Кіріспе
Әдебиет түрі – өнер түрі. Поэзия (грекше poiesis сөзінен алынған термин, "жасау"), сондай-ақ өлең деп аталады. "Өлең" сөзі мұнда поэзияның поэтикалық элементін бүкіл өнер түрінің өкілі ретінде қабылдайтын синекдоха ретінде қолданылады. "Өлең" сөзі көбінесе поэзия мен прозаны салыстырғанда қолданылады. Поэзия – тілдің эстетикалық және жиі ырғақты қасиеттерін – фонаэстетика, дыбыс символикасы және метр сияқты – прозалық мағынаға қосымша немесе орнына мағына тудыру үшін пайдаланатын әдебиет түрі. Өлең – осы принципті қолдана отырып, ақын жазған әдеби шығарма. Поэзияның ұзақ және әртүрлі тарихы бар, ол әлем бойынша әртүрлі дамыды. Ол кем дегенде тарихқа дейінгі дәуірлерге дейін барып жетеді, Африкадағы аңшылық поэзиясымен және Нил, Нигер және Вольта өзендерінің аңғарларындағы империялардың мадақтау және жоқтау поэзиясымен байланысты. Африкадағы ең ерте жазылған поэзияның мысалдары – біздің заманымыздан бұрынғы 25-ші ғасырда жазылған Пирамидалық мәтіндер. Батыс Азиядағы ең көне эпостық поэма – Гилгамеш эпосы шумер тілінде жазылған. Еуразиядағы ерте өлеңдер халық әндерінен, мысалы, қытайдың Шицзин кітабынан, сондай-ақ діни әндерден (санскриттің Ригведасы, зороастриялық Гаталар, хуриттік әндер және еврей псалмдары) немесе ауызша эпостарды қайта айту қажеттілігінен пайда болды, мысалы, Мысырдың Синухе хикаясы, үнді эпостық поэзиясы және Гомердің "Илиада" мен "Одиссея" эпостары. Ежелгі гректер поэзияны Аристотельдің "Поэтикасы" сияқты риторика, драма, ән және комедиядағы сөздің қолданылуы тұрғысынан қарастырды. Кейінгі талпыныстар қайталау, өлең формасы және ұйқас сияқты ерекшеліктерге назар аударды, сондай-ақ поэзияны объективті ақпарат беретін прозадан ерекшелейтін эстетиканы баса көрсетті. Поэзия сөздердің әртүрлі түсіндірілуін ұсыну үшін немесе эмоциялық жауаптарды ояту үшін формалар мен конвенцияларды қолданады. Ассонанс, аллитерация, ономатопея және ырғақ сияқты тәсілдер музыкалық немесе сиқырлы әсерлерді жеткізе алады. Поэтикалық тілдің екіұштылығы, символизмі, ирониясы және басқа стильдік элементтері поэманы көптеген түсіндіруге ашады. Сол сияқты, метафора, салыстыру және метонимия сияқты сөздік фигуралар әр түрлі бейнелер арасында байланыс орнатып, мағыналардың қабаттасуын құрайды, бұрын байқалмаған байланыстарды жасайды. Жеке өлеңдер арасында олардың ұйқас немесе ырғақ үлгілерінде резонанстың ұқсас түрлері болуы мүмкін. Кейбір поэзия түрлері нақты мәдениеттер мен жанрларға тән және ақын жазған тілдің ерекшеліктеріне жауап береді. Данте, Гёте, Мицкевич немесе Румимен таныс оқырмандар оны ұйқас пен тұрақты метрге негізделген жолдармен жазылған деп ойлауы мүмкін. Дегенмен, ритм мен эвфонияны жасау үшін басқа тәсілдерді қолданатын, мысалы, Киелі кітап поэзиясы мен аллитеративтік өлеңдер сияқты дәстүрлер де бар. Көптеген қазіргі поэзиялар поэтикалық дәстүрді сынап, эвфония принципін сынап көреді немесе тіпті ұйқас пен белгіленген ырғақтан бас тартады. Ақындар – грек тілінен аударғанда, "жасаушылар" – өз тілдерінің лингвистикалық, экспрессивті және пайдалы қасиеттерін дамытуға үлес қосты. Әлемдік интеграция күшейген заманда ақындар әртүрлі мәдениеттер мен тілдердің формаларын, стильдерін және әдістерін бейімдейді. Батыс мәдениетінің дәстүрі (кем дегенде Гомерден Рилкеге дейін) поэзияны жаратуды көбінесе шабытпен байланыстырады – классикалық немесе қазіргі заманғы Муза арқылы немесе басқа (көбінесе канонизацияланған) ақындардың шығармалары арқылы, белгілі бір үлгі немесе сын ұсынады. Бірінші тұлғадағы өлеңдерде лирикалық герой "Мен" деп аталатын кейіпкердің аузынан айтылады, ол ақыннан (автордан) ерекшеленетін сөйлеуші болып табылады. Сондықтан, мысалы, өлеңде "Мен Ренода жауымды өлтірдім" делінсе, ол кісіні өлтірген – ақын емес, сөйлеуші (егер бұл "мойндауы" жақын контексте қарастырылуы керек метафораның бір түрі болмаса).
the art form
Poetry (a term derived from the Greek word poiesis, "making"), also called verse,The word "verse" functions here as a synecdoche which takes the poetic element of verse as representative of the entire art form. The word "verse" is often so used when comparing poetry to prose. is a form of literature that uses aesthetic and often rhythmic qualities of language − such as phonaesthetics, sound symbolism, and metre − to evoke meanings in addition to, or in place of, a prosaic ostensible meaning. A poem is a literary composition, written by a poet, using this principle. Poetry has a long and varied history, evolving differentially across the globe. It dates back at least to prehistoric times with hunting poetry in Africa and to panegyric and elegiac court poetry of the empires of the Nile, Niger, and Volta River valleys. Some of the earliest written poetry in Africa occurs among the Pyramid Texts written during the 25th century BCE. The earliest surviving Western Asian epic poem, the Epic of Gilgamesh, was written in the Sumerian language. Early poems in the Eurasian continent evolved from folk songs such as the Chinese Shijing as well as from religious hymns (the Sanskrit Rigveda, the Zoroastrian Gathas, the Hurrian songs, and the Hebrew Psalms); or from a need to retell oral epics, as with the Egyptian Story of Sinuhe, Indian epic poetry, and the Homeric epics, the Iliad and the Odyssey. Ancient Greek attempts to define poetry, such as Aristotle's Poetics, focused on the uses of speech in rhetoric, drama, song, and comedy. Later attempts concentrated on features such as repetition, verse form, and rhyme, and emphasized the aesthetics which distinguish poetry from more objectively informative prosaic writing. Poetry uses forms and conventions to suggest differential interpretations of words, or to evoke emotive responses. Devices such as assonance, alliteration, onomatopoeia, and rhythm may convey musical or incantatory effects. The use of ambiguity, symbolism, irony, and other stylistic elements of poetic diction often leaves a poem open to multiple interpretations. Similarly, figures of speech such as metaphor, simile, and metonymy establish a resonance between otherwise disparate images—a layering of meanings, forming connections previously not perceived. Kindred forms of resonance may exist, between individual verses, in their patterns of rhyme or rhythm. Some poetry types are unique to particular cultures and genres and respond to characteristics of the language in which the poet writes. Readers accustomed to identifying poetry with Dante, Goethe, Mickiewicz, or Rumi may think of it as written in lines based on rhyme and regular meter. There are, however, traditions, such as Biblical poetry and alliterative verse, that use other means to create rhythm and euphony. Much modern poetry reflects a critique of poetic tradition, testing the principle of euphony itself or altogether forgoing rhyme or set rhythm. Poets – as, from the Greek, "makers" of language – have contributed to the evolution of the linguistic, expressive, and utilitarian qualities of their languages. In an increasingly globalized world, poets often adapt forms, styles, and techniques from diverse cultures and languages. A Western cultural tradition (extending at least from Homer to Rilke) associates the production of poetry with inspiration – often by a Muse (either classical or contemporary), or through other (often canonised) poets' work which sets some kind of example or challenge. In first person poems, the lyrics are spoken by an "I", a character who may be termed the speaker, distinct from the poet (the author). Thus if, for example, a poem asserts, "I killed my enemy in Reno", it is the speaker, not the poet, who is the killer (unless this "confession" is a form of metaphor which needs to be considered in closer context – via close reading).
Алғашқы еңбектері
Кейбір ғалымдар поэзия өнері сауаттылықтан бұрын пайда болған және халық эпостары мен басқа да ауызша жанрлардан дамыған деп санайды. Дегенмен, басқалары поэзияның жазуға дейінгі кезеңде пайда болғанын міндетті түрде жоқ дейді. Ең ежелгі сақталған эпикалық поэма – Гилгамеш эпосы б.з.д. III мыңжылдықта Шумерде (Мезопотамияда, қазіргі Иракта) жазылған. 2000 ж. жазылған #2461 Стамбул тақташасында патшаның құнарлылық пен өркендеуді қамтамасыз ету үшін Инанна құдайымен рәміздік түрде некелесуі және жұптасуы суреттелген; кейбір деректер бұл дүниенің ең көне махаббат өлеңі деп санайды. Мысырлық эпикалық поэзияның мысалы – Синухе хикаясы (б.з.д. шамамен 1800 ж.). Басқа ежелгі эпостар: гректердің «Илиада» және «Одиссея»; парсылардың «Авеста» кітаптары (Ясна); римдік ұлттық эпос, Вергилийдің «Энеидасы» (б.з.д. 29-19 жылдар аралығында жазылған); және үнді эпостары «Рамаяна» және «Махабхарата». Эпикалық поэзия ежелгі қоғамдарда есте сақтау және ауызша таратуға көмектесу үшін поэтикалық формада жазылған секілді. Поэзияның басқа түрлері, соның ішінде үнді санскрит тіліндегі «Ригведа», «Авеста» Гаталары, хуриттік әндер және еврей псалмдары сияқты ежелгі діни әндер жинақтары, мүмкін, халық әндерінен тікелей пайда болған. Қытай поэзиясының ең көне жинағы – «Өлеңдер кітабы» (Шицзин) –нің ең алғашқы жазбалары лирикалық өлеңдер болып табылады. Шицзин, өлеңдер мен халық әндері жинағымен, философ Конфуцийдің жоғары бағасын алды және ол конфуцийшілдік классиканың ресми кітаптарының бірі саналады. Оның осы тақырыптағы пікірлері ежелгі музыка теориясында құнды дереккөз болып табылады. Ежелгі ойшылдардың поэзияны ерекше форма ретінде неден ажырату керектігін және жақсы поэзияны жаманнан ажырататын нәрсені анықтауға жасаған тырысқандарының нәтижесінде «поэтика» – поэзияның эстетикасын зерттеу пайда болды. Кейбір ежелгі қоғамдар, мысалы, Қытай Шицзин арқылы, эстетикалық және рәсімдік маңызы бар поэзиялық шығармалардың канондарын жасады. Соңғы кездегі ойшылдар формальды айырмашылықтарды қамтитын анықтама табу үшін күресіп жатыр, бұл айырмашылықтар Чаусердің «Кентербери ертегілері» мен Мацуо Башоның «Оку но Хосомичи» арасындағыдай, сондай-ақ Танахтың діни поэзиясы, махаббат поэзиясы және рэп сияқты мазмұндағы айырмашылықтарды қамтиды. Бұған дейін, ең алғашқы басымды поэзияның мысалдары Романос Мелодист (6 ғ. дейін) құрастырған туындылар деп есептелген. Алайда, Тим Уитмарш грек тіліндегі бір өлең Романос Мелодистің басымды поэзиясына дейін жазылғанын айтады.
Батыс дәстүрлері
Батыстағы классикалық ойшылдар поэзияның сапасын анықтау және бағалау үшін жіктеуді пайдаланды. Аристотельдің «Поэтикасы» трактатының қолда бар үзінділері поэзияның үш жанрын – эпосты, комедияны және трагедияны сипаттайды және әр жанрдағы ең жоғары сапалы поэзияны жанрдың негізгі мақсатына сәйкес ажырату ережелерін жасайды. Кейінгі эстетиктер үш негізгі жанрды анықтады: эпикалық поэзия, лирикалық поэзия және драмалық поэзия, ал комедия мен трагедияны драмалық поэзияның қосалқы түрлері ретінде қарастырды. Аристотельдің еңбегі Исламның алтын ғасырында Таяу Шығыста, сондай-ақ Ренессанс кезеңінде Еуропада зор ықпалға ие болды. Кейінгі ақындар мен эстетиктер поэзияны прозадан ажыратып, оны прозаға қарама-қарсы тұрғызып анықтады, оны логикалық түсіндіруге және сызықтық повество құрылымына бейім жазу деп түсінді. Бұл поэзияның логикасыз немесе повество жоқтығын білдірмейді, керісінше, поэзия – логикалық немесе повестволық ойлау процесіне жүгінбестен әдемі немесе құдіреттіні бейнелеуге жасалған тыраныс. Ағылшын романтик ақыны Джон Китс осы логикадан қашуды «теріс мүмкіндік» деп атады. Бұл «романтикалық» көзқарас форманы табысты поэзияның маңызды элементі деп санайды, өйткені форма абстрактілі және негізгі түсініктерден өзгеше. Бұл көзқарас 20-шы ғасырға дейін де ықпалды болды. 18-ші және 19-шы ғасырларда түрлі поэтикалық дәстүрлер арасындағы өзара әрекеттесу де артты, бұл Еуропалық колонизацияның таралуымен және оның нәтижесінде дүниежүзілік сауданың өсуімен байланысты болды. Аудармалардың өркендеуімен қатар, Романтизм дәуірінде көптеген ежелгі еңбектер қайта жаңғырылды.
ХХ ғасыр мен ХХІ ғасырдағы даулар
Кейбір 20 ғасырдың әдебиет теорияшылары проза мен поэзияның айқайласып қарама-қарсы екендігіне көп мән бермейді, оның орнына ақынды тілді пайдаланып жаратушы адам ретінде, ал поэзияны ақынның жасайтын туындысы ретінде қарастырады. Ақынның жаратушы тұлға ретіндегі тұжырымы кең тараған. Кейбір модернист ақындар сөзбен өлең құрау мен өзге де шығармашылық іс-әрекеттерді ерекшелеп қарамайды. Тағы бір модернистер поэзияны дұрыс анықтаудың өзіне күш салады. 20 ғасырдың бірінші жартысында басталған поэзияның дәстүрлі формалары мен құрылымдарынан бас тарту, поэзияның дәстүрлі анықтамаларының мақсаты мен мәніне, сондай-ақ поэзия мен проза арасындағы айырмашылықтарға, әсіресе поэтикалық проза мен прозалық поэзия мысалдарына қатысты сұрақтар тудырды. Көптеген модернист ақындар дәстүрлі емес формаларда немесе бұрын проза деп есептелетін нәрселерде жазды, бірақ олардың туындылары көбінесе поэтикалық тілмен және жиі, метрикалық емес тәсілдермен құрылған ырғақ пен үнмен толы болды. Модернистік мектептерде құрылымның бұзылуына қарсы формалистік реакция болды, бірақ бұл реакция ескі формалар мен құрылымдарды жаңартудан гөрі жаңа формальды құрылымдар мен синтездерді дамытуға баса назар аударды. Постмодернизм модернизмнің ақынның шығармашылық рөліне жасаған баса назарынан асып, мәтіннің оқырманының рөлін (герменевтика) күшейтіп, өлең оқылатын күрделі мәдени ортаны көрсетеді. Бүгінде әлемнің түкпір-түкпірінде поэзия басқа мәдениеттер мен өткеннен поэтикалық форма мен тілді қабылдайды, бұл бұрынғы дәстүрде, мысалы, Батыс канонында мағыналы болған анықтамалар мен жіктемелерге кедергі келтіреді. 21 ғасырдың басындағы поэзиялық дәстүр Уитмен, Эмерсон және Вордсворт сияқты бұрынғы поэзиялық дәстүрлерге бекінетіндей көрінеді. Әдеби сыншы Джеффри Хартман (1929–2016) ескі поэтикалық дәстүрлерге берілген қазіргі заманғы жауапты «талаптың алаңдауы» деп сипаттап, «факты енді формаға ие емес деп қорқу» деген тұжырымды дамытты. Эмерсон поэтикалық құрылым туралы пікірталста «форма» немесе «факт» үстемдік танытуы мүмкін болған жағдайда, жай ғана «факттен форма сұрау керек» деп мәлімдеді. Бұл пікірге Харольд Блум (1930–2019) сияқты басқа әдебиеттанушылар әртүрлі деңгейде қарсы шықты. Ол былай деді: «Қазір бірге тұрған, жетіліп, 21 ғасырдың маңызды американдық өлеңін жазуға дайын ақындардың ұрпағы Стивенс атайтын «үлкен көлеңкенің соңғы әшекейі» ретінде көрінуі мүмкін, ал көлеңке – Эмерсонның».
Просодия
Просодия – өлеңнің метрі, ырғағы және интонациясын зерттейтін ғылым. Ритм мен метр өте жақын болғанымен, екі түрлі ұғым. Метр – өлең жолы үшін белгіленген нақты үлгі (мысалы, иамбтық пентаметр), ал ырғақ – поэзия жолынан шығатын дыбыстың өзі. Просодия сонымен қатар, өлең жолдарының метрін анықтау үшін оларды талдауға да қатысты қолданылуы мүмкін.
Ритм
Поэтикалық ырғақты құру әдістері тілдер мен поэтикалық дәстүрлер арасында әртүрлі. Тілдердің уақытын негізінен акценттер, буындар немесе моралар белгілейді, бұл ырғақ қалай орнағанына байланысты, бірақ тілге бірнеше тәсілдер әсер етуі мүмкін. Жапон тілі моралдық уақытпен байланысты тіл. Латын, каталан, француз, леон, галисиан және испан тілдері – буындық уақытпен белгіленетін тілдер. Акценттік уақытпен белгіленген тілдерге ағылшын, орыс және, әдетте, неміс тілдері жатады. Әртүрлі интонация ырғақты қабылдауға әсер етеді. Тілдер дыбыс биіктігіне немесе дыбыс реңкіне байланысты болады. Кейбір тілдерде қарқынды дыбыспен айтылады, мысалы, Веда санскриті немесе Ежелгі грек тілі. Тоналды тілдерге қытай, вьетнам және Сахара астындағы көптеген тілдер жатады. Метрикалық ырғақ әдетте сызық ішінде «таяқша» деп аталатын қайталанатын үлгілерге түсетін буындардың немесе буындардың дәл орналасуын қамтиды. Қазіргі ағылшын өлеңінде түсетін буындар негізінен таяқшаларды ажыратады, сондықтан қазіргі ағылшын тіліндегі метрге негізделген ырғақ көбінесе түсетін және түспейтін буындардың үлгісіне негізделеді (жеке немесе елизиямен). Ал классикалық тілдерде метрикалық бірліктер ұқсас болса да, метрді түсетін буын емес, дауыстының ұзындығы анықтайды. Ежелгі ағылшын поэзиясы әртүрлі буын санымен, бірақ әр жолдағы күшті буындардың белгіленген санымен байланысты метрикалық үлгі қолданды. Ежелгі еврей тіліндегі Киелі кітаптағы өлеңдердің, соның ішінде көптеген Забур жырларының басты құралы – параллелизм, яғни мұндағы жолдар грамматикалық, дыбыстық, мағыналық жағынан немесе осы үш жағынан да бірін-бірі қайталайды. Паралелизм антифональды немесе сұрақ-жауап беруге мүмкіндік береді, оны интонациямен де нығайтуға болады. Осылайша, Киелі кітап поэзиясы ритмді құру үшін метрикалық таяқшаларға көп тәуелді емес, керісінше, жолдардың, сөз тіркестерінің және сөйлемдердің үлкен дыбыс бірліктеріне негізделген ырғақ жасайды. Кейбір классикалық поэзия формалары, мысалы тамил тіліндегі Венпа, ырғақты қамтамасыз ететін қатаң грамматикаға ие болды (олар контекстсіз грамматика ретінде берілуі мүмкін). Орта қытай тілінің тондық жүйесіне негізделген классикалық қытай поэтикасы екі түрлі тонды таниды: тегіс (平 píng) тон және көлбеу (仄 zè) тон, бұл категория көтерілген (上 sháng) тон, кеткен (去 qù) тон және кірген (入 rù) тоннан тұрады. Кейбір поэзия түрлеріне қандай буындар тегіс, қайсысы көлбеу болуы керектігі туралы шектеулер қойылды. Қазіргі ағылшын поэзиясында ритмді құру үшін қолданылатын формальды метрлік үлгілер енді басымдықты иеленбейді. Еркін өлең жағдайында ырғақ көбінесе тұрақты метрге емес, ырғақтың еркін бірліктеріне негізделеді. Робинсон Джефферс, Марианна Мур және Уильям Карлос Уильямс – ағылшын поэзиясында тұрақты акценттік метрдің маңызды екендігі туралы идеяны қабылдамайтын үш танымал ақын. Джефферс акценттік ырғақтың баламасы ретінде көтерілген ырғақпен тәжірибе жүргізді.
Рифм, аллитерация, ассонанс
Рифм, аллитерация, ассонанс және консонанс – дыбыстың қайталама үлгілерін жасау тәсілдері. Олар өлеңде дербес құрылымдық элемент ретінде, ырғақты үлгілерді күшейту үшін немесе сәндік элемент ретінде қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, олар қайталама дыбыс үлгілерінен гөрі бөлек мағынаны да білдіре алады. Мысалы, Чосер ежескі ағылшын өлеңдерін паш етіп, кейіпкерді көнеше бейнелеу үшін күшті аллитерацияны қолданды. Рифм – жолдың соңында немесе жол ішіндегі белгілі бір жерде ("ішкі рифм") орналасқан бірдей ("нақты рифм") немесе ұқсас ("жуан рифм") дыбыстардан тұрады. Тілдердің рифма құрылымдары әртүрлі; мысалы, итальян тілінде рифмаға бай құрылым бар, ол ұзақ өлеңде рифмалардың шектеулі жиынтығын сақтауға мүмкіндік береді. Бұл байлық сөздердің тұрақты формадағы аяқталуынан туындайды. Ағылшын тілінде басқа тілдерден алынған сөздердің аяқталуының ретсіздігіне байланысты рифмаға азырақ бай. Тілдің рифма құрылымының байлығы сол тілде қандай поэтикалық формалар жиі қолданылатынын анықтауда маңызды рөл атқарады. Аллитерация – екі немесе одан көп сөздің басындағы немесе жақын аралықтағы әріптердің немесе әріп дыбыстарының қайталануы; немесе сөздердің буынды бөліктерінде бір әріптің қайталануы. Аллитерация мен ассонанс ерте герман, норвег және ежескі ағылшын поэзиясының құрылымында маңызды рөл атқарды. Ерте герман поэзиясының аллитеративтік үлгілері метр мен аллитерацияны олардың құрылымының маңызды бөлігі ретінде үйлестіреді, сондықтан метрикалық үлгі тыңдаушы аллитерацияның қайда пайда болатынын күтетінін анықтайды. Бұл қазіргі еуропалық поэзияда аллитерацияны қолданумен салыстыруға болады, онда аллитеративтік үлгілер ресми емес немесе толық шумақтар арқылы жүргізілмейді. Аллитерация рифма құрылымы аз тілдерде ерекше пайдалы. Ассонанс – сөздің басында немесе соңындағы ұқсас дыбыстардың орнына сөз ішіндегі ұқсас дауысты дыбыстарды қолдану, скальдикалық поэзияда кеңінен қолданылған, бірақ Гомер эпосына дейін жетеді. Ағылшын тіліндегі глаголдар көп бөлігін дыбыс биіктігін жеткізгендіктен, ассонанс қытай поэзиясының тональды элементтерін еске түсіруге мүмкіндік береді, сондықтан қытай поэзиясын аударуда пайдалы. Консонанс – дауыссыз дыбыс сөйлемде тек сөздің басында ғана емес, қайталанады. Консонанс аллитерацияға қарағанда нәзік әсер етеді және сондықтан құрылымдық элемент ретінде аз пайдалы. Рифм Еуропа поэзиясына орта ғасырларда, Аль-Андалустағы араб тілінің ықпалымен енген. Араб ақындары рифмды 6-шы ғасырда әдеби араб тілінің дамуымен ғана емес, сонымен қатар олардың ұзақ, рифмалық қасидаларындағы ауызша поэзиямен де кеңінен қолданды. Кейбір рифма схемалары белгілі бір тілге, мәдениетке немесе кезеңге байланысты, ал басқа рифма схемалары тілдер, мәдениеттер немесе уақыт кезеңдері арасында қолданылады. Кейбір поэзия түрлері тұрақты және анықталған рифма схемасын қамтиды, мысалы, патшалық ән немесе рубаи, ал басқа поэтикалық формаларда рифма схемалары өзгеріп отырады. Көптеген рифма схемалары рифма жиынтығына сәйкес келетін әріптерді пайдалана отырып сипатталады, сондықтан төртжолдың бірінші, екінші және төртінші жолдары бір-бірімен рифмаласса және үшінші жол рифмаламаса, онда төртжол ААБА рифма схемасын ұстанады деп айтылады. Бұл рифма схемасы, мысалы, рубаи түрінде қолданылады. Сол сияқты, АББА кватрейн ("жабық рифм" деп белгілі) Петрарка сонеті сияқты формаларда қолданылады. Кейбір күрделі рифма схемаларының түрлері "abc" конвенциясынан бөлек, өз атауларын алды, мысалы, ottava rima және terza rima. Әртүрлі рифма схемаларының түрлері мен қолданылуы туралы толық ақпаратты негізгі мақалада таба аласыз.
Поэзиядағы форма
Поэтикалық форма модернистік және постмодернистік поэзияда бұрынғы әдеби дәуірлерге қарағанда икемдірек болып келеді және құрылымдық тұрғыдан азырақ реттелген. Көптеген қазіргі заманғы ақындар таныс құрылымдар мен формалардан бас тартып, еркін өлеңмен жазады. Дегенмен, еркін өлең "формасыз" емес, ол одан да нәзік, икемді ырғақтық элементтерден құралған. Осылайша, поэзия барлық стильдерінде прозадан формасымен ерекшеленеді; поэзияның негізгі формальды құрылымдарына деген назар еркін өлеңнің барлық түрлерінде кездеседі, тіпті егер олар көзге түспейтіндей болса да. Сол сияқты, классикалық стильде жазылған ең жақсы поэзияда да, мағынаны күшейту үшін немесе әсер ету үшін қатаң формадан ауытқулар болады. Поэзияда қолданылатын негізгі құрылымдық элементтерге жол, строфа немесе өлең жолдарының абзасы, сондай-ақ строфалардың немесе жолдардың кеңірек комбинациялары жатады. Сөздердің кеңірек визуализациясы мен каллиграфия да кейде қолданылады. Поэтикалық форманың осы негізгі бірліктері көбінесе поэтикалық формалар немесе поэтикалық үлгілер деп аталатын ірі құрылымдарға біріктіріледі (төмендегі бөлімді қараңыз), мысалы, сонетте.
Жолдар мен строфалар
Поэзия көбінесе бетте жолдарға бөлінеді, бұл процеске жолдарға бөлу (линеация) дейді. Бұл жолдар метрикалық булардың санына негізделуі мүмкін немесе жолдардың соңындағы ұйқас үлгісін күшейтуі мүмкін. Жолдар басқа да қызметтерді атқара алады, әсіресе өлең формалды метрикалық үлгіде жазылмаған жағдайда. Жолдар түрлі бірліктерде білдірілген ойларды бөліп, салыстырып немесе қарама-қарсы қоюға, немесе мәнердің өзгеруін көрсетуге мүмкіндік береді. Жолдардың бөлінуі туралы ақпаратты жол үзілістері туралы мақаладан қараңыз. Өлең жолдары көбінесе строфаларға ұйымдастырылады, олар кіріктірілген жолдардың санымен белгіленеді. Осылайша, екі жолдан тұратын жиынтық – жұп (немесе дистих), үш жол – үштік (немесе терцет), төрт жол – төрттік және т.б. Бұл жолдар ұйқас немесе ырғақ арқылы бір-бірімен байланысты болуы мүмкін, ал болмауы да мүмкін. Мысалы, жұпта екі ұқсас өлшемдегі жол болуы мүмкін, олар ұйқасады немесе ортақ өлшеммен ғана байланыстырылған екі жол болуы мүмкін. Басқа өлеңдер тармақтарға бөлінуі мүмкін, онда тұрақты ұйқастар қолданылмайды, бірақ поэзиялық мәнер орнына ырғақтардың, аллитерациялардың және абзац түрінде құрылған ұйқастардың жиынтығымен құрылады. Орта ғасырлардағы көптеген өлеңдер өлең тармақтарымен жазылған, тіпті тұрақты ырғақтар мен ұйқастар қолданылған жағдайда да. Поэзияның көптеген түрлерінде строфалар бір-бірімен байланысты, сондықтан бір строфаның ұйқас схемасы немесе басқа құрылымдық элементтері келесі строфалардың элементтерін анықтайды. Мұндай өзара байланысқан строфалардың мысалдары – ғазал және вилланель, онда бірінші строфада қайталанатын элемент (немесе вилланель жағдайында қайталанатын элементтер) орнатылады, содан кейін келесі строфаларда қайталанады. Бір-бірімен байланысқан строфаларды қолданумен байланысты, оларды өлеңнің тақырыптық бөлімдерін бөлу үшін де қолдануға болады. Мысалы, оданың строфасы, антистрофасы және эподы бір немесе бірнеше строфаға бөлінеді. Кейбір жағдайларда, әсіресе эпикалық поэзияның кейбір түрлері сияқты ұзақ формальды поэзияда, строфалар қатаң ережелерге сәйкес құрылып, содан кейін біріктіріледі. Скальдикалық поэзияда дротткветт строфасы сегіз жолдан тұрады, әрқайсысы аллитерация немесе ассонанс арқылы жасалған үш "көтеріліске" ие. Екі немесе үш аллитерациядан басқа, тақ нөмірленген жолдарда әртүрлі дауыстылармен сөздің басында емес, жартылай ұйқас бар; жұп жолдарда белгілі буындарда ішкі ұйқас бар (сөздің соңында емес). Әр жарты жолда дәл алты буын болады және әр жол трохеймен аяқталады. Дротткветтердің орналасуы жеке дротткветтердің құрылысына қарағанда әлдеқайда еркін ережелерге сәйкес келеді.
Көрнекілік
Баспа өнерінің пайда болуынан бұрын-ақ поэзияның сыртқы түрі көбінесе мағынаны немесе тереңдікті арттыратын. Акростикалық өлеңдер мағынаны жолдың бас әріптерінде немесе өлеңнің басқа белгілі бір жерлеріндегі әріптер арқылы жеткізеді. Араб, еврей және қытай поэзиясында, әдемі каллиграфиямен жазылған өлеңдердің визуальды бейнесі көптеген өлеңдердің жалпы әсерінде маңызды рөл атқарды. Баспа өнерінің пайда болуымен ақындар өз шығармаларының көптеп таратылатын визуальды бейнесін бақылау мүмкіндігіне ие болды. Визуальды элементтер ақынның құралдарының маңызды бөлігіне айналды, және көптеген ақындар визуальды бейнелеуді түрлі мақсаттар үшін пайдалануға тырысты. Кейбір модернист ақындар жеке жолдарды немесе жолдар топтарын бетке орналастыруды өлеңнің құрамының бір бөлігі етіп жасады. Кейде бұл өлеңнің ырғағын әртүрлі ұзындықтағы визуальды үзілістер арқылы толықтырады немесе мағынаны, күмәнділікті немесе иронияны күшейту үшін, немесе жай ғана эстетикалық тұрғыдан әдемі форма жасау үшін қатар қоюды қолданады. Ең шекті жағдайда, бұл нақты поэзияға немесе белгісіз жазуға алып келуі мүмкін.
Дикция
Поэтикалық дикция тілдің қолданылу жолын қарастырады және ғана емес дыбысқа, сонымен қатар оның жатқан мағынасына және дыбыс пен формамен өзара әрекеттесуіне қатысты. Көптеген тілдер мен поэзиялық формаларда өте нақты поэтикалық дикция болады, тіпті поэзия үшін ерекше грамматика мен диалекттер қолданылады. Поэзиядағы тіркесімдер 20-ғасырдың соңындағы поэзияда кең таралған, күнделікті сөйлеу үлгілерін қатаң сақтаудан бастап, орта ғасырлық және Ренессанс поэзиясындағыдай тілдің аса көркем қолданылуына дейін жете алады. Поэтикалық дикцияға теңеу мен метафора сияқты риторикалық тәсілдер, сондай-ақ ирония сияқты дауыс ырғақтары да кіруі мүмкін. Аристотель «Поэтика» еңбегінде «метафораны меңгеру – ең үлкен қабілет» деп жазған. Модернизмнің пайда болуымен бірге кейбір ақындар риторикалық тәсілдерге аса мән бермейтін поэтикалық дикцияны таңдап, оның орнына заттар мен тәжірибелерді тікелей бейнелеуге және ырғақты зерттеуге ұмтылады. Ал сюрреалистер риторикалық құралдарды шегіне дейін жеткізіп, катакрезисті жиі қолданады. Әңгімелердің аллегориялық түрі көптеген мәдениеттердің поэтикалық дикциясының орталық бөлігі болып табылады және классикалық дәуірде, соңғы орта ғасырларда және Ренессанс кезеңінде Батыста кең таралған. Б.з.д. 500 жылдары жазылғаннан бері қайта-қайта өлең және проза түрінде жазылған Эзоптың нақылдары, әлдебір аллегориялық поэзияның ең бай көзі болып саналады. Басқа да көрнекті мысалдарға XIII ғасырға жататын «Роман де ла Роза» француз поэмасы, XIV ғасырдағы Уильям Лэнглендтің «Пирс Плоумен» шығармасы және XVII ғасырдағы Жан де ла Фонтеннің (Эзоптың ықпалымен жазылған) «Нақылдары» кіреді. Дегенмен, өлең толығымен аллегориялық болмаса, оның сөздерінің мағынасын және әсерін күшейту үшін белгілер немесе тікелей сілтемелер болуы мүмкін. Поэзияның тағы бір елеулі аспектісі – әсерлі бейнелерді қолдану. Күтпеген немесе мүмкін емес бейнелердің қатар келуі, мысалы, сюрреалистік поэзия мен хайку үшін ерекше маңызды. Бейнелер көбінесе символизммен немесе метафорамен байланыстырылады. Көптеген поэтикалық дикциялар әсер ету үшін қайталанатын сөз тіркестерін қолданады, ол қысқа фраза (мысалы, Гомердің «гүлді саусақты таң» немесе «шарапқа толы теңіз») немесе ұзақ қайырма болуы мүмкін. Мұндай қайталау өлеңге мұңды тон бере алады немесе сөздердің контексі өзгерер кезде ирониямен толы болуы мүмкін.
Нысандар
Көптеген мәдениеттерде нақты поэзиялық формалар дамыған. Көбірек дамыған, жабық немесе "қалыптасқан" поэзиялық формаларда өлеңнің ұйқас схемасы, өлең өлшемі және басқа элементтері ережелер жиынтығына сүйенеді, бұл ережелер элегия құралымын басқаратын салыстырмалы түрде бос ережелерден бастап, ғазал немесе вилланельдің қатаң формальданған құрылымына дейін жетеді. Төменде көптеген тілдерде кеңінен қолданылатын поэзияның кейбір таралған түрлері сипатталған. Поэзияның қосымша түрлерін нақты мәдениеттер мен дәуірлердегі поэзия туралы талқылауларда және сөздікте табуға болады.
Сонет
Поэзияның ең көп таралған түрлерінің бірі – орта ғасырдың соңынан бері танымал болған сонет. Ол 13-шы ғасырға қарай он төрт жолдан тұратын, белгілі бір ұйқас схемасы мен логикалық құрылымы бар стандартталған формаға айналды. 14-шы ғасырда және итальяндық Ренессанс кезеңінде бұл форма Петрарканың қаламынан одан әрі қалыптасты, ал оның сонеттері 16-шы ғасырда сэр Томас Уайатт тарапынан аударылды. Ол ағылшын әдебиетіне сонет түрін енгізгендігімен ерекшеленеді. Дәстүрлі итальяндық немесе Петрарка сонеті ABBA, ABBA, CDECDE ұйқас схемасын ұстанады, бірақ CDCDCD сияқты кейбір өзгерістер, әсіресе соңғы алты жолда (немесе сестетте) жиі кездеседі. Ағылшын (немесе Шекспир) сонеті ABAB CDCD EFEF GG ұйқас схемасын ұстанады, сонымен қатар үшінші төрттік (төрт жолдан тұратын топ), соңғы жұп және итальяндық алдыңғыларына қарағанда ұйқаста көбірек әртүрлілік енгізеді. Әдетте, ағылшын тіліндегі сонеттер иамбтық пентаметрді қолданады, ал роман тілдерінде ендекасиллаб және александрин ең көп қолданылатын өлшемдер болып табылады. Барлық типтегі сонеттерде вольта немесе "бұрылыс" жиі қолданылады – бұл поэмадағы идеяның күрт өзгеруі, сұраққа жауап беру (немесе қоюы) немесе тақырыптың одан әрі күрделенуі. Бұл вольта көбінесе алдыңғы жолдардың мазмұнына қайшы келетін немесе оны күрделендіретін "бірақ" түріндегі мәлімдеме болып табылады. Петрарка сонетінде бұрылыс әдетте алғашқы екі төрттік пен сестет арасындағы бөлініске келеді, ал ағылшын сонеттерінде ол көбінесе соңғы жұптың басында немесе жанында орналасады. Сонеттер жоғары поэтикалық стильмен, жарқын бейнелермен және романтикалық махаббатпен тығыз байланысты, бұл негізінен Петрарканың, сондай-ақ Эдмунд Спенсердің (Спенсер сонетіне атын берген), Майкл Дрейтонның және Шекспирдің ықпалының нәтижесі. Оның сонеттері ағылшын поэзиясының ең танымал туындыларының қатарына жатады, олардың жиырмасы «Ағылшын поэзиясының Оксфорд кітабына» енген. Дегенмен, вольтамен байланысты бұрылыстар көптеген тақырыптарға қолданылатын логикалық икемділікті қамтамасыз етеді. Сонеттің алғашқы ғасырларынан бастап қазіргі күнге дейін ақындар осы форманы саясат (Джон Милтон, Перси Биш Шелли, Клод Маккей), теология (Джон Донн, Джерард Мэнли Хопкинс), соғыс (Уилфред Оуэн, е. е. каммингс) және гендер мен сексуалдық қатынастар (Кэрол Энн Даффи) тақырыптарын зерттеу үшін пайдаланған. Сонымен қатар, Тед Берриган және Джон Берриман сияқты постмодернист авторлар сонет формасының дәстүрлі анықтамаларына қарсы шығып, рифмасы жоқ, анық логикалық прогрессиясы жоқ немесе тіпті он төрт жолдың тұрақты саны жоқ «сонеттердің» тізбектерін жасады.
Ши
Ши – классикалық қытай поэзиясының негізгі түрі. Осы поэзия түріндегі ең маңызды түрлері – «халық әндері» стиліндегі өлең (юэфу), «ежелгі стиль» өлең (гуши) және «заманауи стиль» өлең (джинтиси). Барлық жағдайда ұйқастыру міндетті. Юэфу – халық балладасы немесе халық балладасы стилінде жазылған өлең, ондағы жолдардың саны мен ұзындығы еркін болуы мүмкін. Ши поэзиясының басқа түрлері үшін әдетте төрт жолдан (квартина немесе джуйю) немесе сегіз жолдан тұратын өлең қалыпты; екі жағдайда да жұп жолдар ұйқастырылады. Жолдардың ұзындығы белгілі бір таңбалар санымен анықталады (бір таңба – бір буын есебінен), көбінесе бес немесе жеті таңбадан тұрады және соңғы үш буынға дейін кесура болады. Жолдар көбінесе тоқтатылып, жұптар тізбегі ретінде қарастырылады, ал вербалдық параллелизм – маңызды поэтикалық тәсіл. «Ескі стиль» өлеңі (гуши) джинтиси немесе реттелген өлеңге қарағанда формальды жағынан кем қатаң, бірақ «жаңа стиль» деген атауына қарамастан, оның теориялық негізі Шэн Юе (441–513 жж.) заманында қаланған, бірақ Чэн Цзян (661–702 жж.) кезінде толық дамығаны есептелмейді. Гуши өлеңдерімен танымал ақынның көрнекті мысалы – Ли Бай (701–762 жж.). Басқа ережелерімен қатар, джинтиси ережелері өлеңдегі дыбыстық өзгерістерді реттейді, соның ішінде орта қытай тілінің төрт тонының белгілі бір үлгілерін қолдануды. Джинтисидің (сушидің) негізгі түрі төрт жұптан тұратын сегіз жолдан құралған, екінші және үшінші жұптардағы жолдар параллельдікпен байланысқан. Параллель жолдардан тұратын жұптар мазмұны жағынан қарама-қарсы болғанымен, сөздердің грамматикалық байланысы бірдей болады. Джинтиси көбінесе бай поэтикалық тілмен, аллюзияларға толы болып келеді және тарих пен саясатты қоса алғанда, кең тақырыптарды қамти алады. Осы өнердің шебері – Тан әулеті (8 ғасыр) кезінде өмір сүрген Ду Фу (712–770 жж.).
Вилланелл
Вилланель – бес үштік пен соңғы төрттік тұратын он тоғыз жолдық өлең. Бұл өлең екі қайырма жолмен ерекшеленеді, олар алғашқыда бірінші шумақтың бірінші және үшінші жолдарында қолданылады, содан кейін әр шумақтың соңында кезекпен пайда болып, соңғы төрттікке дейін жалғасады, ол екі қайырма жолмен аяқталады. Өлеңнің қалған жолдары АБ схемасымен ұйқастырылады. Вилланель 19 ғасырдың соңынан бері ағылшын тілінде Дилан Томас, В. Х. Оден және Элизабет Бишоп сияқты ақындар тарапынан жиі қолданылып келеді.
Лимерик
Лимерик – бес жолдан тұратын, көбінесе қызық өлең. Лимерикте ырғақ өте маңызды, себебі бірінші, екінші және бесінші жолдарда жетіден онға дейін буын болуы керек. Дегенмен, үшінші және төртінші жолдарда бес-жеті буынға дейін жеткілікті. Бірінші, екінші және бесінші жолдар бір-бірімен, ал үшінші және төртінші жолдар бір-бірімен ризаласады. Лимерик авторы болғандар: Эдвард Лир, Лорд Альфред Теннисон, Рудьярд Киплинг, Роберт Луис Стивенсон.
Танка
Танка – рифмасыз жапон поэзиясының бір түрі, 5–7–5–7–7 үлгісінде құрылған, барлығы 31 он (мореге ұқсас дыбыс бірліктерінен) тұратын бес бөлімнен тұрады. Әдетте, жоғарғы 5–7–5 және төменгі 7–7 тіркестері арасында мәнер мен тақырыптың өзгеруі байқалады. Танкалар Асука дәуірінде Какиномото но Хитомаро (шамамен 7 ғасырдың соңы) сияқты ақындармен жазылған, сол кезде Жапония поэзиясының көп бөлігі қытай үлгісін қабылдаған кезеңнен шығып жатқан еді. Танка бастапқыда жапондық формалды поэзияның қысқа түрі болды (әдетте "вака" деп аталатын), және жекелеген тақырыптарды зерттеу үшін, қоғамдық тақырыптарға қарағанда жиі қолданылды. 10 ғасырға қарай танка жапон поэзиясының басым түріне айналды, сондықтан бастапқыда жалпы термин болған вака ("жапон поэзиясы") тек танка үшін ғана қолданыла бастады. Танкалар бүгінгі күнге дейін кеңінен жазылуда.
Кхлонг
Хлонг (โคลง, ) – тай поэзиясының ең көне түрлерінің бірі. Бұл белгілі бір буынның тондық белгілеріне қойылатын талаптарда көрінеді, олар mai ek (ไม้เอก, , ◌่) немесе mai tho (ไม้โท, , ◌้) белгілерімен міндетті түрде көрсетілуі керек. Бұл, тай тілінде бес тонның орнына үш тон болған кезде (Аюттхая патшалығы кезеңінде бұл тондық айырмашылық пайда болған) қалыптасқан болуы мүмкін, олардың екеуі аталған белгілермен тікелей сәйкес келеді. Хлонг, әдетте, жетілген және күрделі поэзиялық форма деп есептеледі. Хлонг-та, строфа (бот, บท, ) түріне байланысты бірнеше тармақ (бат, บาท, , пали және санскрит pāda сөздерінен) болады. Бат екі вакқа (วรรค, , санскрит сөзі varga-дан) бөлінеді. Әдебиеттануда батыс поэзиясындағы тармақ «бат» деп аударылады. Дегенмен, кейбір формаларда бұл бірлік «вакқа» көбірек сәйкес келеді. Сандарды шатастырмау үшін, осы мақалада «жол» орнына «вак» және «бат» терминдерін қолданамыз, себебі «жол» термині екі мағынаны да білдіруі мүмкін. Бірінші вак бес буыннан тұрады, екіншісі – түрге байланысты өзгермелі, сондай-ақ міндетті емес болуы мүмкін. Хлонг түрі строфадағы бат санымен аталады; оны екі негізгі түрге бөлуге болады: хлонг супхап (โคลงสุภาพ, ) және хлонг дан (โคลงดั้น, ). Екеуі де соңғы баттың екінші вагындағы буын саны және строфа аралық ұйқас ережелері бойынша ерекшеленеді. Ода, әдетте, үш бөлімнен тұрады: строфа, антистрофа және эпода. Оданың строфасы мен антистрофасы ұқсас метрикалық құрылымға ие, ал дәстүрге байланысты – ұқсас ұйқас құрылымына да ие. Эпода болса, мүлдем басқаша жазылады. Одалар формальды поэтикалық стильде жазылады және көбінесе маңызды тақырыптарды қамтиды. Строфа мен антистрофа тақырыпты әртүрлі, көбінесе қарама-қайшы көзқарастардан қарастырады, ал эпода негізгі мәселелерді қарау немесе шешу үшін жоғары деңгейге көтеріледі. Одалар көбінесе екі хор (немесе жеке орындаушылар) орындайды, біріншісі строфаны, екіншісі антистрофаны оқиды, ал екеуі де бірігіп эподаны орындайды. Уақыт өте келе, одалардың формасы мен құрылымында көптеген өзгерістер болған, бірақ олардың барлығы Пиндар немесе Гораций одаларының бастапқы ықпалын көрсетеді. Араб поэзиясындағы касида – одаға ұқсас Батыс емес форма.
Ғазал
Италиксіз (немесе италиксіз, италиксіз, италиксіз, немесе италиксіз) – араб, бенгал, парсы және урду тілдерінде кең таралған поэзия түрі. Классикалық нұсқасында, италиксіз екінші жолдың соңында бірдей қайырмаға ие болатын бесеуден он бесеуге дейін ұйқастырылған шумақтар болады. Бұл қайырма бір немесе бірнеше буыннан тұруы мүмкін және оған ұйқас алдынан келеді. Әр шумақтың ырғағы мен ұзындығы бірдей болады. Ғазал көбінесе қол жеткізе алмайтын махаббат немесе құдайлық туралы ойларға толы болады. Ұзақ тарихы бар басқа да поэзия түрлері сияқты, ғазалдың да көптеген нұсқалары жасалған, соның ішінде урду тілінде музыкалық үнмен жазылған түрлері де бар. Ғазал суфизммен тығыз байланысты, және суфизмнің көптеген маңызды діни еңбектері осы ғазал түрінде жазылған. Тұрақты ырғақ пен қайырманың қолданылуы әсерлі әуенді құрайды, ол суфизмнің мистикалық тақырыптарын толықтырады. Бұл өнердің шеберлерінің қатарында XIII ғасырдың белгілі парсы ақыны Руми және оның дәуіріндегі танымал ақын Хафиз бар. Хафиз ғазал арқылы екіжүзділікті және дүниелік құштарлықтың қауіптерін ашады, сонымен қатар махаббаттың рухани тереңдігі мен әлемдік нәзіктігін білдіру үшін осы форманы шеберлікпен пайдаланады. Мазмұн мен форманың осындай күрделілігін сақтайтын аударма жасау өте қиын, бірақ Гертруда Беллдің «Хафиз диванынан өлеңдер» және «Хафизден 81 өлең» (Bloodaxe Books) кітаптары, сондай-ақ кіріспесінде ғазал аударудың қиындықтарына толыққанды тоқталып, аудармаларында (Фатеме Кешаварз, Рошан Парсы зерттеулер институтының мәліметінше) «түпнұсқадағы батыл және көп қабатты байлықты» сақтап қалған мақтанышқа лайық әрекеттердің қатарында саналады. Шындығында, Хафиздің ғазалдары көптеген зерттеулерге, түсіндірмелерге және интерпретацияларға ұшырады, ол XIV ғасырдан кейінгі парсы әдебиетіне басқа ешбір автордан артық әсер етті. Иоганн Вольфганг фон Гетенің «Шығыс-Батыс диваны» лирикалық өлеңдер жинағы парсы ақыны Хафизден шабыттанды.
Жанрлары
Өлеңнің нақты түрлеріне қоса, поэзия көбінесе әртүрлі жанрлар мен қосалқы жанрлар арқылы түсіндіріледі. Поэзиялық жанр – тақырыбына, стиліне немесе басқа да кең әдеби ерекшеліктеріне сүйенген поэзияның дәстүрі немесе жіктелуі. Кейбір зерттеушілер жанрларды әдебиеттің табиғи формалары деп есептейді. Ал басқалары жанрларды зерттеуді әртүрлі туындылардың бір-бірімен қалай байланысқа түсетінін және басқа туындыларға сілтеме жасайтынын зерттеу деп қарастырады.
Аңыз өлеңдері
Аңыздық өлең – оқиға баяндайтын өлең жанры. Көп жағдайда ол эпикалық поэзияны да қамтиды, бірақ "аңыздық өлең" термині көбінесе кішкентай көлемдегі шығармаларға, әдетте адамдарға қызығушылық тудыратын туындыларға арналсады. Аңыздық өлең – өлеңдердің ең ежелгі түрі болуы мүмкін. Гомерді зерттеген көптеген ғалымдар оның "Илиадасы" мен "Одиссеясы" жеке эпизодтарды баяндайтын қысқа өлеңдердің жинағынан құралған деген қорытындыға келді. Шотланд және ағылшын балладалары, Балтық және славян батырлық өлеңдері сияқты көптеген аңыздық өлеңдер – әдебиет пайда болғанға дейінгі ауызша дәстүрде қалыптасқан орындалатын өлеңдер. Метр, аллитерация және кеннингтер сияқты поэзияны прозадан ерекшелендіретін кейбір ерекшеліктер, бұрын дәстүрлі әңгімелерді айтқан жыраулардың есте сақтау құралы болған деген болжам бар. Белгілі аңыздық ақындар: Овидий, Данте, Хуан Руис, Уильям Лэнгланд, Чосер, Фернандо де Рохас, Луис де Камоэнс, Шекспир, Александр Поуп, Роберт Бернс, Адам Мицкевич, Александр Пушкин, Летиция Элизабет Лэндон, Эдгар Аллан По, Альфред Теннисон және Энн Карсон.
Лирикалық поэзия
Лирикалық поэзия – эпикалық және драмалық поэзиядан өзгеше, әңгіме баяндауға емес, жеке басылымға көбірек бейімделген жанр. Осы жанрдағы өлеңдер көбінесе қысқа, әуенді және терең ойға жетелейтін болады. Ол кейіпкерлер мен оқиғаларды суреттемей, ақынның сезімдерін, ой-санасын және қабылдауларын көрсетеді. Бұл жанрдағы көрнекті ақындардың қатарында Кристин де Пизан, Джон Донн, Шарль Бодлер, Джерард Мэнли Хопкинс, Антонио Мачадо және Эдна Сент-Винсент Милай бар.
Эпикалық поэзия
Эпикалық поэзия – поэзия жанры және көркем әдебиеттің маңызды түрі. Бұл жанр көбінесе қаһармандық немесе сол заманғы мәдениет үшін маңызды оқиғаларды қамтитын ұзақ өлеңдер ретінде сипатталады. Ол үздіксіз баяндау арқылы батыр немесе мифологиялық тұлғаның немесе тұлғалар тобының өмірі мен ерліктерін айтады. Эпикалық поэзияның мысалдары: Гомердің "Илиадасы" мен "Одиссеясы", Вергилийдің "Энеидасы", "Нибелунген әні", Луис де Камоэнстің "Ос Лусиадасы", "Кантар де Мио Сид", Гилгамеш жырлары, "Махабхарата", Лоннроттың "Калеваласы", Вальмикидің "Рамаянасы", Фердусидің "Шахнамасы", Низами (немесе Незами) жазған "Хамсе" (Бес кітап) және Гесар патшаның жырлары. Эпикалық поэзияның және жалпы ұзақ өлеңдердің жазылуы 20 ғасырдың басынан кейін Батыста сирек болғанымен, маңызды эпостар жазылуын жалғастырды. Эзра Паундтың "Кантолары", Х.Д.-нің "Мысырдағы Еленасы" және Уильям Карлос Уильямстың "Патерсон" – қазіргі заманғы эпикалық шығармалардың мысалдары. Дерек Уолкотт 1992 жылы Нобель сыйлығын, көбінесе "Омерос" атты эпосының арқасында жеңіп алды.
Сатирикалық поэзия
Поэзия сатираның қуатты құралы болуы мүмкін. Римдіктерде сатиралық поэзияның күшті дәстүрі болған, көбінесе саяси мақсаттармен жазылған. Римдік ақын Ювеналдың сатиралары оның жарқын мысалы. Ағылшын сатирикалық дәстүрі де осыған ұқсас. Джон Драйден (тори), алғашқы Лауреат ақын, 1682 жылы «Mac Flecknoe» шығармасын жариялаған, ол «Нағыз көк протестант ақыны Т. С. туралы сатира» деген қосымша тақырыппен берілген (Томас Шэдвеллге сілтеме). Англиядан тыс сатирикалық ақындардың қатарында поляктың Игнатий Красицкий, Әзербайжанның Сабир, Португалияның Мануэль Мария Барбоса ду Бокаж және Кореяның Ким Кирим бар, әсіресе оның «Гиссангдо» туындысы үшін танымал.
Элегия
Элегия – қайғылы, мұңды немесе зарлы өлең, әсіресе қайтыс болғандарға арналған жоқтау немесе жерлеу әні. Бастапқыда поэзиялық өлшемнің (элегиялық өлшем) бір түрін білдірген "элегия" термині, көбінесе аза тұту өлеңін сипаттайды. Элегия авторына қандай да бір нәрсе таңғажайып немесе түсініксіз болып көрінуі мүмкін. Өлім, қайғы немесе құпия жайлы толғаныс ретінде, элегия лирикалық поэзияның бір түрі саналады. Элегиялық поэзияның белгілі шеберлері: Проперций, Хорхе Манрике, Ян Кохановский, Чидиок Тичборн, Эдмунд Спенсер, Бен Джонсон, Джон Мильтон, Томас Грей, Шарлотта Смит, Уильям Каллен Брайант, Перси Биш Шелли, Иоганн Вольфганг фон Гёте, Евгений Баратынский, Альфред Теннисон, Уолт Уитмен, Антонио Мачадо, Хуан Рамон Хименес, Уильям Батлер Йейтс, Райнер Мария Рильке және Вирджиния Вулф.
Өлеңдер
Аңыз – ежелгі әдеби жанр, көбінесе (бірақ міндетті емес) өлең түрінде жазылады. Бұл – антропоморфты жануарлар, аңызды жаратылыстар, өсімдіктер, жансыз заттар немесе табиғат күштері арқылы моральдық сабақ беретін ("насихат") қысқаша хикая. Өлеңмен жазылған аңыздарда әртүрлі өлшем мен ұйқас түрлері қолданылған. Аңыз жазушылардың ішінде Эзоп, Вишну Сарма, Федр, Мари де Франс, Роберт Генрисон, Люблин Биернаты, Жан де Ла Фонтен, Игнацы Красицки, Феликс Мария де Саманиего, Томас де Ириарте, Иван Крылов және Амброз Биерс есімдері белгілі.
Драмалық поэзия
Драмалық поэзия – сөйленіп немесе әнмен орындалатын өлеңмен жазылған драма, ол көптеген мәдениеттерде әртүрлі, кейде байланысты формаларда кездеседі. Грек трагедиясы б.з.б. VI ғасырға дейін жетеді және санскрит драмасының дамуына ықпал еткен болуы мүмкін, сондай-ақ үнді драмасы Қытайдағы бианвэнь өлеңді драмаларының дамуына әсер еткен, бұл қытай операсының алға басушысы болды. Шығыс Азия өлеңді драмаларына жапондық но да кіреді. Парсы әдебиетіндегі драмалық поэзияның мысалдары: Низамидың екі танымал драмалық туындысы – «Ләйла мен Мәжнүн» және «Хосров пен Ширин», Фердоусидің «Ростам мен Сохраб» трагедиясы, Румидің «Маснави» өлеңдері, Горганидің «Вис пен Рамин» трагедиясы және Вахшидің «Фархад» трагедиясы. 20-шы ғасырдың американдық ақындары драмалық поэзияны қайта жаңғыртты, олардың ішінде Езра Паундтың «Сестина: Альтафорте» және Т.С. Элиоттың «Дж. Альфред Пруфрокқа арналған махаббат әні» бар.
Шындыққа негізделген поэзия
Спекулятивтік поэзия, сонымен қатар фантастикалық поэзия деп те аталады (оның ішінде есімсіз немесе қорқынышты поэзия маңызды кіші түрі болып табылады), – бұл «шындықтан тыс» тақырыптарды зерттейтін поэзия жанры, ғылыми фантастикадағыдай болжау арқылы немесе қорқыныш жанрындағыдай есімсіз және қорқынышты тақырыптар арқылы. Мұндай өлеңдер заманауи ғылыми-фантастикалық және қорқыныш әдебиеттерінде жиі кездеседі. Эдгар Аллан По кейде «спекулятивтік поэзияның әкесі» деп есептеледі. Поның осы жанрдағы ең маңызды жетістігі – ғаламның пайда болуы туралы Ұлы жарылыс теориясын үштен бір ғасыр бұрын болжауы, оның 1848 жылғы сол кезде көп сынға ұшыраған эссесінде (ол өте болжамдық болғандықтан, оны «прозалық өлең» деп атады) – «Еврика: Прозалық өлең».
Прозалық поэзия
Прозалық поэзия – проза мен поэзия ерекшеліктерін көрсететін гибридтік жанр. Ол микро әңгімеден (немесе "өте қысқа әңгіме", "шағын проза") ажыратылмауы мүмкін. Ескі прозаның кейбір үлгілері заманауи оқырмандарға поэтикалық сезім тудырса да, прозалық поэзия көбінесе 19 ғасырдағы Францияда пайда болған деп есептеледі, онда оның өкілдері Алойсиус Бертран, Шарль Бодлер, Стефан Малларме және Артур Рембо болды. 1980-жылдардың соңынан бері, әсіресе, прозалық поэзияның танымалдылығы артып келеді, "The Prose Poem: An International Journal", "Contemporary Haibun Online" және "Haibun Today" сияқты журналдар осы жанр мен оның аралас түрлеріне арналған. 20 ғасырдың Латын Америкасы ақындарының арасында Октавио Паз және Алехандра Пизарник та бар.
Жеңіл поэзия
Жеңіл поэзия немесе жеңіл өлең – әзілге құрылған поэзия. "Жеңіл" деп есептелетін өлеңдер көбінесе қысқа болады, мазмұны жеңіл немесе мәнді болуы мүмкін, және көбінесе сөз ойындары, оның ішінде қалампырлар, епті ұйқас және күшті аллитерация кездеседі. Азат ырғақты ақындардың кейбіреуі ресми өлең дәстүрінен тыс та жеңіл өлеңде жақсы нәтиже көрсеткенімен, ағылшын тіліндегі жеңіл өлең әдетте кем дегенде бірнеше ресми талаптарды сақтайды. Оның кең таралған түрлеріне лимерик, клерих және қос дактиль жатады. Жеңіл поэзия кейде саспақтап жазылған өлең деп сыналып, немесе ойсыз жазылған поэзия деп есептеліп, бірақ әзіл көбінесе маңызды мәселені жасырын немесе ишарамен жеткізеді. Көптеген белгілі "күрделі" ақындар да жеңіл өлеңдерде өте жақсы болған. Жеңіл поэзияның танымал авторларына Льюис Кэрролл, Огден Нэш, Х. Дж. Кеннеди, Уиллард Р. Эспи, Шел Сильверштейн, Гэвин Эварт және Венди Коуп кіреді.
Слэм поэзиясы
Слэм поэзиясы жанр ретінде 1986 жылы Иллинойс штатының Чикаго қаласында Марк Келли Смиттің алғашқы слэмді ұйымдастыруымен пайда болды. Слэм орындаушылары көрермен алдында жеке, қоғамдық және басқа да мәселелер бойынша эмоционалды түрде өз пікірлерін білдіреді. Слэм сөздермен ойын, интонация және дауыс ырғағының эстетикасына баса назар аударады. Слэм поэзиясы көбінесе арнайы «поэзия слэм» жарыстарында бәсекелік сипатта өтеді.
Өнер көрсету өлеңдері
Перформанс поэзиясы, слэм сияқты, көрермендер алдында орындалатын поэзия жанры. Ол би, музыка және өнердің басқа да түрлері сияқты мәтінді орындау кезінде әртүрлі салаларды біріктіруі мүмкін.
Тілдік оқиғалар
"Хэппининг" термині 1950 жылдары авангардтық қозғалыстар тарапынан танымал болды және спонтанды, нақты орынға байланысты өнер көрсетулерді қамтиды. 2018 жылы OBJECT:PARADISE поэзиялық ұжымы ұсынған тілдік хэппинингтер – бұл поэзияны қатаң әдеби жанр ретінде емес, сипаттамалық тілдік акт және өнер көрсету ретінде қарастыратын шаралар. Олар көбінесе поэзия оқылған немесе сол сәтте жазылған кезде, өнердің кең ауқымды түрлерін де қамтиды.