Кіріспе

Грекияның Боэотияның оңтүстік-шығысындағы ежелгі қала

Платея (/p//l//ə/'/t//iː//ə/; Платая) – Боэотияда, Аттикамен шекараға жақын, Цитаэрон тауының етегінде орналасқан ежелгі грек қала-мемлекеті. Ол Цитаэрон тауы мен Асоп өзені арасында, Теба қаласымен шекарасында жатқан. Оның тұрғындары платалықтар (Πλαταιαί; Plataiaí, Plataenae) деп аталған. Б.з.д. 479 жылы грек қала-мемлекеттерінің одағы парсыларды жеңген Платея шайқасы осы жерде болды. Платея ежелгі Грекияның классикалық кезеңінде бірнеше рет қирап, қайта салынды. Қазіргі грек қаласы Платея оның қираған орындарының жанында орналасқан.

Ерте тарих

Платея қола дәуірінде қоныстанған. (Ол Гомердің "Илиада" кітабында басқа да боэотиялық қалалармен бірге есімдері аталған.) Жергілікті дәстүрге сәйкес, географ Паузанияс баяндайтын болса, оның халқы "жерден туған" (автохтонды немесе жергілікті) деп есептелген. Қаланың аты ежелгі патша Асоптың қызының құрметіне берілген, ал жақын жердегі өзен де оның атымен аталады. Ежелгі тебандықтар, қалаға билік етуді қалағандар, Платеяны өздері құрған деседі. 520 ж.б.д. Платея Фиваның үстемдігіне бағынуға құштар емес еді, және осы күшті көршіге өз күштерімен қарсы тұра алмағандықтан, Спартадан қорғау іздеді. Алайда, спарталықтар: "Біз тым алыс тұрамыз, көмегіміз сіздерге тиімсіз болар еді", - деп бас тартып, "Сіздер құлдыққа түскенше біз бұл туралы білмей қалуы мүмкін. Афиналықтардың қамқорлығына жүгінулеріңізді кеңес етеміз, өйткені олар сіздердің көршілеріңіз және көмек көрсетуге жарамды", - деді. Бұл сөзді Геродот жазған, ол спарталықтардың мұндағы мақсаты Афина мен Фива арасына дұшпандық тудыру болғанын айтады. Соңында Платея Афинамен тығыз одақ құрып, оның халқы барлық келесі тарихында адал болды.

Парсы соғыстары (Марафон мен Платая шайқастары)

Персия патшасы Дарий 490 жылы Атиканы басып алу үшін әскер жібергенде, Платая 1000 сарбазды Марафон шайқасына Афинмен бірге күш қосуға жіберді және сол жеңістің даңқымен бөлісті. Он жыл өткен соң, олар өз кемелері болмаса да, Афина флотының құрамында Артемизий шайқасына қатысты. Парсы әскерінің жақындауымен олар отбасыларын және мүлкін қаладан шығарып алу үшін Саламис шайқасынан қалып қойды. Персиялықтар келгеннен кейін қаласы толығымен өртеніп кетті. Келесі жылы (479 ж.) олардың жері Платая шайқасының орын алған жері болды, бұл шайқас Грекияны парсы шабуылшыларынан құтқартты. Осы шайқаста біріккен грек әскері парсы қолбасшысы Мардонийдің әскерімен Асоп өзенінің жанындағы жазықта кездесті. Жеңіс Платая жерінде туғандықтан, оның азаматтары одақтас гректерден арнайы құрмет пен сыйлықтар алды. Оларға 80 таланттан тұратын үлкен сома берілді, оны Афина құдайына арнап ғибадатхана салуға жұмсады. Сонымен қатар, оларға жыл сайын шайқаста қаза тапқан жауынгерлердің қабірлеріне құрмет көрсету және әр төрт жыл сайын гректердің парсы жегінен азаттығын еске алу үшін Элеутерия мерекесін өткізу міндеті жүктелді. Бұл мереке Платаяда ғибадатханасы салынған Зевс Элеутерийге арналған болатын. Осы қызметтері үшін жиналған гректер қаланың тәуелсіздігіне және оның аумағының бұзылмауына кепілдік беруге ант берді.

Пелопоннес соғысы

Платая қайта құрылды және оның тұрғындары Пелопоннес соғысы басталғанға дейін зорлық-зомбылықсыз өмір сүрді. Б.з.д. 431 жылғы көктемде, соғыс ресми түрде жарияланбастан бұрын, 300 фивандық Платаяны басып алуға тырысты. Оларды түнгі уақытта Тебаға көңіл білдіретін топтың мүшелері қала қабырғаларына кіргізді, бірақ платалықтар шабуылды тез байқап, басқыншылармен қақтығысты. Олар түні бойы көптеген адамдарды өлтіріп, 180-ін тұтқынға алды. Аз ғана адам қашып құтылды. Афинаға төңкеріс әрекеті туралы хабар жіберілді, содан кейін тұтқындар өлім жазасына кесілді. Афиналықтар қырғынға қайғырып, қаланы одан әрі шабуылдан қорғау үшін гарнизон жіберді. Осы оқиға Афина мен Спарта арасындағы соғыстың бастауы болды. Соғыстың үшінші жылы (б.з.д. 429 ж.) Спарта патшасы Архидамы басқаратын Пелопоннес әскері Платаяны қоршауға алды, қаланың Парсы соғысынан кейін кепілдік берілген қорғауын бұзғанын, Афинамен одақтастығын жалғастырғанын мәлімдеді. Қаланы бейтарап деп жариялауды немесе Афинамен одақтастығын сақтауды шешуге келгенге дейін платалықтар бітім туралы келісімге келді, осы уақытта олар қарттарын, әйелдерін және балаларын Афинаға, сондай-ақ Афинаның не ойлайтынын білу үшін жіберілген елшілермен бірге жіберді. Соңында олар одақтастықты сақтауға шешім қабылдады, бұл келесі шабуылға жол ашты. Қаланың қалған гарнизоны тек 400 азаматтан, 80 афиналықтан және үй шаруашылығын басқару үшін келген 110 әйелден тұрды. Дегенмен, бұл шағын күш Пелопоннес әскерінің бүкіл армиясына қарсы тұрды, ол қаланы басып алуға көптеген сәтсіз әрекеттерден кейін шабуылдан бас тартып, қоршауды блокадаға айналдырды. Олар қаланың айналасын екі параллель қабырғадан тұратын қоршаумен қоршады, қабырғалардың арасы 16 фут болатын, әр жағында ор қазылды. Содан соң, қаланы қорғау үшін аздаған күшін қалдырып, басып алушы әскер үйлеріне қайтты. Блокаданың екінші жылында (б.з.д. 428 ж.) қоршаудағы 212 адам түнгі уақытта қоршау қабырғаларын асып өтіп, Афинаға аман-есен жетті. Келесі жазда (б.з.д. 427 ж.) Платаяда қалғандар азық-түлік жетіспеуіне байланысты Пелопоннес әскеріне бас берді. Спарталықтардың «сот отырысында», қалаға негізсіз шабуыл жасауға қарсы олардың аргументтері ескерілмеді, олар өлім жазасына кесілді және барлық жеке үйлер тебандықтармен жермен-жексен етілді. Кейіннен соңғылары қалдықтарды Гераның жергілікті киелі орны үшін қонақ үй мен шіркеу салу үшін пайдаланды. Бұл жерлер Платаяға шабуыл жасауға дейін Фибаны қолдаған платалықтарға бөлінді.

Скьонеге көшіру

423 жылға дейін Афина мен Спарта Пелопоннес соғысы кезінде бір жылдық уақытша келісімге келді. Келісімнің бірі – келісімге қол қойылғаннан кейін жаңа жаулаулар мен көтерілістер болмайтындығы. Халкидикадағы Сион қаласының халқы осы шамада көтеріліс жасады, ал Спарта оның келісімге дейін болғанын мәлімдесе, Афинаның барлауынша, ол келісімнен кейін болды. Содан кейін Афина ассамблеясы "Сиондықтарды жазалау және өлімге кесу" туралы қаулы қабылдады. Келесі жылы олар қаланы қоршап, соңында бағындырып, 420 жылы қаулыны орындады. Бұл орындалғаннан кейін, олар қаланы Афинада тұратын Платеялықтарға жаңа мекен ретінде берді. Пелопоннес соғысының аяқталуымен Афина Сионды эвакуациялауға мәжбүр болды, ал Платеялықтар Афинада қайтадан құшақ жайып қарсы алынды.

Анталькидас тыныштығы (Патшаның тыныштығы)

Платалықтар Афинада Персияның Ұлы патшасы Анталкида бейбітшілігі орнатылғанға дейін (б.з.д. 387 ж.) тұрып жатты, ол барлық грек қалаларының автономиясын кепілдеді. Спарталықтар, Тебаның күшін кемсітуге асыққандықтан, Платалықтарды туған қалаларына қайтару үшін осы мүмкіндікті пайдаланды. Бірақ Платалықтар өз қалаларын ұзақ уақытқа иелене алмады. Тебаның тәуелсіздігіне үнемі қауіп төнгендіктен, Спарта оны қорғау үшін гарнизон сақтап, Теспия мен Орхомен қалаларында да орналастырды. 370-ші жылдары Афина мен Теба Спартаға қарсы соғысқа шықты, ал лакедемондықтар Теспа мен Платеяны Беотияға шабуылдар жасау үшін, тебалықтардың ауылдарын тонау үшін қолданды. Бірнеше жылдан кейін, кейде афиналықтардың көмегімен, тебалықтар осы қақтығыстарда басымдыққа ие бола бастады. 375 жылы Спарта басқа жорықтармен айналысып, бұл аймаққа күш жібермеді, соның салдарынан Теба осы қалаларды Боеотия Федерациясына қайтаруға мәжбүр етті. Платалықтар шабуылға ұшырамаса да, тәуелсіздігін қайта жоғалтты. Келесі екі жылда Платалықтар Тебаның қатаң билігіне наразылық білдірді. Бір кезде – ежелгі дереккөздерде жыл 373, 372 және 371 деп әртүрлі айтылады – олар екі қала арасындағы ұзақ жылдарға созылған одақты қалпына келтіру үшін Афинаға жүгінді. Бұл, әрине, Тебалықтарды ашуландырды, және олар Афина жауап берер алдында Платеяға шабуыл жасады. 427 жылғы шабуылдан айырмашылығы, бұл жолы Тебалықтар Платалықтарды өлтірмей, оларды қайтадан Афинаға жіберіп, қаланы қиратты. Олар көршілес Теспияға да осылай істеді. (Тебаның Платалықтарға жасаған зұлымдықтары Исократтың «Plataicus» атты сөйлеуінде баяндалды, оны осы уақытта Афинадағы Ассамблея алдында Платалық спикер айтқан болуы мүмкін. Дегенмен, ол кейіннен жарияланып, Исократтың еңбектерінің ішінде сақталды.) Осы әрекеттердің нәтижесінде Афина Тебамен одағын үзді және Спартамен бейбітшілік орнатуға тырысты. 371 жылы Спарта Беотиядағы Левктра шайқасында Тебаға жеңіліп қалды. Келесі екі онжылдық бойы Теба Грекияда үстемдік құрды, Македонияның күшеуі мен Филипп II-нің бүкіл аймаққа гегемониясын кеңейту науқанына дейін. Осы уақыт ішінде Платалықтар Афинада жер аударылып өмір өтті.

Хаерония шайқасы

338 жылға дейін Афина мен Македония арасындағы үзбей келе жатқан соғыс Филипп әскерін Оңтүстік Грекияға әкелгенде шешімін тапты. Соңғы сәтте, жылдар бойы Македониямен одақтас болған Фива, Афинамен бірігіп, оның және оның ұлы Александрға қарсы Солтүстік Беотиядағы Херонея шайқасында күш сынасты. Нәтижесінде Македония күшті жеңіске жетті. Филипп грек қалаларына кейіннен таңған шаралардың ішінде, Платеялықтар өз қалаларына қайта оралды. 335 жылы Фива Александрға қарсы көтеріліс жасады, ол әкесінен бір жыл бұрын таққа отырған болатын. Жауап ретінде Александр қаланы қиратты және аман қалған фивалықтарды құлдыққа салды. Енді олардың үстемдік құруға ниеттенгендері жоқ болғандықтан, Платеялықтар ақыры босады.

Кейінгі жылдар

Филип қайта қалпына келтіргеннен кейін, Платея бірнеше ғасыр бойы қоныстандырыла берді. Бұл жерді біздің заманымыздың 2-ші ғасырында Паузаний аралап, үш ғибадатхананы атап өтті: Гера, Афина Арея және Деметрия Элеусиния. Ол Гераның тек бір ғибадатханасы туралы жазды, оны қала ішінде орналасқан, өте зорлығымен және оны безендірген құрбандықтарымен таң қалдыратын деді. Бұл, мүмкін, Платея қиратылғаннан кейін тебандықтар салған ғибадатхана болған. Геродот еске алған және қала сыртында деп сипаттаған Гераның ескі ғибадатханасы, жаңасы салынғаннан кейін жөнделмеген және Паузаний сапарына дейін жойылған болуы мүмкін. Паузанийдің сөзіне қарағанда, Афина Арея ғибадатханасы Марафон шайқасының олжасының бір бөлігінен салынған; бірақ Плутархтың айтуынша, ол Платея шайқасының олжасынан алынған 80 талантпен салынған (жоғарыда айтылғандай). Ғибадатхана Полигнот пен Онатастың суреттерімен және афиналық мүсінші Федийдің құдай мүсінімен әсемделген. Деметрия Элеусиния ғибадатханасы туралы толық мәлімет жоқ, бірақ ол Аргиопийдегі Деметрия Элеусиния ғибадатханасының жанында болған шайқастың нәтижесінде салынған болуы мүмкін. Паузаний кезінде Зевс Элеутерий ғибадатханасы құрбандық тастағы мен мүсінге дейін кемітілген сияқты. Ол қала сыртында орналасқан. Платея Апулейдің біздің заманымыздың 2-ші ғасырында жазылған "Метаморфозалар" (көбінесе "Алтын есек" деп аталады) атты латын романында кездеседі, онда ол гладиаторлық жекпе-жектер мен жабайы аңдардың көптеген түрлерін қабылдайтын орын ретінде бейнеленген. Платеяның қабырғалары Юстиниан 6-шы ғасырда қайта жаңартылды. Қазіргі Платай ауылы ежелгі қираған орындардың жанында орналасқан. Оның бірнеше ғимараттарының негіздері бүгінге дейін сақталған. Қосымша ақпаратты https://eternalgreece.com/ancient-plataea/ сайтынан табуға болады.

Афина азаматтығы

Платеандықтар мен афиналықтардың арасындағы ерекше қарым-қатынасқа бірнеше сілтеме бар, бірақ оның нақты мәні ғалымдар арасында даулы. Фукидид тебандықтардың сөзін келтіреді: «Сіздер бізге қарсы қорғану үшін Афинаның одақтастары және азаматтары (политай) болдыңыз». Диодор Сицилийлік кейінгі оқиғаны сипаттай келе: «Платеандықтар әйелдері мен балаларымен Афинаға қашып, афиналықтардың құрметіне ие болып, азаматтық құқықтардың теңдігін (изополитея) алды» дейді. Аристофанның «Құрбақалар» (693-4) трагедиясында хор былай пікір білдіреді: «Теңізде бір шайқасқа қатысқан адамдардың Платеандықтарға айналып, құлдардың орнына ие болуы – ұятты нәрсе». Осы үзіндіге қосымша бір ғалым былай деп жазады: «Гелланик айтуынша, теңіз шайқасына қатысқан құлдар босатылып, платалықтармен бірдей азаматтық құқыққа (симполитевсастай) ие болды». Олардың мәртебесін толық түсіндірген Демосфеннің «Неэраға қарсы» сөйлеуі болды. Осы сөйлеу кезінде ол кеңсе қызметкеріне 429 ж.б.д. жер аударылған кезде қабылданған Платеандықтарға қатысты бұрынғы қаулыны оқып беруді бұйырды: «Гиппократтың ұсынысы бойынша, Платеандықтар осы күннен бастап афиналықтар болып есептеледі, азаматтардың толық құқықтарына ие болады, афиналықтардың барлық құқықтарын – азаматтық және діни – бөліседі, тек белгілі бір туысқандыққа жататын діни лауазымдардан басқа, сондай-ақ тоғыз архонттың лауазымына сайланбауға құқылы, бірақ олардың ұрпақтары сайлана алады. Платеандықтар демостар мен тайпаларға бөлінеді; олар бөлінгеннен кейін, ешбір Платеандыққа Афина азаматы болуға рұқсат етілмейді, егер ол Афина халқының сыйлығын алмаса. Егер бұл қаулының дұрыс көшірмесі болса (және оның мәтіні қазіргі заманда сынға ұшыраса), онда бұл мәртебе барлық Платеандықтарға мәңгілікке қолданылмаған, тек ерекше құрметке ие болған адамдар мен олардың балаларына ғана қатысты болар еді. Азаматтық беру туралы бірнеше сілтемелерге сүйенсек, бұл құрмет жылдар бойы Платеядан жер аударылған келесі буынға бірнеше рет берілген болуы мүмкін.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Ариан, Александрдың анабазисі. Форнара, Чарльз В., Аударма құжаттар: Архаикалық дәуірден Пелопоннес соғысының соңына дейін, 1-том. Кембридж: Кембридж университеті баспасы, 1983 жыл. Геродот, "Тарихтар". Паузаний, Грекия сипаттамасы. Прокопий, "Салыныстар туралы". Смит, Уильям, ред. Грек және рим географиясының сөздігі, 2 томдық. Бостон: Литтл, Браун және компания, 1870 жыл. Фукидид, "Пелопоннес соғысы тарихы".