Кіріспе

20 ғасырдың басында Ресейдегі күнтізбе реформалары Кеңес күнтізбесі – 1918-1940 жылдар аралығында Совет Ресейінде қолданылған Григориан күнтізбесінің өзгелтілген түрі. Ол кезде бірнеше нұсқа қолданылды. Грегориан күнтізбесі «Батыс Еуропа күнтізбесі» деген атпен 1918 жылдың ақпан айында 1-13 ақпан күндерін Юлиан күнтізбесінен алып тастау арқылы Кеңес Ресейінде енгізілді. Келесі он жылдық ішінде тоғыз ұлттық мереке (ақы төленетін демалыс күндері) орнатылды, бірақ 1929 жылдың 24 қыркүйегінде төртеуі жойылды немесе біріктірілді, нәтижесінде бес ұлттық мереке қалды: 22 қаңтар, 1-2 мамыр және 7-8 қараша. 1951 жылға дейін 22 қаңтар қалыпты күнге айналды. 1929 жылдың жазында бес күндік жұмыс аптасы фабрикаларда, мемлекеттік кеңселерде және коммерциялық мекемелерде енгізілді, бірақ колхоздарда енгізілмеді. Әрбір жұмысшыға бес күннің бірі кездейсоқ түрде тағайындалды, отбасы мүшелеріне немесе достарына белгіленген демалыс күндеріне қарамастан, ол олардың демалыс күні болып табылды. Бұл бес күндік жұмыс апталары Грегориан жылы бойына жалғасты, тек бес ұлттық мерекелермен ғана үзілісті. Бес күндік апта жұмыс кестесін жоспарлау үшін пайдаланылса, Григориан күнтізбесі мен оның жеті күндік аптасы басқа барлық мақсаттар үшін қолданылды. 1929-40 жылдарға қатысты сақталған күнтізбелердің барлық мысалдары Григориан күнтізбесінің айларының әртүрлі ұзындығын көрсетеді (мысалы, осында көрсетілгендей). Көптеген күнтізбелерде Григориан жылдың барлық күндері дәстүрлі жеті күндік аптамен сәйкес келетін жеті қатар немесе бағанадан тұратын тор түрінде көрсетілген, ал жексенбі (Воскресенье; «Қайта тірілу») бірінші болып келген. Осында көрсетілген 1931 жылғы қалта күнтізбесі бес ұлттық мерекені алып тастаған сирек мысал. Бұл Грегориан жылдың қалған 360 күнін бес күндік аптаның әр күні үшін I–V деп белгіленген бес қатарлы тор түрінде көрсетуге мүмкіндік берді. Оның екінші жағында да толық Григориан күнтізбесі болды.

Жұмыс апталары

1929 жылдың мамыр айының екінші жартысында Юрий Ларин (Юрий Ларин, 1882–1932) Одақ Кеңестерінің Бесінші съезіне үздіксіз жұмыс аптасын (непрерывная рабочая неделя = непрерывка) ұсынды, бірақ оның ұсынысына осылай аз көңіл бөлінді, тіпті съездің төрағасы соңғы сөзінде оны атап өтті де жоқ. 1929 жылдың маусым айының басында Ларин Иосиф Сталиннің қолдауын алды, соның нәтижесінде барлық газеттер бұл идеяны мақтады. Бұл өзгеріс дінге қарсы күреске пайдалы болды, себебі сенбі және діни мерекелер жұмыс күндеріне айналды. 1929 жылдың 8 маусымында РСФСР Жоғарғы Шаруашылық Кеңесі тиімділік сарапшыларына екі апта ішінде үздіксіз өндірісті енгізу жоспарын ұсынуды тапсырды. Бірақ қандай да бір жоспар дайын болмас бұрын, 1929 жылдың бірінші жартысында Лариннің сөзіне сүйенсек, өнеркәсіптің 15 пайызы үздіксіз жұмысқа көшті, бұл, мүмкін, шамадан тыс бағаланған. 1929 жылдың 26 тамызында КСР Одағының Халық Комиссарлар Кеңесі (ХКК) «кәсіпорындар мен мекемелердің жүйелі түрде дайындалған үздіксіз өндіріске көшуі 1929–1930 шаруашылық жылында басталуы тиіс» деп мәлімдеді. Үздіксіз жұмыс апталарының ұзақтығы әлі нақтыланбаған, ал көшу тек сол жыл ішінде басталуы керек еді. Дегенмен, көптеген дереккөздер бес күндік жұмыс аптасының ресми күшке ену күні 1929 жылдың 1 қазаны деп хабарлайды, ол шаруашылық жылдың басталуымен сәйкес келеді. Бірақ басқа да ұзақтықтағы жұмыс апталары да қолданылды, олардың барлығы біртіндеп енгізілді.

Тұрақты өндіріс апталарын іске асыру

Тұрақты жұмыс аптасының нақты ұзақтығы алғаш рет 1929 жылдың 24 қыркүйегінде бес күндік үздіксіз жұмыс аптасына қатысты ережелер шығарылған кезде айтылды. 1929 жылдың 23 қазанында құрылыс және маусымдық салалар алты күндік үздіксіз жұмыс аптасына көшірілді, ал жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін әр ай сайын өндірісті тоқтататын зауыттар алты немесе жеті күндік үздіксіз өндірістік апталарға ауыстырылды. 1929 жылдың желтоқсанында үздіксіз жұмыс аптасының 50-ге жуық әртүрлі түрі қолданыста болғандығы хабарланды, ең ұзақ «апта» 37 күнге дейін созылды (30 күн үздіксіз жұмыс, содан кейін жеті күн демалыс). 1929 жылдың соңында үздіксіз аптаның 1930 жылдың 1 сәуіріне дейін өнеркәсіп қызметкерлерінің 43%-ына және 1 қазанға дейін 67%-ына дейін ұзартылуы туралы бұйрықтар шығарылды. Бірақ нақты көшу одан да жылдам болды, 1930 жылдың 1 сәуіріне қарай 63% қызметкер көшті. 1930 жылдың маусым айында барлық салаларды 1930-31 жылдардағы экономикалық жыл ішінде қайта құруды аяқтау керек деген қаулы қабылданды, бірақ тоқыма саласы бұл ереженің шегінен тыс қалды. Алайда, 1930 жылдың 1 қазанында өнеркәсіп қызметкерлерінің 72,9%-ы үздіксіз кестеге көшті, бұл рекордты көрсеткіш болды. Содан кейін оның қолданылуы азайды. Осы ресми көрсеткіштердің барлығы да шамалы көтеріңкі болды, себебі кейбір зауыттар үздіксіз аптаға көшкендерін мәлімдеді, бірақ іс жүзінде олай істемеді. Үздіксіз апта сауда және мемлекеттік қызметкерлерге де қолданылды, бірақ оның қолданылу деңгейі туралы ешқандай мәлімет жарияланбады. Үздіксіз апта бастапқыда бес күндік цикл ретінде енгізілді, онда әр күнге белгілі бір түс пен символ тағайындалды. Халықты көптеген топтарға бөліп, әр топқа өз демалыс күні белгіленді. Осы циклдар сіздің жұмыс істейтін және демалатын уақытыңызды көрсететін.

Алты күндік жұмыс аптасын енгізу

1930 жылдың мамыр айында, үздіксіз апта қолданылуы әлі де кеңейіп жатқан кезде, кейбір фабрикалар үзіліспен жұмыс істеуге қайта оралды. 1931 жылдың 30 сәуірінде Кеңес Одағындағы ең ірі зауыттардың бірі алты күндік жұмыс аптасына (Шестидневка = шестидневка) көшірілді. 1931 жылдың 23 маусымында Сталин сол кездегі үздіксіз жұмыс аптасын сынға алып, үздіксіз жұмыс аптасының мәселелері шешілгенге дейін алты күндік жұмыс аптасын уақытша қолдануды (барлық жұмысшылар үшін бір ортақ демалыс күні) қолдады. 1931 жылдың тамызында, Еңбек халық комиссарымен болған сұхбаттың нәтижесінде, үздіксіз аптаның қолданылуы қатаң шектелгендіктен, көптеген фабрикалар алты күндік үзіліспен жұмыс істеуге көшті. Үздіксіз кестеге ресми түрде ауысу туралы қаулы КСРО Совнаркомы 1931 жылдың 23 қарашасында қабылдады. Мәдени және әлеуметтік қажеттіліктерді қамтамасыз ететін мекемелер, сондай-ақ кен қорыту сияқты үздіксіз өндіріспен айналысатын кәсіпорындар осы қаулыдан босатылды. Көптеген жағдайларда алты күндік жұмыс аптасының күшіне енген күні 1931 жылдың 1 желтоқсаны деп есептеледі.

Бес күндік апта

Күнделікті бес күндік жұмыс аптасының әр күні бес түстің бірімен немесе I-ден V-ге дейінгі римдік санмен белгіленді. Әрбір жұмысшыға демалыс күнін анықтау үшін бір түс немесе сан тағайындалды. Өндірісті арттыру мақсатымен, әрбір зауыттың жұмыс күшінің 80% -ы жұмыс істеді (мейрам күндерін қоспағанда), ал 20% -ы демалыста болды. Бірақ егер әйелдер мен ерлерге, олардың туыстары мен достарына әртүрлі түстер немесе нөмірлер берілсе, олардың отбасылық және әлеуметтік өмірі үшін ортақ демалыс күні болмайтын еді. Сонымен қатар, машиналар жиі бұзылатын, себебі оларды оларға беймәлім жұмысшылар пайдаланған, және үздіксіз кестемен жұмыс істейтін зауыттарда ешқашан тоқтамайтын машиналарға техникалық қызмет көрсету мүмкін болмады (күнде 24 сағат). Бес күндік жұмыс апталары (кейін алты күндік жұмыс апталары) "жексенбі күнін демалыс күні ретінде сақтауға мүмкіндік бермеді. 1936 жылы анонимді автор көк түсті аптаның екінші күні деп жақтады, бірақ ол қызыл түсті аптаның бірінші күні деп мәлімдеді. Дегенмен, көптеген дереккөздер көк түсті сары, қызғылт сары немесе шабдалы түстерімен алмастырады, олардың барлығы сары, қызғылт сары/шабдалы, қызыл, күлгін және жасыл түстердің әртүрлі реттілігін көрсетеді.