Кіріспе

Швейцариядағы Люгано қаласы.
|кескін фотосы = Lago di Lugano at Sunset (cropped 2). jpg
|кескін сипаттамасы = Күн бату кезінде Люгано шығанағы
|муниципалитет түрі = муниципалитет, қала
|жалаушақ кескін жолы = CHE Lugano Flag var 3. svg
|елтаңба кескін жолы = CHE Lugano COA. svg
|елтаңба пикселі =
|кантон = Ticino
|аймақ ISO коды = CH TI
|аудан = Lugano
|координаттар =
|пошталық код = 6900–6917, 6932, 6951, 6959, 6962–6968, 6974–6979
|муниципалитет коды = 5192
|аумақ = 75
|биіктік = 273
|биіктік сипаттамасы = Көл жағасы, Centro
|веб-сайт = www.lugano.ch
|атқарушы органының атауы = Municipio
|атқарушы органының мүшелерінің саны = 7
|әкім = Michele Foletti
|әкімнің қызметке кірген күні = 2021 жыл қазан
|әкімнің партиясы = Ticino League
|әкімнің лауазымы = Sindaco
|әкімдер тізімі = Люгано әкімдерінің тізімі
|парламент атауы = Consiglio comunale
|парламент мүшелерінің саны = 60

Люгано (итал. Lugano /luˈɡaːno/, нем. Lugano /luˈɡaːno/) – Тичино кантонындағы, Швейцариядағы Люгано ауданындағы қала және муниципалитет. Бұл Тичиноның және оңтүстік Швейцарияның итальян тілінде сөйлейтін аймағының ең ірі қаласы. Люганоның халқы құрайды, ал қалалық агломерациясы 150 000-нан астам адамды құрайды. Бұл Швейцарияның тоғызыншы ірі қаласы. Қала Люгано көлінің ең үлкен бөлігінде орналасқан және іргелес Парадизо қаласымен бірге Люгано шығанағының барлық аумағын алып жатыр. Муниципалитет аумағы көлдің екі жағында, көптеген шалғайдағы ауылдармен бірге, әлдеқайда үлкен аймақты қамтиды. Люгано аймағы Люгано Альпісімен қоршалған, соңғысы Тичиноның ең оңтүстік бөлігі және Швейцарияның көп бөлігін қамтитын Сотоценери аймағында орналасқан. Муниципалитеттің батыс және шығыс бөліктері Италиямен халықаралық шекараны бөліседі. 984 жылдан бері базар қаласы ретінде танымал Люгано Комо және Милан билеушілері арасындағы үздіксіз даулардың нысаны болды, 1513 жылы Ескі Швейцария Конфедерациясының құрамына кіргенге дейін. 1803 жылы кантон құрылғаннан кейін Люганоның саяси муниципалитеті құрылды. 1882 жылдан бері Люгано халықаралық Готтард теміржолының маңызды тоқталыс орны болып табылады. Теміржол туризмнің және, жалпы алғанда, қала экономикасында осы күнге дейін басымдық құрап отырған қызмет көрсету секторының дамуына шешуші үлес қосты. 1956 жылы Люганода алғашқы «Евровидение» ән байқауы өтті.

Атауы мен елтаңбасы

Топоним алғаш рет 804 жылы Луанаско түрінде, 874 жылы Луано ретінде, ал 1189 жылдан бастап Лугано ретінде жазылған. Неміс тіліндегі атаудың нұсқалары (қазір қолданылмайды) – Lowens, Lauis, Lauwis, Louwerz. Жергілікті ломбард тілінде бұл атау Луган деп айтылады. Атаудың этимологиясы нақты белгісіз, бірақ латын тіліндегі lucus ("тоғай"), латын тіліндегі lakvannus ("көл маңында тұратын адам") және Lugus құдайынан шыққан болуы мүмкін деген ұсыныстар бар.

Тарихқа дейінгі кезең

Лугано көлінің жағалауында тас дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Қазіргі қала шегінде (Бреганзона, Кастагнола, Давеско және Гандрия) бірнеше жер тас немесе дискілі тастар табылды. Лугано аймағынан мыс және темір дәуірлеріне жататын заттар табылған. Давеско-Сорагнода (б.з.д. 5-2 ғасырлар), Прегассонада (б.з.д. 3-2 ғасырлар) және Виганеллода (б.з.д. 3-2 ғасырлар) этрус ескерткіштері сақталған. Алдесаго, Давеско, Пацзалло және Прегассонада әшекей бұйымдары мен тұрмыстық заттары бар қабірлер, ал Виганеллода кельт монеталары табылған. Лугано көлінің айналасындағы аймақ б.з.д. 1 ғасырға дейін римдіктермен мекенделген. Луганоның солтүстігінде Биоджо деген маңызды рим қаласы болған. 14 және 15 ғасырларда Гвельфтер мен Гибеллиндер арасындағы және Комо мен Милан арасындағы жаңа даулар кезінде Лугано қарсыластардың қақтығыс ортасы болды. Руска әулетінің ұзақ билік еткеннен кейін, Лугано 1335 жылы Висконтиден тартып алынған Комоның үстемдігінен азат болды. Осымен қатар, қала мен аңғар арасындағы байланыс нығайды. 1405-06 жылдардағы құжаттарда Комодан тәуелсіз басқару органы – *vallis comunitas Lugani et* туралы мәліметтер бар. Жаңа қауымдастыққа Лугано, Агно, Рива-Сан-Витале және Каприаска приходтары кірді. 1416 жылы Милан герцогы Филиппо Мария Висконти Лугано аймағын және Руска аңғарын жаулап алып, оны феодқа айналдырды. Бір жылдан кейін Луганоның бостандықтары Комодағы үлгідегі бірқатар жарғыларда алғаш рет жазылды. Қала толық тәуелсіздікке қол жеткізді. Осы әулеттің көрнекті өкілі (1624-1706) Луганоның канцлері және генерал-капитаны қызметін атқарды, сондай-ақ Испанияға қызмет етті және 1691 жылы Леопольд I-ден барон титулын алды. Ол қазіргі Берольдинген сарайы орналасқан жерде және Кастагноладағы *Villa Favorita* вилласын салуға бұйрық берді.

Ағартушылық кезеңдегі Лугано

1746 жылы Аньелли ағайындылары Луганода алғашқы баспахана мен кітап дүкенін ашты. Олар 1748 жылы «Nuove di diverse corti e paesi» газетін шығара бастады және 1797 жылы оның атын «Gazzetta di Lugano» деп өзгертті. Газет Италияның солтүстік және орталық бөлігінде кеңінен таралды. Ол кейінгі янсеншілдердің иезуиттерге қарсы күресін қолдады, сол себепті 1768 жылы Папалық штаттар аумағында тыйым салынды. Газет ағартушылық реформалар мен Америка революциялық соғысы тақырыптарына ашық болды. Ол 1776 жылғы Тәуелсіздік декларациясынан үзінді жариялаған алғашқы итальян тіліндегі газет болды. 1788 жылы 40 жылдан астам уақыт газеттің редакторы болған абат Джан Баттиста Аньелли қайтыс болғаннан кейін, абат Джузеппе Лодовико Мария Ванелли газетті басқаруды өз міндетіне алды. Абат Ванелли басшылығымен газет Франциядағы революциялық идеяларды қолдады, бұл Ломбардиядағы Австрия үкіметінің наразылығын тудырды. 1799 жылғы 29 сәуірдегі 17-шы санынан кейін, Луганодағы француздарға қарсы бүліктер кезінде Аньелли баспаханасы тоналып, абат Ванелли атып өлтірілгеннен кейін журналдың шығарылымы күрт тоқтатылды. Швейцарияның үстемдігі 1798 жылға дейін сақталды, содан кейін Наполеон Ескі Швейцария Конфедерациясын басып алып, Луганоның Лугано кантонының астанасы болған Хельветика Республикасын құрды.

Лугано кантоны

Лугано кантоны Лугано, Мендризио, Локарно және Вальмагияның бұрынғы Ландвогтейендерін біріктірді. Бірақ, Хельветтік Республиканың басқа кантондары сияқты, Луганоның да автономиясы өте шектеулі болды, өйткені республика Швейцариядағы билікті орталықтандыру мақсатымен Наполеонмен құрылған. Кантонды бес мүшеден тұратын Директория басқарды, олар "ұлттық префектті" тағайындады. Кантон Цизальпин Республикасын қолдаған "патриоттар" мен дәстүрлі "аристократтар" арасында күшті тартыс болды. 1799 жылы Луганода көтерілістер басталды, және екінші префект Франческо Капра қаладан қашып кетті. Билік Габсбургтерге жақын уақытша үкіметке өтті. Алайда, 1800 жылы француз әскері басып алып, билікті қайта орнатты. 2013 жылы Богно, Кадро, Карона, Сертара, Симадера, Сонвико және Валь Колла муниципалитеттері муниципалитет құрамына қосылды.

Соғыстан кейінгі Лугано

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, әсіресе 1960 және 70-жылдары, жақын орналасқан Италиядан мол капитал ағынының арқасында қалада 100-ден астам банк мекемесі пайда болды. Сауда, туризм және қаржы – жергілікті экономиканың негізгі салалары. 2000 жылы жұмыс істейтін халықтың тоғызтан он бөлігі қызмет көрсету секторында жұмыс істеді, олардың үштен бірі қала сыртынан жұмысқа келушілер еді, оның ішінде көптегені шекарадан өтетін жұмысшылар (жұмысқа қабілетті халықтың 13 пайызы). Лугано 1956 жылғы «Евровидение» ән байқауының алғашқы рет өткізілген қаласы болды. 1975 жылы Конгресс орталығы, ал 1978 жылы жаңа қалалық аурухана салынды. 1963 жылы қала Lugano Agno әуежайы үшін жер сатып алды, ал тұрақты рейстер 1980 жылы басталды. XXI ғасырдың басында «Grande Lugano» жобалары іске қосылды, олардың ішінде: 2005 жылы құрылысы басталған Vedeggio Cassarate автомобиль туннелі, A2 тас жолын Cornaredo ауданымен байланыстырады, бұрынғы Grand Hôtel Palace орнында жаңа мәдени орталық (Kulturpol) және Campo Marzio аймағында конгресс-көрме орталығы салынуда.

Топология

Лугано муниципалитеті Альп тауларының оңтүстігінде, Маджоре және Комо көлдерінің арасында орналасқан Лугано (немесе Церезио) көлінің жағасында жатыр. Ол Соттоценеридің орталық бөлігінде, Монте-Сеньери жотасынан оңтүстікке қарай орналасқан Тичино кантонының аймағында орналасқан. Қала орталығы көл жағалауында, Кассарат өзені көлге құятын жерден батысқа қарай орналасқан. Қаланың жағалауы Брей және Сан-Сальваторе таулары арасындағы шығанақтың бойымен жарты ай пішіндес болып созылады.

Климат

Лугано Швейцариядағы Локарно мен Грономен бірге ең жылы жерлердің бірі. Луганода кеңдік бойынша ылғалды субтропикалық климаттың сирек кездесетін қалыпты түрі бар (Köppen: Cfa), орташа температурасы 22 °C (71.6 °F) болғандықтан, орташа температурасы жоғарырақ болғандықтан, мұхиттық климатқа (Köppen: Cfb) жақын. АҚШ Ұлттық ғылым академиясы теңіздік климат деп есептесе де, өсімдіктер жапырақты орманды субтропиктерге тән. Бұл аймаққа салыстырмалы түрде жұмсақ қыс пен жылы, ылғалды жаз тән. Жыл ішінде шамамен 98,1 күн жаңбыр немесе қар жауады және орташа жауын-шашын мөлшері байқалады. Ең ылғалды ай – мамыр, оған Луганода орташа жаңбыр жауады, ал жылдың ең құрғақ айы – ақпан, онда 4,6 күнге орташа жауын-шашын жауады. Жаздың көп бөлігінде жауын-шашынның ең көп мөлшері байқалады. Қысқы аязды температуралар қаңтар айының түнінде жиірек кездеседі (27-28 күн аралығында), бірақ ең төменгі температуралар сирек кездеседі және әр жыл сайын болмайды. Жаздың көп бөлігі жағымды, бірақ 30 °C (86 °F) жоғары температуралы күндер де кездеседі (орташа есеп бойынша шамамен 8 күн). Луганода тіркелген ең жоғары температура – 38.0 °C (100 °F), ол 1945 жылдың шілдесінде тіркелген, ал ең төменгі температура – 20.4 °C (5 °F), ол 1929 жылдың ақпанында тіркелген.

Елтаңба

Қалалық гербтің сипаттамасы: қызыл фонға күміс түсті бүкіл крест, ал кресттің төрт бөлігінде (I, II, III және IV тоқсан) үлкен, қалың шрифтпен жазылған L, V, G және A әріптері орналасқан. Герб шамамен 1200 жылға дейін сақталып келген. Гербтегі төрт әріп – Лугано атауының аббревиатурасы.

Көршіліктер мен шеңберлер

Муниципалитет 25 ауданға (кварталдарға) бөлінген, олар үш (кантондық) округке топтастырылған. 1–9 кварталдар – қаланың ескі кварталдары, олар 2004, 2008 және 2013 жылдары муниципалитеттің бірізді кеңейтуімен қосылды; бұл кеңейтулер бұрын тәуелсіз муниципалитеттердің муниципалитеттің құрамына енуіне әкелді.

| Квартал № | BFS Коды | Қосылған күні | Лугано | Бұрынғы муниципалитет | Округ |
|---|---|---|---|---|---|
| Алдесаго | 15192001 | 1972 | Бре Алдесаго | Шығыс |
| Бессо | 25192002 | – | Батыс | Бре |
| Бре | 35192003 | 1972 | Бре Алдесаго | Шығыс |
| Каприно | 45192004 | 1972 | Кастаньола Кассарате | Шығыс |
| Кассарате | 55192005 | 1972 | Кастаньола Кассарате | Шығыс |
| Кастаньола | 65192006 | 1972 | Кастаньола Кассарате | Шығыс |
| Centro | 75192007 | – | Батыс | Лорето |
| Лорето | 85192008 | – | Батыс | Молино Нуово |
| Молино Нуово | 95192009 | – | Батыс | Бреганзона |
| Бреганзона | 115192011 | 2004 | Бреганзона | Батыс |
| Куреджиа | 125192012 | 2004 | Куреджиа | Шығыс |
| Давеско Сорагно | 135192013 | 2004 | Давеско Сорагно | Солтүстік |
| Гандриа | 145192014 | 2004 | Гандриа | Шығыс |
| Памбио Норанко | 155192015 | 2004 | Памбио Норанко | Шығыс |
| Паццалло | 165192016 | 2004 | Паццалло | Батыс |
| Прегассона | 175192017 | 2004 | Прегассона | Шығыс |
| Виганелло | 185192018 | 2004 | Виганелло | Шығыс |
| Барбенго | 195192021 | 2008 | Барбенго | Батыс |
| Караббия | 205192022 | 2008 | Караббия | Батыс |
| Вилла Луганезе | 215192023 | 2008 | Вилла Луганезе | Солтүстік |
| Кадро | 225192024 | 2013 | Кадро | Солтүстік |
| Карона | 235192025 | 2013 | Карона | Батыс |
| Сонвико | 245192026 | 2013 | Сонвико | Солтүстік |
| Валь Колла | 255192027 | 2013 | Чимадера, Сертара, Богно, Вальколла | Солтүстік |

Кантондық

2007 жылғы Тичиноның Ұлы Кеңесі сайлауында Луганода барлығы 27 557 сайлаушы тіркелді, оның ішінде 15 214 немесе 55,2% дауыс берді. 237 ақ бюллетень және 38 жарамсыз бюллетень тасталды, сайлауда 14 939 жарамды бюллетень қалды. Ең көп дауыс жинаған партия – PLR, ол 3 680 немесе 24,6% дауыс алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: Lega (2 854 немесе 19,1%), SSI (2 532 немесе 16,9%) және PS (2 170 немесе 14,5%). 2007 жылғы Тичиноның Мемлекеттік Кеңесі сайлауында 158 ақ бюллетень және 79 жарамсыз бюллетень тасталды, сайлауда 14 980 жарамды бюллетень қалды. Ең көп дауыс жинаған партия – Lega, ол 3 839 немесе 25,6% дауыс алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: PLR (3 596 немесе 24,0%), PS (2 496 немесе 16,7%) және SSI (2 169 немесе 14,5%). Федералды сайлауда барлығы 15 639 дауыс берілді, сайлауға қатысу 46,6% құрады. 2007 жылғы федералды сайлауда ең көп дауыс жинаған партия – PLR, ол 26,6% дауыс алды. Келесі үш ең көп дауыс жинаған партиялар: Lega (19%), PPD (18,71%) және PS (17,46%). Федералды сайлауда барлығы 11 980 дауыс берілді, сайлауға қатысу 42,8% құрады.

Тарихи тұрғындар

Алғашқы Лугано қаласының халқы (1972 жылдан кейін қосылған муниципалитеттер ескерілмейді) осы кестеде келтірілген. Жұмыс істейтін халықтың 15,2%-ы жұмысқа қоғамдық көлікпен, ал 44,6%-ы жеке көлікпен барады. 2014 жылдың қаңтарынан бері Etihad Regional таңбасымен жұмыс істейтін Darwin Airline әуе компаниясының бас кеңсесі Лугано қаласына жақын Агнодағы Лугано әуежайы аумағында орналасқан.

Туризм

Лугано – Швейцариядағы ең танымал туристік орындардың бірі. Қалада көптеген тарихи ғимараттар мен мұражайлар орналасқан, ал айналасында табиғи көрікті жерлер көп. Лугано көлі және оны қоршаған таулар түрлі демалыс мүмкіндіктерін ұсынады. Лугано төңірегінде Швейцариядағы ең ірі тау велосипеді жолдарының желісі орналасқан.

Ұлттық маңызы бар мұра нысандары

Луганодағы 17 нысан Швейцарияның ұлттық маңызы бар мұрасының құрамына кіреді. Лугано қаласы, Барбенго, Бре, Гандрия және Биогно аудандары, сондай-ақ Кантин ди Гандрия және Кастагнола участалары Швейцария мұрасы орындарының тізіміне енгізілген. Ұлттық маңызы бар мұралық нысандардың ішінде екі кітапхана – Biblioteca Cantonale және Biblioteca Salita dei Frati, сонымен қатар Швейцарияның Ұлттық Ұясы (Fonoteca nazionale svizzera) бар. Үш шіркеу: Сан-Лоренцо соборы, Санта-Мария-дельи-Анджели шіркеуі және Сан-Рокко шіркеуі. Төрт мұражай: Музео Кантонель д'Арте [de], Лугано қазіргі заманғы өнер мұражайы [it], Лугано кантонал табиғат тарихы мұражайы [it] және «Музео чивико» кешенімен Вилла Чиани. 2015 жылы қаладағы екі өнер мұражайы бірігіп, MASI Lugano құрылды. Via Trevano көшесіндегі зират кешені де осы нысандардың бірі, сондай-ақ итальян тілінде хабар тарату орталығы – Radiotelevisione svizzera di lingua italiana (RTSI) да кіреді. Қалған нысандар қала бойынша орналасқан үйлер. Олардың ішінде Piazza della Riforma алаңындағы Palazzo civico, Via Pioda көшесіндегі Palazzo e cinema Corso, Via Francesco Soave көшесіндегі Palazzo Riva, Via Massimiliano Magatti көшесіндегі Palazzo Riva, Via Pretorio 7 көшесіндегі Palazzo Riva және Кастагноладағы Villa Favorita бар.

Табиғи көрікті жерлер

Луганодағы өте танымал орын – Лугано көлі. Көлдің жалпы ауданы 63% Швейцарияда, 37% Италияда орналасқан. Оның орташа ені шамамен 1 км, ал ең кең жерінде шамамен 3 км-ге жетеді. Көлдің ең терең жері 288 метрді құрайды. Су әдетте жылы, жазда орташа температурасы 20-25 градус аралығында болады. Көлде көптеген компаниялар туристерге арналған қайық қызметтерін ұсынады. Көл жағасындағы әдемі Гандрия ауылына қайықпен саяхаттау танымал экскурсиялардың бірі. Сонымен қатар, көл бойында көптеген кеме жасау орындары, су таксилері және қайықтарды жалға алу орындары орналасқан, сондай-ақ кемелерді тоқтатуға мүмкіндік беретін қонақ үйлер мен мейрамханалар да бар. Швейцария жағалауында орналасқан 50-ге жуық шомылу орындарында көлде шомылуға рұқсат етіледі. Лугано көлден басқа таулармен қоршалған, бұл спортпен айналысуға немесе көрікті жерлерді тамашалауға көптеген мүмкіндіктер береді. Қала мен көлдің керемет көрінісін ұсынатын екі тау қаланың екі жағынан қоршап тұр. Солтүстікке қарай орналасқан Монте-Бре Швейцарияның ең күнге толы жері деп есептеледі және сонымен қатар Бре ескі ауылына да үй иесі. Оңтүстікке қарай орналасқан Сан-Сальваторе тауының шаңырағында ескі шіркеу мен мұражай орналасқан. Екі тауға да фуникулер теміржолы арқылы жетуге болады, олар жиі қалалық автобустармен немесе жеке көлікпен қол жетімді. Сәл алыс орналасқан Монте-Дженеросо тауынан Лугано, Комо және Маджоре көлдерін, сондай-ақ Матерхорннан Бернина жотасына дейінгі Альп тауларын, Ломбардия жазығын және ашық күндері Милан қаласын көруге болады. Таудың шаңырағына SNL қайығымен немесе теміржол пойзымен Каполагоға дейін барып, содан кейін Монте-Дженеросо теміржолының тісті рельстік пойзына отыру арқылы жетуге болады.

Ауа

Лугано қаласын Лугано әуежайы қамтамасыз етеді, ол жақын орналасқан Агно муниципалитетінде орналасқан. Қазіргі таңда Лугано әуежайына тек Silver Air авиакомпаниясы ғана рейстер орындайды. Лугано әуежайына қызмет көрсету шектеулі болғанымен, Милан әуежайлары тым алыс емес және олар әлемнің көптеген нүктелеріне қатынау мүмкіндігін ұсынады. Милан Мальпенса әуежайы Луганомен сағат сайынғы тікелей пойыз қатынасы арқылы байланысты, саяхат уақыты Луганодан/Луганоға дейін 1 сағат 45 минутты құрайды, ал автомобильмен шамамен 1 сағат, 80 км қашықтықта.

Темір жолдар

Лугано темір жол станциясы тарихи және маңызды Готтард темір жолында орналасқан, ол Солтүстік Швейцарияны Тичино және Италиямен байланыстырады. 2016 жылы Готтард базалық туннелі, ал 2020 жылы Ценери базалық туннелі ашылғаннан бері Цюрих, Люцерн және Базель сияқты Солтүстік Швейцария қалаларымен теміржол байланысы жақсарды, базалық туннельдер арқылы қызметтер едәуір жылдамдады. Швейцария мемлекеттік темір жолының (SBB CFF FFS) қашықтық пойыздары, Trenitalia халықаралық пойыздарымен бірге Луганоны Солтүстік Швейцария қалаларымен және Италиямен байланыстырады. Пойыздар InterCity және EuroCity таңбаларымен жүзеге асырылады. Цюрихке сағат сайын, ал Базель мен Миланға екі сағат сайын қызмет көрсетіледі. Болонья, Генуя және Венеция қалаларына күніне бір рет пойыз қатынайды. Жоғарыда аталған барлық пойыздар Готтард және Ценери базалық туннельдері арқылы өтеді. Сәуір мен қазанның ортасы аралығында туристік бағытталған Готтард Панорама Экспресі Лугано мен Люцернды күніне бір рет пойызбен және кемемен байланыстырады, пойызбен тарихи Готтард бағытымен, содан кейін Люцерн көлі бойымен кемемен саяхаттайды. Луганоға сондай-ақ Ticino кантонында және Италияның Ломбардия аймағының солтүстігінде жұмыс істейтін Treni Regionali Ticino Lombardia (TILO) желісінің бірнеше аймақтық пойыздары қызмет көрсетеді. RE80 желісі жарты сағат сайын Локарноға (солтүстікке) және Мендрисио мен Чиассоға (оңтүстікке) жартылай жедел қызмет көрсетеді, оңтүстікке қарайғы пойыздар Миланға дейін жалғасады. S10 желісі Bellinzona және Biasca-ға (солтүстікке) және Mendrisio және Chiasso-ға (оңтүстікке) жарты сағат сайын барлық станцияларда тоқталып қызмет көрсетеді, оңтүстікке қарайғы пойыздар Комоға дейін, ал кейде солтүстікке Аиролоға дейін жалғасады. S50 желісі сағат сайын Милан Мальпенса әуежайына қызмет көрсетеді, бұл қызмет Biasca мен Mendrisio арасындағы S10 қызметімен біріктірілген. Жоғарыда аталған барлық пойыздар Ceneri базалық туннелін пайдаланады, бірақ S90 желісі жарты сағат сайын Джубиаскоға (солтүстікке) және сағат сайын Мендрисиоға (оңтүстікке) қызмет көрсетеді, ескі Ценери бағытындағы барлық станцияларда тоқтайды. Ұзақ қашықтыққа арналған автобустар, сондай-ақ кейбір жергілікті автобустар PostBus Switzerland компаниясымен жүзеге асырылады, жергілікті жерде AutoPostale деп белгілі. Оның Palm Express қызметі Лугано темір жол станциясын Сент-Морицке байланыстырады. Басқа AutoPostale автобустары Лугано орталығындағы Via Balestra 4 мекенжайында орналасқан жер асты автобус станциясынан және билет кассасынан жүзеге асырылады. ASF Autolinee, итальяндық автобус компаниясы, Комо көлінің жағасындағы Луганодан Менаджоға халықаралық автобус маршрутын басқарады.

Теңіз қатынасы

Лугано көлінде Società Navigazione del Lago di Lugano (SNL) компаниясының кемелері қызмет көрсетеді. Бұл қызметтер негізінен туристік мақсатта ұсынылса да, олар Луганоны көл жағасындағы басқа елді мекендермен де байланыстырады. Көлдің шығыс жағында орналасқан бірнеше аялдамалар халық тығыздығы төмен муниципалитеттің бөлігінде жатыр және оларға жолмен жету мүмкін емес.

Мәдениет

Лугано Швейцарияның дыбыстық мұрасын сақтауға жауапты Швейцарияның Ұлттық дыбыстық мұрағатын қонақ етеді. Палаццо деи Конгресси – Луганоның сахналық өнер орталығы. Ол Orchestra della Svizzera Italiana оркестрінің негізгі алаңы болып табылады. Лугано фестивалі сәуір және мамыр айларында өтеді, одан кейін маусым айында "Progetto Martha Argerich" фестивалі ұйымдастырылады. "Estival Jazz" шілде айында келеді. Шілде мен тамыз аралығында Швейцариядағы ең ірі қалалық ашық ауа шараларының бірі – LongLake фестивалі өтеді. Бір ай ішінде LongLake Луганоның орталық қаласында 300-ден астам іс-шара ұсынады. Тамыздың соңы мен қыркүйектің басында өтетін "Blues to Bop" фестивалі қаланы қыжырлатады, мыңдаған адамдар тегін ашық ауадағы концерттерге көшелер мен алаңдарды толтырады. 1956 жылы Луганодағы Курсаль театрында алғашқы "Евровидение" ән байқауы өткізілді. MASI (Museo d'Arte della Svizzera italiana) екі мақсатты көздейді: мұражайдың тұрақты коллекциясын сақтау және зерттеу, ол негізінен 19 және 20 ғасырларға жататын туындылардан тұрады; сондай-ақ уақытша көрмелерді жоспарлау және ұсыну. Ол Тичино және Граубюнден (итальян тілінде Григиони) кантондарының өнеріне назар аударады және аймақтың суретшілерін үнемі көрсетеді. Lugano Arte e Cultura (LAC) – музыка, бейнелеу және сахналық өнерге арналған мәдени орталық. Ол 2015 жылы ашылды. Бре Альдесаго ауданы өзінің ерекше тас ғимараттарымен жасалған тартымды бұрыштарымен қонақтарын қарсы алады. Қаланың тас төселген көшелері өнер жақтастарына ұлттық және халықаралық шеберлердің қатысуымен, сондай-ақ өнер мен қоршаған ортаның үйлесімділігімен қызықты көркемдік жол ұсынады.

Спорт

Лугано хоккей клубы (HCL) Швейцария хоккейінің жоғары лигасы – Ұлттық лигада (NL) ойнайды. Олар Ресега аренасында өнер көрсетеді және жеті ұлттық титул жеңіп алған, екі рет Еуропа кубогының финалдық кезеңіне және бір рет Еуролиганың жартылай финалына қатысқан. 1991 жылы Лугано Шпенглер кубогының финалына шықты және IIHF Континенттік кубогының суперфиналында екі рет үшінші орын алды. ФК Лугано Швейцарияның Суперлигасында ойнайды. Олар "Стадио Корнаредо" стадионында ойнайды және 1938, 1941 және 1949 жылдары Швейцария чемпионы атанды, ал 1931, 1968 және 1993 жылдары Швейцария кубогын ұтты. "Стадио Корнаредо" – Луганодағы ең ірі стадион, 15 000 адамға арналған. Онда 1954 жылғы ФИФА әлем чемпионатында Италия – Бельгия матчы өтті. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Лугано әлем чемпионатының матчын қабылдаған ең кішкентай қала. Футбол алаңының айналасында спорт жарыстары кезінде қолданылатын, ал ресми матчтар мен жаттығулар арасында тегін жүгіруге болатын қиыршық тас жол бар. Стадионның жанында үш кішкентай жаттығу алаңы орналасқан. Сонымен қатар, екі жасанды шөп алаңы бар: біреуі – хоккейге, екіншісі – футболға арналған. Стадионның жанында скейт-парк те бар. BC Lugano Tigers (бұрынғы Basket Club Lugano) Швейцарияның Ұлттық лигасында (LNA) ойнайды. Олар Эльветико спорт залында ойнайды, 2011 жылы Швейцария кубогын жеңіп алды және 2000, 2001, 2006 және 2010 жылдары Швейцарияның LNA чемпионы атанды. Лугано жыл сайын Gran Premio Città di Lugano Memorial Albisetti және халықаралық деңгейдегі WTA теннис турнирі Ladies Open Lugano турнирлерін қабылдайды. Қала 1953 және 1996 жылғы UCI жол жүру әлем чемпионаттарын, сондай-ақ 18-ші шахмат олимпиадасын өткізді. Лугано дәстүрлі түрде Швейцариядағы су полосының маңызды орталықтарының бірі болып табылады. Società Nuoto Lugano Швейцария чемпионатында барлығы 17 рет жеңіске жетті.