Кіріспе
Неміс теологы және шығыстанушысы (1844–1918)
Юлиус Веллхаузен (17 мамыр 1844 – 7 қаңтар 1918) – неміс библиялық ғалымы және шығыстанушы. Өмірі бойындағы ғылыми қызметінің барысында оның зерттеу қызығушылығы Ескі Ғимаратты зерттеуден исламтануға, содан кейін Жаңа Ғимаратты зерттеуге ауысты. Веллхаузен бес кітаптың / Тораның құрастырылу тарихына үлес қосты және исламның қалыптасу кезеңін зерттеді. Ол деректі гипотезаның бастаушыларының бірі ретінде танылады.
Өмірбаян
Веллхаузен Ганновер корольдігінің Хамелин қаласында дүниеге келген. Протестант пасторының ұлы, кейін Георг Генрих Август Эвальд басшылығымен Геттинген университетінде теологияны оқыды және 1870 жылы Ескі Ғаһидат тарихы бойынша Privatdozent атанды. 1872 жылы Грайфсвальд университетінде теология профессоры болып тағайындалды. Алайда, 1882 жылы ар-ождан себептерімен факультеттен кетіп, отставкаға кету хатында былай деп жазды:
Мен теолог болдым, себебі Киелі кітапты ғылыми тұрғыдан зерттеу мені қызықтырды; бірақ тек уақыт өте келе теология профессорының студенттерді протестант шіркеуінде қызмет етуге дайындаудың практикалық міндеті бар екенін, ал менің бұл міндетке лайық емес екенімді, тіпті барлық сақтығыма қарамастан, тыңдаушыларымды олардың қызметтеріне жарамсыз ететінімді түсіндім. Осыдан кейін теология профессоры болғаным ар-ұжданымды ауырлатты. Ол Галледегі филология факультетінде шығыс тілдерінің профессоры болды, 1885 жылы Марбург университетінде профессорлық қызметке сайланды және 1892 жылы Геттингенге ауыстырылды, онда өмірінің соңына дейін қалды. Теологтар мен библиялық ғалымдар арасында ол ең алдымен "Израиль тарихына кіріспе" (Prolegomena zur Geschichte Israels) кітабымен танымал. Оның арабтанудағы еңбектері (әсіресе, "Араб мемлекеті және оның құлауы" атты маңызды еңбегі) әлі де жоғары бағаланады. Уэллхаузен Киелі кітаптың алғашқы бес кітабының пайда болуына қатысты барлық қолданыстағы пікірлерді толық зерделеп, осы кітаптардың дамуын тарихи және әлеуметтік контекстке енгізуді көздеді. Соның нәтижесінде туған аргумент, құжаттық гипотеза деп аталады, көптеген библиялық ғалымдар үшін басты модельге айналды және 20 ғасырдың көп бөлігінде солай болып қала берді. Алан Левенсонның сөзіне сүйенсек, Веллхаузен теологиялық антииудаизмді де, антисемитизмді де қалыпты жағдай деп есептеген.
I became a theologian because the scientific treatment of the Bible interested me; only gradually did I come to understand that a professor of theology also has the practical task of preparing the students for service in the Protestant Church, and that I am not adequate to this practical task, but that instead despite all caution on my own part I make my hearers unfit for their office. Since then my theological professorship has been weighing heavily on my conscience. He became professor extraordinarius of oriental languages in the faculty of philology at Halle, was elected professor ordinarius at Marburg in 1885 and was transferred to Göttingen in 1892, where he stayed until his death. Among theologians and biblical scholars, he is best known for his book, Prolegomena zur Geschichte Israels (Prolegomena to the History of Israel); his work in Arabic studies (specifically, the magisterial work entitled The Arab Kingdom and its Fall) remains celebrated, as well. After a detailed synthesis of existing views on the origins of the first five books of the Bible, Wellhausen aimed at placing the development of these books into a historical and social context. The resulting argument, called the documentary hypothesis, became the dominant model for many biblical scholars and remained so for most of the 20th century. According to Alan Levenson, Wellhausen considered theological anti Judaism, as well as antisemitism, to be normative.
Израиль тарихының прологеномалары және деректілік гипотеза
Веллхаузен Ескі өсиет тарихын және Гексатеухтың құрамын сын тұрғысынан зерттеуімен танымал болды. Ол еңбегі «Израиль тарихына кіріспе» (1883 ж., алғаш рет 1878 ж. «Израиль тарихы» деген атпен жарияланған) арқылы әйгілі болды. Бұл кітапта Тораның бастауы Мұса заманынан бірнеше ғасыр өткен соң пайда болған төрт дербес мәтіннің редакциясынан басталатыны айтылады, ал Мұса – олардың дәстүрлі авторы. Веллхаузеннің гипотезасы 20-ғасырдың соңғы тоқсанына дейін Пентатеух туралы зерттеулерде басым модель болып қалып келді, содан кейін басқа библиялық ғалымдар Торада көптеген қолдардың жұмыс істегенін көрді және оларды Веллхаузен ұсынған мерзімнен де кейінгі кезеңдерге жатқызды. Статистикалық тұрғыдан белгілі бір ұқсастықтарды көрсететін келіспейтін жауаптардың пайда болуы эмпирикалық тұрғыдан «бұрмаланған нәтижелер» деп белгілі. Веллхаузен өзінің дереккөздері туралы айта келе Вильгельм де Ветті «Пентатеухті тарихи сынға алудың жаңа дәуірін ашқан тұлға» деп сипаттады. 1806 жылы де Ветт J, E, D және P авторларының Ескі өсиет жазбаларының алғашқы, жүйелі картасын жасады. Алайда, ол өзінің заманынан озып кеткендіктен, көп ұзамай университеттегі қызметінен босатылды. Жас Юлиус Веллхаузен де Веттің жұмысын жалғастырып, осы зерттеулерді тарихи ескерткіштерге айналдырды.