Кіріспе

Мәселелерді талқылап, шешім қабылдайтын жиналыс. Көне Римдегі курия (латынше: curia) – азаматтардың бастапқы топтарының бірі, кейіннен олардың саны 30-ға жетті, және соңынан әрбір римдік азамат олардың біріне жатады деп есептелді. Бастапқыда олардың өкілеттіктері кеңірек болғанымен, Республиканың соңында олар тек бірнеше мақсатта жиналатын: империуммен магистраттардың сайлануын бекіту, дін қызметкерлерінің тағайындалуын куәландыру, өсиетнамалар жасау және белгілі бір асырауды жүзеге асыру. Бұл термин қоғамдық, ресми немесе діни мәселелерді талқылап, шешетін жиналыс, кеңес немесе сотты белгілеу үшін кеңінен қолданылады. Басқа мақсаттар үшін де кіші куриялар болған. Сонымен қатар, курия сөзі жиналатын орындарды, әсіресе сенаттың отырыс өткізетін жерлерін білдіретін болды. Осындай институттар Италияның басқа қалаларында да кездесті. Орта ғасырларда патша кеңесін жиі курия деп атаған. Бүгінде ең белгілі курия – Рим-католик шіркеуінің куриясы, ол Рим Папасына шіркеудің иерархиялық басқаруында көмектеседі.

Шығу тегі

Курия сөзінің көне латын тіліндегі coviria сөзінен шыққан деп есептеледі, ол "адамдардың жиналуы" деген мағынаны білдіреді (co, "бірге" = vir, "адам"). Осылайша, кез келген жиналыс, қауымдық немесе жеке, курия деп аталуы мүмкін. Римдік куриялардан өзге, Лационың басқа қалаларында да, Италияның басқа өңірлерінде де дауыс беру жиналыстары – куриялар болған. Республика кезеңінде, итальяндық және провинциялық муниципалитеттер мен колонияларда жергілікті куриялар құрылды. Империя дәуірінде жергілікті шенеуніктерді муниципалдық сенаттар сайлаған, және олар да курия деп аталды. Соңғы кезде курия сөзі тек жиналатын адамдарды ғана емес, сонымен қатар жиналыс өткізілетін орынды, мысалы, жиналыс үйін де білдіретін болды.

Римдік куриялар

Рим дәуірінде "курия" сөзінің екі маңызды мағынасы болған. Алғашқыда ол куриялық комициялардың (comitia curiata) бөлімшелеріне қатысты. Бірақ, уақыт өте келе бұл атау рим сенатының түрлі кезеңдерде патшалар тұсынан бастап VII ғасырдың басына дейін өткізілген мәжілістерін қабылдаған сенат үйіне қолданыла бастады.

Коммитация

Римдегі ең маңызды куриялар – 30 адамнан тұратын comitia curiata еді. Дәстүр бойынша патшаларға жатқызылатын, Ромул құрған үш тайпаның – Рамн, Тиций және Луцерлердің әрқайсысы он курияға бөлінді. Теориялық тұрғыдан алғанда, әрбір генс (отбасы, ру) белгілі бір курияға жататын, бірақ бұл Рим тарихы бойы қатаң сақталған-сақталмағаны белгісіз. Әр курияның есімдері болды, олар Ромул дәуірінде римдіктер ұрлап әкелген сабин әйелдерінің есімдерінен шыққан делінеді. Алайда, кейбір куриялардың есімдері белгілі бір аудандардан немесе атақты батырлардан алынған болуы мүмкін. Бұл пікірді Моммсен де жоққа шығарды. Әр курияның өз сакрасы болды, онда оның мүшелері, куриалдар деп аталатындар, мемлекеттік құдайларға және курияға тән басқа да құдайларға өздерінің рәсімдері мен діни ғұрыптарымен құлшылық ететін. Әр курияның жиналатын және құдайға сыйынған орны болды, ол курияның атымен аталды. Comitia curiata империялық заң деп аталатын заңды қабылдау арқылы магистраттардың сайлануын бекітіп дауыс берді. Сондай-ақ, ол дін қызметкерлерін тағайындауға, бала асырауға және өсиетнама жасауға куә болды. Бұл рәсімдерді Pontifex Maximus басқарған болуы мүмкін. Бұл ғибадатхана Палатин төбесінің солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан болуы керек. Оның қалдықтары Клементина Панелла жүргізген қазба жұмыстарында табылған болуы мүмкін. Республиканың дамуымен куриялар Curiae Veteres-те жиналу үшін тым үлкен болып кетті, сондықтан жаңа жиналыс орны – Curiae Novae салынды. Кейбір куриялар нақты діни міндеттемелерге байланысты Curiae Veteres-те жинала беруді жалғастырды.

Қалалық куриялар

Рим империясында қалалық кеңес курия, кейде ордо немесе буль деп аталды. Мұндай басқару органының болуы – тәуелсіз қаланың белгісі еді. Қалалық куриялар өз мүшелерін таңдау арқылы толықтырылатын, ал олардың мүшелері – декуриондар өмір бойы қызмет ететін. Олардың саны қаланың мөлшеріне қарай үлкен айырмашылықтарды көрсетті. Батыс Рим империясында жүз адам жиі кездесетін, ал Шығыста бес жүз адам қалыпты саналды, бұл Афина бульінің үлгісімен сабақтас еді. Алайда, төртінші ғасырға қарай курияның міндеттері ауыр болып, барлық лауазымдарды толтыру қиынға соқты; көбінесе үміткерлерді көрсету қажет болды. Император Константин христиандарды курияда қызмет етуден босатты, соның салдарынан көптеген бай пұтқа табынушылар осы міндеттерден құтылу үшін дін қызметкерімін деп мәлімдеді.

Басқа да кюриялар

Курияның басқару органы немесе мұндай орган отыратын орын ретіндегі ұғымы орта ғасырға дейін, әрі діни шіркеуде де сақталды.

Ортағасырлық куриялар

Орта ғасырларда патшаның сарайы curia regis деп белгілі болды, ол патшаның ең ірі феодалдары мен кеңесшілерінен құралды. Англияда curia regis біртіндеп Парламентке дейін дамыды. Францияда curia regis немесе Conseil du Roi XII ғасырда қалыптасты, ал бұл термин уақыт өте келе сот органына қатысты қолданыла бастады және XIV ғасырға қарай қолданыстан шықты.

Рим-католик шіркеуі

Рим-католик шіркеуінде Киелі Тақтың әкімшілік органы Рим куриясы деп аталады. Рим папасы шіркеу ісін осы Курия арқылы жүзеге асырады. АҚШ Жоғарғы Сотында іске қатысы бар үшінші тарап amicus curiae ретінде қысқаша мәлімдеме ұсына алады. 2011 жылы қабылданған Негізгі Заңға сәйкес, Венгрияның жоғарғы соты Курия деп аталады. Швейцария Федералдық сарайында, Швейцария Конфедерациясының орналасқан жерінде, "Curia Confœderationis Helveticæ" деген жазу бар.