Йоханн Рейхлин: Немец гуманисі, грек және еврей тілдерінің ғалымы

Кіріспе

Неміс гуманисі және грек және еврей тілдерінің ғалымы (1455–1522)

Иоганн Реухлин (; 29 қаңтар 1455 – 30 маусым 1522), кейде Иоганн деп аталды, неміс католик гуманисі және грек және еврей тілдерінің ғалымы, оның еңбектері оны қазіргі Австрия, Швейцария, Италия және Францияға да жеткізді. Реухлиннің мансабының көп бөлігі неміс тілінде грек және еврей тілдерінің білімін дамытуға арналды.

Ерте өмір

Иоганн Реухлин 1455 жылы Қара Ормандағы Пфорцхаймда дүниеге келді, оның әкесі доминикандық монастырьдың лауазымды қызметкері болды. Сол заманғы әдетке сәйкес, оның есімін итальяндық достары Капнион (Καπνίων) деп грекшелендірді, бұл лақап атын Реухлин «De Verbo Mirifico» еңбегіндегі әңгімелесуші ретінде таныстырғанда көрінетін маска ретінде пайдаланды. Ол туған қаласын жақсы көріп, өзін үнемі Phorcensis деп атады, ал «De Verbo» еңбегінде Пфорцхаймға әдебиетке бейімділігінің себебін жатқызады. Базельде ол кітап сатушы Иоганн Амербахпен танысып, оған латын сөздігін (Vocabularius Breviloquus, 1-басылым, 1475–76 жж.) дайындады, ол көптеген басылымдардан өтті. Осы алғашқы басылым және Реухлиннің 1518 жылғы ақпанда кардинал Адрианға (Адриано Кастельси) жазған хатында Базельдегі оқытуы туралы айтқаны, оның өмірлік мақсатын тапқанын көрсетеді. Ол туған педагог еді, және бұл жұмысты профессорлық қызметтен гөрі басқа жолмен атқару қажет еді. 1477 жылы Реухлин Базельді тастап, Парижде Георг Гермонимуспен грек тілін оқуын жалғастырды және қолжазбаларды көшіру арқылы өзін асырау үшін әдемі грекше жазу өнерін үйренді. Содан кейін ол мамандық таңдауы керек екенін сезінді. Оның таңдауы құқық саласына түсті, сондықтан ол үлкен Орлеан мектебінде (1478 ж.) және ақырында Пуатьеде оқыды, онда 1481 жылдың шілдесінде лицензиат атағын алды. 1481 жылғы желтоқсанда Пуатьеден Тюбингенге жергілікті университеттің мұғалімі болу ниетімен келді, бірақ оның достары оны Италияға сапар шегетін және аудармашы қажет болған Вюртемберг графы Эберхардқа ұсынды. Реухлин осы лауазымға тағайындалды және 1482 жылғы ақпанда Штутгарттан Флоренция мен Римге аттанды. Саяхат бірнеше айға созылды, бірақ ол неміс ғалымын бірнеше итальяндықтармен, әсіресе Флоренциядағы Медичи академиясымен байланыстырды; графпен байланысы тұрақты болды, ал Штутгартқа оралғаннан кейін Эберхардтың сарайында маңызды лауазымдарға ие болды. Пфефферкорн, өзі яһуди дінінен христиан дініне ауысқан, яһудилерге қарсы белсенді түрде уағыз айтты және Талмудтың көшірмелерін жоюға тырысты, сондай-ақ Реухлинмен ұзаққа созылған памфлеттер соғысына қатысты. Ол былай деп жазды: «Яһудилердің христиан болуына кедергі келтіретін үш себеп бар: біріншісі – өсімқорлық; екіншісі – уағыздарды тыңдау үшін христиан шіркеулеріне баруға мәжбүр емес; үшіншісі – олар Талмудты құрметтейді». Пфефферкорнның жоспарларын Кельн доминикандары қолдады; 1509 жылы ол императордан христиан дініне қарсы бағытталған барлық еврей кітаптарын тәркілеуге рұқсат алды. Осы мандатты алып, ол Штутгартқа барып, оны орындау үшін юрист және сарапшы ретінде Рейхлиннің көмегін сұрады. Рейхлин мандаттағы кейбір формальды талаптардың болмауына байланысты талаптан бас тартты, бірақ ол енді бейтарап бола алмады. Пфефферкорнның жоспарларын жүзеге асыру қиындықтарға әкеліп соқты және Максимилианға жаңа шағым жасалды. 1510 жылы император Максимилиан Реухлинді мәселені қарауға шақырылған комиссияға тағайындады. Оның жауабы Штутгартта 1510 жылғы 6 қазанда жазылған; онда ол кітаптарды алты классқа бөледі – ешкім жоятын кітаптан басқа – және әр классқа қарап отырып, христиан дінін ашық қорлайтын кітаптардың өте аз екенін және көпшілігі еврейлердің өздері үшін құнды емес екенін көрсетеді, ал қалғандары паптық және императорлық заңмен рұқсат етілген еврейлердің құлшылығына қажетті еңбектер немесе құндылығы мен ғылыми қызығушылығы бар, сондықтан оларды христианнан өзге сеніммен байланысты болғандықтан құрбан етуге болмайды. Ол императорға он жыл бойы әрбір неміс университетінде еврей тілінде екі кафедра құру туралы жарлық шығаруды ұсынды. Максимилианның басқа сарапшылары барлық кітаптарды яһудилерден алу керек деп ұсынды; және император әлі де күмәнмен қарағандықтан, қарсыластары өздерінің жаман жетістіктерінің бар кінәсін Реухлинге тастады. 1511 жылы Франкфурт жәрмеңкесінде Пфефферкорн Реухлинге пара берілді деп жариялаған (Handspiegel wider und gegen die Juden) жағымсыз жалған хабар таратты. Реухлин өзін Аугенспигель (1511) деп аталатын памфлетте қорғады, оны Кельн университетінің теологтары басып тастауға тырысты. 1512 жылғы 7 қазанда олар инквизитор Якоб ван Хогстраатенмен бірге Аугенспигельді тәркілеу туралы императорлық бұйрық алды. 1513 жылы Реухлин инквизиция сотының алдына шақырылды. Ол теологияда түзетулерді қабылдауға дайын болды, бірақ ол айтқан сөздерін қайтара алмады; және жаулары оны бұрышқа итермелеуге тырысқанда, ол оларды ашық қарсылықпен қарсы алды. Университеттерден пікірлер сұралды және барлығы Реухлинге қарсы болды. Тіпті Париж (тамыз 1514) Аугенспигельді айыптап, Реухлинді кері қайтаруға шақырды. Осы кезде Майнцтағы бас инквизитордың алдында ресми сот процесі басталды. Бірақ Реухлин сот құзырлығын Шпайер епископтық сотына өзгертуге қол жеткізді. Реухлиннің ісі шіркеуде үлкен жарылысқа әкеп соқты және ақырында іс Римдегі паптық сотқа жетті. Сот шешімі 1516 жылдың шілдесіне дейін берілмеді; және содан кейін, шешім Реухлинге қатысты болғанымен, сот процесі жай ғана тоқтатылды. Римде қараңғылыққа қарсы күрескендер оңай жазадан құтылып, тек жартылай айыпталып қалды, бірақ Германияда оларға күшті соққы берілді. Реухлиннің қорғанында «Virorum Epistolæ Clarorum ad Reuchlinum Phorcensem» (Пфорцхаймдық Реухлинге танымал адамдардың хаттары) жарияланды. Оған жақын уақытта «Epistolæ Obscurorum Virorum» (Белгісіз адамдардың хаттары) атты сатиралық жинақ жарық көрді, ол оның айыптаушыларын қорғауға арналған болып көрінгенімен, шын мәнінде оларға қарсы бағытталған. Бұл құжат Реухлиннің қарсыластарына төгілген мысқыл олардың ешқайсысына тірі қалуға мүмкіндік бермеді. Ульрих фон Хуттен және Франц фон Зикинген Реухлиннің қарсыластарына оның материалдық зиянын өтеуге бар күштерін жұмсады; олар тіпті Кельн және Шпайер доминикандарына қарсы феодтық соғысқа қаулы қабылдады. 1520 жылы Франкфуртта істі тергеу үшін комиссия отырды. Ол Хогстраатенді айыптады. Бірақ Римнің соңғы шешімі Реухлинге өтемақы төлемеді. Ақырында дау аяқталды; халықтың қызығушылығы суып, толығымен лютерандық мәселеге сіңіп кетті, және Реухлинге жаңа шабуылдардан қорқуға себеп болмады. 1517 жылы ол Лютер ұсынған тезистерді алғанда, «Құдайға шүкір, соңғысы оларды осылай көп жұмыс істеуге мәжбүр ететін адамды тапты, олар менің қарттығымды тыныштықта аяқтауға рұқсат беруге мәжбүр болады» деп айғайлады. Осы оқиға протестанттық реформацияның басталуына көмектесті. Протестантизмге бейімділік күдігіне ілінгенімен, Реухлин ешқашан католик шіркеуін тастамады. 1518 жылы ол Виттенбергтегі еврей және грек тілдерінің профессоры болып тағайындалды, бірақ оның орнына оның жүрегін туысы Меланхтонға берді.

Johann Reuchlin was born at Pforzheim in the Black Forest in 1455, where his father was an official of the Dominican monastery. According to the fashion of the time, his name was graecized by his Italian friends into Capnion (Καπνίων), a nickname which Reuchlin used as a sort of transparent mask when he introduced himself as an interlocutor in the De Verbo Mirifico. He remained fond of his home town; he constantly calls himself Phorcensis, and in the De Verbo he ascribes to Pforzheim his inclination towards literature. In Basel he made the acquaintance of the bookseller Johann Amerbach, for whom he prepared a Latin lexicon (Vocabularius Breviloquus, 1st ed, 1475–76), which ran through many editions. This first publication, and Reuchlin's account of his teaching at Basel in a letter to Cardinal Adrian (Adriano Castellesi) in February 1518, show that he had already found his life's work. He was a born teacher, and this work was not to be done mainly from the professor's chair. By 1477, Reuchlin had left Basel to seek further Greek training with George Hermonymus in Paris, and to learn to write a fair Greek hand that he might support himself by copying manuscripts. And now he felt that he must choose a profession. His choice fell on law, and he was thus led to the great school of Orléans (1478), and finally to Poitiers, where he became licentiate in July 1481. From Poitiers, Reuchlin went in December 1481 to Tübingen with the intention of becoming a teacher in the local university, but his friends recommended him to Count Eberhard of Württemberg, who was about to travel to Italy and required an interpreter. Reuchlin was selected for this post, and in February 1482 left Stuttgart for Florence and Rome. The journey lasted but a few months, but it brought the German scholar into contact with several learned Italians, especially at the Medicean Academy in Florence; his connection with the count became permanent, and after his return to Stuttgart he received important posts at Eberhard's court. Pfefferkorn, himself converted from Judaism, actively preached against the Jews and attempted to destroy copies of the Talmud, and engaged in what became a long running pamphleteering battle with Reuchlin. He wrote that "The causes which hinder the Jews from becoming Christians are three: first, usury; second, because they are not compelled to attend Christian churches to hear the sermons; and third because they honor the Talmud.". Pfefferkorn's plans were backed by the Dominicans of Cologne; and in 1509 he obtained the emperor's authority to confiscate all Jewish books directed against the Christian faith. Armed with this mandate, he visited Stuttgart and asked Reuchlin's help as a jurist and expert in putting it into execution. Reuchlin evaded the demand, mainly because the mandate lacked certain formalities, but he could no longer remain neutral. The execution of Pfefferkorn's schemes led to difficulties and to a new appeal to Maximilian. In 1510, Reuchlin was appointed by Emperor Maximilian to a commission that was convened to review the matter. His answer is dated from Stuttgart, 6 October 1510; in it, he divides the books into six classes — apart from the Bible which no one proposed to destroy — and, going through each class, he shows that the books openly insulting to Christianity are very few and viewed as worthless by most Jews themselves, while the others are either works necessary to the Jewish worship, which was licensed by papal as well as imperial law or contain matter of value and scholarly interest which ought not to be sacrificed because they are connected with another faith than that of the Christians. He proposed that the emperor should decree that for ten years there should be two Hebrew chairs at every German university, for which the Jews should furnish books. Maximilian's other experts proposed that all books should be taken from the Jews; and, as the emperor still hesitated, his opponents threw on Reuchlin the whole blame of their ill success. Pfefferkorn circulated at the Frankfurt Fair of 1511 a gross libel (Handspiegel wider und gegen die Juden) declaring that Reuchlin had been bribed. Reuchlin defended himself in a pamphlet titled Augenspiegel (1511), which the theologians at the University of Cologne attempted to suppress. On 7 October 1512, they, along with the inquisitor Jacob van Hoogstraaten, obtained an imperial order confiscating the Augenspiegel. In 1513, Reuchlin was summoned before a court of the inquisition. He was willing to receive corrections in theology, which was not his subject, but he could not unsay what he had said; and as his enemies tried to press him into a corner, he met them with open defiance in a Defensio contra Calumniatores (1513). The universities were now appealed to for opinions and were all against Reuchlin. Even Paris (August 1514) condemned the Augenspiegel, and called on Reuchlin to recant. Meantime a formal process had begun at Mainz before the grand inquisitor. But Reuchlin managed to have the jurisdiction changed to the episcopal court of Speyer. The Reuchlin affair caused a wide rift in the church and eventually the case came before the papal court in Rome. Judgment was not finally given till July 1516; and then, though the decision was really for Reuchlin, the trial was simply quashed. And while the obscurantists escaped easily at Rome, with only a half condemnation, they received a crushing blow in Germany. In Reuchlin's defense, Virorum Epistolæ Clarorum ad Reuchlinum Phorcensem (Letters of famous men to Reuchlin of Pforzheim), had been published. It was closely followed by Epistolæ Obscurorum Virorum (Letters of obscure men), a satirical collection purporting to defend his accusers, but actually directed against them. No party could survive the ridicule that was poured on Reuchlin's opponents by this document. Ulrich von Hutten and Franz von Sickingen did all they could to force Reuchlin's enemies to restitution of his material damages; they even threatened a feud against the Dominicans of Cologne and Spires. In 1520, a commission met in Frankfurt to investigate the case. It condemned Hoogstraaten. But the final decision of Rome did not indemnify Reuchlin. The contest ended, however; public interest had grown cold, absorbed entirely by the Lutheran question, and Reuchlin had no reason to fear new attacks. When, in 1517, he received the theses propounded by Luther, he exclaimed, "Thanks be to God, at last, they have found a man who will give them so much to do that they will be compelled to let my old age end in peace." that this affair helped spark the Protestant Reformation. Although suspected of a leaning toward Protestantism, Reuchlin never left the Catholic Church. In 1518, he was appointed professor of Hebrew and Greek at Wittenberg, but instead sent his nephew Melanchthon.

Лютерге әсер еткен

Лютердің Галатиялықтарға жазған түсіндірмесінде сенім арқылы әділдікке ие болуды "нағыз Кабала" деп айтуы Реухлиннің ықпалымен байланысты деп түсіндіріледі. Лютер еврей тілі сарабы ретінде Реухлинмен ақылдасып, "De Arte Cabalistica" еңбегін өз пікірін дәлелдеу үшін пайдаланған. Алайда, Лютер Реухлиннің "De rudimentis hebraicis" кітабында Исаның есіміндегі еврей әріптері "жасырын Құдай" дегенді білдіретіні туралы пікіріне қарсы болды, себебі бұл Матай 1:21 тарауында айтылған "Ол халқын күнәларынан құтқарады" деген мағынаға қайшы келді.

Өмірінің соңы

Реухлин өзінің айыптаушыларына қарсы жеңісін ұзақ уақыт бойы бейбітшілікпен сезінбеді. 1519 жылы Штутгартты ашаршылық, азаматтық соғыс және оба жайлады. Діни пікір таластарының күшеюіне байланысты туған алаңдаушылыққа жауап ретінде, Леон X 1520 жылғы 23 маусымда Реухлиннің «Аугеншпигель» еңбегін «ұятты және қорлаушы» деп айыптап, Кельн университетінің алдыңғы айыптауын бекітті. 1519 жылдың қарашасынан 1521 жылдың көктеміне дейін, тәжірибелі мемлекет қайраткері Ингольштадт университетінде пана тапты, онда Бавариялық Вильгельм оған профессорлық қызметке тағайындады.