Кіріспе
Хат (лат. epistle, /’pɪsəl/) – адамға немесе адамдар тобына жолданған, көбінесе әдемі әрі ресми түрде жазылған, білім беру мақсатын қамтитын жазу. Хат жазудың эпистоль жанры ежелгі Египетте хатшылық мектептерінің оқу жоспарының бір бөлігі ретінде кең таралған. Жаңа өсиеттегі апостолдардың христиандарға жазған хаттары әдетте хаттар деп аталады. Пауылға жатқызылатын хаттар Пауылдың хаттары деп, ал қалғандары католик (яғни "жалпы") хаттары деп белгіленеді.
the literary genre of letter writing
An epistle (/ᵻ/'/p//ɪ//s//əl/; ) is a writing directed or sent to a person or group of people, usually an elegant and formal didactic letter. The epistle genre of letter writing was common in ancient Egypt as part of the scribal school writing curriculum. The letters in the New Testament from Apostles to Christians are usually referred to as epistles. Those traditionally attributed to Paul are known as Pauline epistles and the others as catholic (i. e., "general") epistles.
Ежелгі Мысыр хаттары
Ежелгі мысырлықтар көбінесе педагогикалық мақсаттармен хаттар жазды. Египтолог Эдвард Вент (1990) Бесінші династияның фараоны Джедкаре Исеси – уәзірлеріне жіберген көптеген хаттарында хат жанрының алғашқы өкілдерінің бірі болды деп есептейді. Оның пайда болуы Ескі патшалықтың Алтыншы династиясы кезінде нақты айғақталған, ал Он бірінші династия кезінде жазылған «Кемит кітабы» атты оқулықта маңызды орын алады.
Ашылу/саламдасу
Қазіргі хаттардан өзгеше, хаттар көбінесе автордың атымен басталып, одан кейін алушысының аты келтіріледі (мысалы, Філіпіліктерге 1:1 қараңыз). Хатты жазған хатшы (немесе дұрысырақ айтқанда, amanuensis) хаттың соңында есімдері аталуы мүмкін (мысалы, Римдіктерге 16:22). Пошта жүйесі болмағандықтан, хат жеткізушінің аты да көрсетілуі мүмкін (мысалы, Ефестіктерге 6:21–22). Пауылдың хаттарында автор мен алушы аталғаннан кейін, көбінесе "Сіздерге инаят пен бейбітшілік болсын!" деген сәлемдемемен басталады. "Инаят" – грек мәдениетінде кең таралған сәлемдесу, ал "бейбітшілік" (шалом) – еврейлердің дәстүрлі сәлемдесуі; бұл Пауылдың еврей діні мен грек мәдениетіндегі екі жақтылығын көрсетеді. Тыңдаушыларға алғыс айту да мүмкін. Әдеттегі хаттарда денсаулық тілеу немесе дұғамен аяқталады.
Мазмұны/орты
Бұл бөлім негізгі тақырыпты қысқаша баяндайтын кіріспе мәлімдемемен басталады.
Пауылдың хаттары
Пауылдың хаттары, сондай-ақ Пауылдың хаттары немесе Пауылдың жазбалары деп те аталады, – Жаңа Келісімдегі он үш кітап, олардың авторлығы даулы болғанымен, апостол Пауылға жатқызылады. Осы хаттардың арасында христиандық ең ерте қолжазбалары да бар. Олар ерте христиандардың сенімдері мен дау-дамайларын түсінуге көмектеседі. Жаңа Келісімнің канонының бір бөлігі ретінде, олар христиан теологиясы мен этикасының негізгі мәтіндері болып табылады. Еврейлерге арналған хат, автор аты көрсетілмегенімен, дәстүрлі түрде Пауылдың хаты саналды (бірақ Ориген б.з. 3-ші ғасырында оның авторлығына күмән келтірген), алайда 16-шы ғасырдан бастап Пауыл авторлығына қарсы пікірлер күшейді және қазіргі таңда көптеген ғалымдар оны Пауылға жатқызбайды, себебі стиль және мазмұны бойынша ол оның басқа хаттарынан өзгеше. Көптеген ғалымдар Пауылдың шын мәнінде жеті хат жазғанымен, Пауыл атынан жазылған төрт хаттың (Ефестіктерге, Бірінші Тімотеге, Екінші Тімотеге және Титке) псевдоэпиграфтық екеніне, ал тағы екі хаттың (Екінші Салоникалықтарға және Колостықтарға) авторлығы күмәнді екеніне келіседі. Бұл хаттардың стиліне, тіпті теологиялық мазмұнына әсер еткен болуы мүмкін. Пауылдың хаттары әдетте Апостолдардың істері мен католик хаттарының арасында орналасады. Дегенмен, көптеген грек қолжазбалары жалпы хаттарды бірінші орынға қойса, ал кейбір кіші әріптер (175, 325, 336 және 1424) Пауылдың хаттарын Жаңа Келісімнің соңына орналастырады.
Католик (яғни "жалпы") хаттар
Католик хаттары (сонымен қатар жалпы хаттар деп те аталады) – Жаңа Өсиеттің жеті хаты. Жаңа Өсиетте кездесетін ретімен тізілген католик хаттары:
Литургиялық қолдану
Литургиялық контексте, «хат» термині Жаңа өсиеттегі хаттардан (Пауылдың хаттары мен жалпы хаттар) – кейде Елшілердің істері кітабынан немесе Жоханның аяны кітабынан, бірақ Төрт Ізгі хабардан емес – белгілі бір күні немесе жағдайда оқылатын нақты бір үзіндіні білдіруі мүмкін.
Батыс шіркеулері
Рим-католиктердің және англикандықтардың әдеттегі миссасы мен Евхаристиясында хаттар, жиналыс дұғасы мен Ізгі хабарды оқу арасында оқылады. Осы хаттарға арналған грегориандық әндердің ерекше әуені бар (tonus epistolae). Салтанатты мисса кезінде хаттар әнмен немесе әуенмен оқылса, оны субдиакон оқиды. Лүтерандық құлшылықта хаттарды градиент пен Ізгі хабарды оқу арасында ақсақал немесе епископ оқиды.
Шығыс шіркеулері
Шығыс православие шіркеуінің және Византия ритуалдық католиктердің құдайлық литургиясында хат оқу Апостол деп аталады (осы атау оны оқылатын жинаққа да беріледі). Апостолға Елшілердің істері мен хаттары кіреді, бірақ Апокалипсис (Жоханның аяны) ешқашан кірмейді. Латын литургиялық рәсімдерінен айырмашылығы, Ескі өсиеттен ешқашан оқылмайды. Жыл бойының барлық күндері үшін хаттар бар, бірақ Ұлы оразаның апта күндерінде, Құдайлық литургия өткізілмейтін күндерден басқа. Бұл күнделікті хаттар оқу Пасха циклының бөлігі болып табылады және түпкілікті түрде Пасха (құрылыс) күніне байланысты. Сонымен қатар, көптеген әулиелердің мерекелері мен еске алулар үшін арнайы хаттар белгіленген. Бір литургия барысында Апостолдан бір, екі немесе үш хат оқылуы мүмкін. Хат Прокемен мен Аллилуйя арасында оқылады. Хат оқуы әрқашан Ізгі хабар оқуымен байланысты, бірақ кейбір қызметтерде, мысалы, таңғы құлшылықта Ізгі хабар оқылады, ал хат оқылмайды (кейбір мерекелерде (әдетте елшілерге арналған) кешкі құлшылықта үш хат оқылады, бірақ Ізгі хабар оқылмайды). Құдайлық литургиядан басқа, көптеген қызметтерде хат пен Ізгі хабар оқылады. Мұндай қызметтерге көбінесе Прокемен мен Аллилуйя да кіреді. Хатты оқырман оқиды, ал Иерархиялық литургияда (епископтың басқаруымен өтетін құдайлық литургияда) оны диякон оқиды. Хатты оқитын адам Прокеменнің аяттарын да оқиды.
Орта ғасырдағы хаттар
Орта ғасырларда хат жазу өнері көптеген оқулықтарда оқытылды, ал ars dictaminis нұсқаулық әдебиеттің маңызды жанрына айналды. Хат жазу қажеттілігі көбінесе ерте орта ғасырларда азаматтық өмірдің нашарлауымен және Рим жолдары жүйесінің құлдырауымен байланысты болды. Бұл факторлар сауатты адамдарды өздері саяхаттаудың орнына, қызметтік мәселелерді хат арқылы шешуге мәжбүр етті. Сол кезеңнің жалпы тілі – латын тілінде көптеген хаттар мен хат жазу нұсқаулықтары жазылды.