылдам тізімдер түрінде болады және толыққанды ақпарат беруді қамтамасыз етпейді. Көптеген зерттеушілер эмоционалдық күйдің өзгеруі мен салыстырмалы тұрақты тұлғалық қасиеттер арасындағы айырмашылықты ажырата алмайды. Лазарус позитивті психологияның жаңа және инновациялық екенін мәлімдесе де, стресс пен күресу теориясы бойынша жасалған көптеген зерттеулер осымен бірдей пікір білдіреді. Бұл қозғалыс адам өміріндегі жақсы жақтарды көтеруге және нығайтуға тырысады, бірақ әрбір адам өмірінде стресс пен қиындықтарды бастан кешіреді. Осы оқиғаларды жеңуді сәтсіздікке бейімделу емес, стрессті табысты басқару деп қарастыру керек, бірақ бұл қозғалыс осы көзқарасқа ие емес. Позитивті психологияға тағы бір сын – оның еуроцентристік көзқарас негізінде дамығаны. Интерсекционалдық позитивті психологиядағы зерттеулерге қатысты маңызды әдістемелік мәселе болып табылады. 2022 жылы жасалған әдебиеттерге шолу осы салаға қатысты бірнеше сынды атап өтті, соның ішінде тұжырымдамалық ойлаудың жетіспеуі, дұрыс емес өлшемдер, нәтижелерді тиянақты қайталай алмау, негізгі психологиядан оқшаулану, жағдайды ескермеу және капитализмнің мүддесі үшін пайдалану.

АҚШ армиясының жан-жақты әскери дене шынықтыру бағдарламасы

Comprehensive Soldier Fitness (CSF) бағдарламасы 2008 жылы АҚШ армиясының штаб бастығы генерал Джордж У. Кейси, кіші, әскерилер арасында есірткі қолдану, отбасылық зорлық-зомбылық, соғыстан кейінгі стрестік синдром (ПТСР) және өзін-өзі өлтіру көрсеткіштерінің артуын болдырмау мақсатында құрылды. Армия Пенсильвания университетінің Селигманның оң психология орталығымен келісімшарт жасады, орталықтың 10-14 жас аралығындағы балаларға арналған Пенсильванияның төзімділік бағдарламасына негізделген бағдарламаны ұсыну үшін. Селигман кішкентай пилоттық сынақтан бастауды ұсынғанмен, генерал Кейси ЦСФ-ті бүкіл армияға дереу енгізуді талап етті. Америкалық Психологиялық Ассоциацияның «Monitor on Psychology» журналына берген сұхбатында Селигман: «Бұл психологияның 1,1 миллион сарбазды қамтыған ең ірі зерттеуі» деді. Журналист Джесси Сингалдың сөзіне қарағанда, «Бұл адамзат тарихындағы бір ғана топқа бағытталған психикалық денсаулық сақтау саласындағы ең үлкен араласудың бірі, және мүмкін ең қымбаты». Бостондық Психоанализ Жоғары Мектебінің профессоры Стивен Солдз ЦСФ-тің дәлелді әдістерге негізделген бағдарлама емес, үлкен зерттеу екенін мойындаған Селигманның сөздерін келтіріп, әскерилердің хабардар келісімінсіз зерттеуге қатысуын талап етудің этикалық тұрғысынан дұрыс емес екенін айтты. Солдз сондай-ақ ЦСФ-тің жауынгерлік жағдайға деген позитивті көзқарасты қалыптастыруға тырысқаны үшін сынады: «Жауынгерлік жағдайды өсу мүмкіндігі ретінде қарауға үйретілген сарбаздар нақты қауіптерді елемеуге немесе азайтуға бейім болуы мүмкін бе, осылайша өздеріне, әріптестеріне немесе бейбіт азаматтарға зиян келтіру қаупін арттыруы мүмкін бе?» Селигман Сингал зерттеулерді дұрыс түсінбегенін және әскерлердің оң пікірлерін назарға алмағанын мәлімдеді, олардың бірі Селигманға: «Егер мен осы оқудан жылдар бұрын өтсем, бұл менің некемді сақтап қалар еді» деді.