Кіріспе

Рим Республикасындағы 10 адамнан тұратын комиссия, румындық қаскөйлер

Децемвири немесе децемвирлер (латынша "он адам") – Рим Республикасы құрған ресми 10 адамнан тұратын комиссияларды білдіреді. Ең маңыздылары – екі Децемвират, ресми түрде "заңдарды жазу үшін консулдық билікке ие децемвират" (decemviri consulari imperio legibus scribundis), ежелгі Римнің патриций аристократиясы мен плебейлер арасындағы Ордендер қақтығысы кезінде Рим заңын реформалап, жүйелеген. Басқа децемвирлерге "соттарды қарауға арналған децемвирлер" (decemviri stlitibus judicandis), "құрбандық шалуға арналған децемвирлер" (decemviri sacris faciundis) және "мемлекеттік жерлерді бөлуге арналған децемвирлер" (decemviri agris dandis adsignandis) кіреді.

Өмірбаян

Гей Терентилиус Харса, плебей трибуны, римдік консулдардың билігін шектеу арқылы плебей халқын қорғауды қалады. Ол осы мақсатта б.з.д. 462 жылы бес адамнан тұратын комиссия құрып, олардың өкілеттіктерін анықтауға мүмкіндік беретін заң ұсынды. Патрицистер бұл шектеуге қарсы шығып, бұл заңды талқылауды сегіз жылға кейінге жылдыруға қол жеткізді. Б.з.д. 454 жылы плебей трибундары бұл заңды ілгерілетуден бас тартты. Олар сенаттан «екі топқа да пайдалы болып, әрқайсысына тең бостандық беретін заң шығарушылардың тағайындалуына келісім беруін» сұрады. Патрицистер бұл мәселені қарастыруға лайық деп жауап берді, бірақ тек патрицистер ғана заң шығаруға құқылы екенін айтты. Нейбур, Корнелл және Грант сияқты тарихшылар бұл мәселені дауласа да, Ливий мен Дионисийдің сөзіне сүйенсек, Солон заңын зерттеу және грек қалаларының заңдары туралы көбірек білу үшін Афинаға үш елші жіберілді. Б.з.д. 452 жылы елшілер «Афина заңдарымен оралды». Плебей трибундары заңдарды жинақтауды бастауға талап етті. Консулдық өкілеттіктері бар десемвирлерді тағайындауға келісім жасалды, олардың шешіміне шағымдануға болмайды және консулдық пен плебей трибунаты тоқтатылды. Осылайша десемвират заңдарды жинақтау құқығына ие саяси институт ретінде құрылды. Плебейлер десемвиратқа кіруі керек пе деген мәселе талқыланғаннан кейін, плебей трибундары өздері қабылдаған заңның жойылмауы үшін тек патрицистерден тұратын комиссияға келісті.

Екінші плебеялық сецессия

Ливийдің айтуынша, Апий Клавдий Ицилийді тұтқындауға бұйрық берді, бірақ халық оған кедергі келтірді. Луций Валериус Потитус және Маркус Хораций Барбатус есімді екі патриций ликторларды кері итеріп, «Апий заңмен әрекет етсе, олар Ицилийді қарапайым азамат ретінде қудалаудан қорғайды; егер ол зорлық-зомбылыққа жүгінуге тырысса, онда оған да тойтарыс береді» деді. Апий Клавдий, Луций Валериус және Маркус Хораций сөз сөйледі. Халық біріншісін ысыраптап, соңғы екеуін ғана тыңдады, олар ликторларға кері шегінуге бұйырды. Апий Клавдий қашып кетті. Тағы бір десемвир не істеу керектігін білмей, сенатты шақырды. Сенаторлар десемвирлерге қарсы болды және оларды құлатуға үміттенді. Алайда сенаторлар Вергинийдің әскери лагерьге келуінен қауіптеніп, қолбасшыларға «әскерлерді бүлікке ұйытпаңдар» деп елшілер жіберді. Вергинийді шамамен төрт жүз адам ілесіп келді, ол қаладағыдан гөрі әскери лагерьде де қыжылдау тудырды. Ол әскери серіктестеріне «өзіңдеріңді және балаларыңды сақтаңдар» деді, олар «оның қасіретін ұмытпаймыз және бостандығымызды қорғаймыз» деп жауап берді. Вергиниймен бірге әскери лагерьге келген қара халық десемвирлердің құлатылғанын, Апий Клавдийдің жер аударылып, сарбаздарды көтеріліске итермелегенін мәлімдеді. Эквилерге қарсы жіберілген армиядан келген сарбаздар Римге беттеп, Авентин төбесін басып алды. Олар плебейлерді бостандықтарын қайтаруға және плебей трибундарын сайлауға шақырды. Сенат бүлікке өзінің де кінәлі екенін мойындап, қатаң шаралар қолданбауға шешім қабылдады. Олар үш елшіні Авентинге кім басып алғанын, олардың басшылары кім екенін және не қалайтынын білу үшін жіберді. Көтерілісшілердің басшысы болмады, ешкім де оларға қарсы сөйлеуге батыл болмады. Халық Луций Валериус пен Маркус Хорацийдың елші болуын қалады. Вергиний он басшыны сайлауды ұсынды, оларға әскери титул, яғни әскери трибун берілсін деді. Вергиний сайланды. Ицилийдің ықпалымен сабин аймағындағы римдік әскерлер де бүлік көтерді. Авентинде әскери трибундар сайланғанын естіген Ицилий, олар плебей трибундары ретінде сайланады деп ойлап, өзі де солардың бірі болғысы келді. Сондықтан ол Римге бет алған сарбаздар арасында «әскери трибундарды» сайлауды ұйымдастырды. Олар басқа армиямен қосылғанда, жиырма «әскери трибун» екі адамды – Маркус Оппий мен Секст Манилийді – қолбасшылыққа тағайындады. Ливийдің айтуынша, сенаторлар күн сайын жиналып, уақыттың көп бөлігін дау-жанжалмен өткізді. Олар Валериус пен Хорацийді десемвирлердің отставкаға кетуі шартымен Авентинге жіберуді шешті. Соңғылары бұл туралы тек олар сайланған екі заң жобасы қабылданғаннан кейін ғана айтатындарын мәлімдеді. Сенаттың әрдайым дауласып жүргенін ескере отырып, сарбаздар сенаторлар мен десемвирлерге қысым көрсету үшін 494 ж.б.д. жасағандай Монс Сакерге көшуді шешті. Олар енді трибун билігін қалпына келтіруді (яғни плебей трибундарын қайтадан қалпына келтіруді) талап етті және олар мұны алу үшін табандылық танытатын болды. Қалаға аттанып бара жатқанда, оларға қара халық қосылды. Сенаторлар мен плебей трибундары арасындағы араздықтан сенаторлар екі ойлы болды. Валериус пен Хораций сияқты кейбір сенаторлар олардың билігін қалпына келтіру десемвирлерден арылу және патриций магистраттарын қалпына келтіру үшін қажет деп мәлімдеді. Десемвирлер кез келген жазалаудан жеке қорғаныс алу шартымен орнынан түсуге келісті. Луций Валериус пен Маркус Хораций плебейлермен келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Плебейлер оларды форумдағы бұрынғы ұстанымы үшін қарсы алып, алғыстарын білдірді. Олар плебей трибундары арқылы ие болған қорғанысты қалпына келтіруді, шағымдану құқығын, бүлікке итермелегендерге иммунитет және десемвирлерге қатаң жаза беруді талап етті. Елшілер алғашқы үш талапқа келісіп, жазалау мәселесін кейінге қалдыруды өтінді. Плебейлер бұл ұсынысты қабылдады. Сенат десемвирлердің отставкаға кетуін, плебей трибундарын сайлауды және аталған иммунитетті бұйырды. Римге оралған плебейлер өздерінің трибундарын сайлады. Плебей кеңесі иммунитет туралы ұсыныс енгізді және консулды сайлау туралы заң жобасын қабылдады.

Валерио-Хорация заңдары (Leges Valeriae Horatiae)

Луций Валерий Потиций мен Марк Гораций Барбат консул болып сайланды. Олар Валерий-Гораций заңдарын (Leges Valeriae Horatiae) қабылдады. Бірінші заң бойынша, плебей кеңесінің қаулылары халыққа міндетті болды. Содан кейін, «олар тек қана шағым туралы консулдық заңды қалпына келтіріп қана қоймай, сонымен қатар жаңа заңды салтанатты түрде қабылдап, болашақта оны сақтады: ешкім ешбір магистраттың сайлануын шағымсыз жарияламасқа тиіс, және оны жариялаған адам [қайсысы болса да] заңға немесе дінге қайшы келмей, өлім жазасына кесілуі мүмкін, ал мұндай кісі өлтіру қылмыс деп есептелмеуі керек». Олар сондай-ақ плебей трибундарының қасиеттілігі принципін «ұзақ уақыттан бері орындалмаған рәсімдерді қайта жаңарту арқылы» және бұрын тек діни санкция болған нәрсені заңға енгізіп, оны барлық плебей магистраттарына, соның ішінде эдилдерге және децемвир судьяларына таратып, қайта орнатуға көмектесті. Бұған қоса, олар осы рәсімдерді бұзғандардың бастары Юпитерге арналып, мүліктері Церес, Либер және Либера храмдарында сатылуын белгіледі. Олар Сенат қаулыларын Серес храмындағы эдилдерге жеткізу тәртібін де енгізді, «сол уақытқа дейін олар консулдардың қалауынша жасырылып немесе бұрмаланып келген». Сонымен қатар, плебей кеңесі трибунсыз қалған немесе шағымсыз магистрат сайлағандарды қамшылап, бас кесу туралы заң қабылдады. Ливий барлық шаралар патрицийлердің қарсылығына қарамастан қабылданғанын, бірақ олар белсенді түрде қарсылық көрсетпегенін атап өтті.

Он екі тас туралы заң

Екі консул өз әскерлерімен бірге сабиндер мен экилерге қарсы жорыққа шықты, олар шегінбеген еді. "Олар қаладан шығар алдында, он екі тақта заңдары деп белгілі децемвирлік заңдарды қолаға қашап, көпшілікке көрінетін жерге орнатты. Кейбір авторлардың айтуынша, бұл жұмысты трибундардың тапсырмасымен эдильдер орындаған".

Қазіргі тарихшылардың пікірлері

Бірінші десемвираттың екі түрлі рөлге ие болу себебі, консулдарды алмастыратын және ерекше өкілеттіктермен басқаруды қабылдаған жаңа магистратура ретінде, сондай-ақ заңдарды жинақтау жөніндегі комиссия ретінде, дереккөздерде түсіндірілмейді. Кейбір қазіргі тарихшылар бұл мәселені қарама-қайшылық деп санайды. Бір теория бұл қарама-қайшылықты бірінші десемвират екіншісінен заңдарды құрастыру комиссиясы болғандықтан ерекшеленетінімен, ал екіншісі тұрақты басқару органы болғандығымен түсіндіруге тырысты. Теодор Моммсен бұны дереккөздерде қолдау таппағаны үшін сынға алды. Корнеллдің айтуынша, егер осылай болса, консулдар мен плебей трибундары бірінші емес, екінші десемвираттың басында тоқтатылған болар еді. Сонымен қатар, екінші десемвираттың екі жаңа кесте қажет деп саналғандықтан сайланғаны десемвират заңдар әзірленетін уақытқа уақытша орган болуы керек дегенді білдіреді. Сондай-ақ, екінші десемвираттың соңғы екі кестені әлі де дайындап жатқандай көрініп, өз өкілеттіктерін ұзартуға тырысуы да осыны көрсетеді. Десемвираттың консулдар мен плебей трибундарын алмастырған жаңа магистратура ретіндегі рөлі плебейлерді Рим мемлекетіне қайта интеграциялау мақсатымен, плебей трибундарын жою арқылы түсіндірілді. Егер осылай болса, Ливийдің бірінші десемвиратта тек патрицийлер отырғанын айтуы қарама-қайшылық тудырар еді. Бұл және десемвирлердің бірі Тит Генуций Аугуриннің плебейлік аты болғандығы, кейбір тарихшыларды бұл адамның десемвир болғанын және екінші десемвираттың бар екенін де қабылдамауға мәжбүр етті, олар оны ойдан шығарылған деп санайды. Моммсен десемвираттың бастапқыда плебейлерге ашық болғаны керек деп дәлелдеді. 2005 жылы тарихшы Гэри Форсайт екінші десемвиратты тарихи емес деп қабылдады. Ол өз пікірін бірнеше аргументпен дәлелдеді. Біріншіден, бұл отыз тиранның оқиғасына негізделген ойлап табу. Спартадан жеңілгеннен кейін Афина демократияны жоюға мәжбүр болды және оның орнына жаңа конституцияның заңдарын әзірлеуге арналған комиссия құрылды. Олар саяси қарсыластарын тұтқындап, өлтіріп, билікті қолға алды. Көптеген афиналықтар қашып кетті немесе жер аударылды. Олар әскер құрастырып, Пейрейге (Афина порты) жетіп, отыз тиран жіберген әскерді жеңіп, содан кейін оларды отставкаға кетуге мәжбүрлеп, демократияны қалпына келтірді. Форсайт республикалық лауазымдар тоқтатылған және олардың орнына жаңа заңдар әзірлеуге жауапты болған, содан кейін олардың мерзімі аяқталған кезде қызметтен кетуден бас тартқан, төрешілдікке айналған, сецессия арқылы отставкаға кетуге мәжбүр болған және республикалық лауазымдар қалпына келтірілген десемвири оқиғасына ұқсас көрінеді. Екіншіден, бұл оқиға гректердің жақсы үкімет түріне жол береді деген теориясына сәйкес келеді. Бірінші десемвират "идеалдық аристократиялық билікті" бейнелейді, содан кейін екіншісінің жемқор олигархиясы, оның биліксіздігі бүлік пен одан әрі саяси өзгерістерге әкеледі. Үшіншіден, бір жыл және бір десемвират тым күрделі емес заңнаманы әзірлеуге жеткілікті болуы керек еді. Форсайт сонымен қатар десемвиридің құлатылуы туралы идеяны б.з.д. 449 жылғы консулдардың есімдерімен кейінгі римдік тарихшыларға ұсынған болуы мүмкін деп айтады. Олар б.з.д. Республика Римнің соңғы патшасын, тиранды, көтеріліспен және монархияны жою туралы шешіммен құрылды. Корнелл екінші десемвираттың тарихы көп екінші деңгейдегі өңдеуді (кейінгі толықтыруларды) тартты деп санайды, кейде бұл кейде романтикаға айналдырды және әңгіменің бөліктері ойдан шығарылған, бірақ бұл бүкіл оқиға ойдан шығарылған деп дәлелденбеуі мүмкін және бұл көзқарасты қолдау үшін сенімді жағдайлар жасалуы керек. Ол ойдан шығарылған бөліктерді анықтау қай бөліктердің шынайы фактіге негізделгенін шешуден оңай емес екенін айтады. Ол сонымен қатар екі десемвираттың дәстүрі мен кестелерді он және екі топқа бөлудің б.з.б. II ғасырдың ортасынан бері бар екенін айтады. Сондықтан, бізге десемвират туралы есеп берген кейінгі тарихшылар қосымша түсініктер берген болса да, олардың негізгі оқиғаны жасағаны туралы ешқандай дәлел жоқ. Апий Клавдий мен Виргиния туралы оқиғаға күмән келтірілді. Апий Клавдий Клавдийге, оның отбасына қарсы жауыздықтың кейінгі дәстүрінің құрбаны болды (Моммсен бұл туралы іздер көрсетті, бірақ оны әңгімені қабылдамау үшін себеп ретінде көрмеді); Виргинияның кейіпкері Лукрециямен ұқсастықты көрсетеді, оның зорлауы монархияны құлатуға әкелді (Огильвия бастапқы әңгімеде есімдер берілмегенін және ол "қыз" деп аталған болуы мүмкін екенін, ал Виргиния есімі кейінірек қосылған, бірақ ол болғандығын айтады); оқиға дәстүрлі балладаның тақырыбы болды. Корнелл мұндай шағымдар оқиғаның кейінірек ойлап табылғанын дәлелдемейді деп санайды.

Афинаға Солон заңын зерттеу үшін жасалған елшіліктің оқиғасы күмәнді. Егер ол Афинаға барса, бұл кезде Солон заңы б.з.б. V ғасырының бірінші жартысында Периклдің радикалдық реформаларымен алмастырылған болар еді. Корнелл Он екі кестенің фрагменттері грек әсерінің көптеген белгілерін және тіпті кейбір грек сөздерін көрсететінін айтады. Оның пікірінше, көзі Грек қалалары, Оңтүстік Италия болған, және грек жазба заңдарымен танысуға тырысқандар сонда бағытталған. Ол сондай-ақ десемвирлердің Эфес философы Гермодордың кеңесін алғаны туралы басқа дәстүр бар екенін атап көрсетеді.

Децемери Слитибус Джудикандис

Десемвири стилитибус юдикандис ("сот процесін жүргізетін он адам") – ежелгі заманғы азаматтық сот (дәстүр бойынша патша Сервий Туллийге жатқызылады), негізінен жеке тұлғалардың мәртебесіне қатысты мәселелермен айналысты. Бұл сот алғашқыда претор төрағалығымен сот шешімдерін қабылдаған қазылар алқасы ретінде жұмыс істеді, бірақ кейіннен Республиканың жыл сайын сайланатын кіші магистраттарына (magistratus minores) айналды, оларды Comitia Populi Tributa сайлап, Vigintisexviri ("Жиырма алты адам") құрамына енгізді.