Кіріспе

Адепсіздік – қоғамдық стандарттарға бейімделген моральдық заңдардың бұзылуы. Ол адамның немесе ұйымның дұрыс емес деп білетін нәрсені жасауы немесе ойлауы. Адепсіздік көбінесе адамдарға немесе іс-әрекеттерге қатысты қолданылады, ал кең мағынада топтарға, корпоративтік органдарға және өнер туындыларына да қолданылуы мүмкін.

Ежелгі Грекия

Калликл мен Трасимах – Платонның «Горгий» және «Республика» диалогтарының екі кейіпкері, олар дәстүрлі моральға күдік келтіреді. Аристотель көптеген жамандықтарды, мысалы, қорқақтық пен батырақтықты батылдыққа қатысты артық немесе кемшілік ретінде қарастырды. Ал қызғаныш, кісі өлтіру және ұрлық сияқты кейбір көзқарастар мен іс-әрекеттерді ол өзінен жаман деп санады, мұнда орташа шамаға қатысты кемшілік немесе артықшылық туралы сөз болмайды.

Дін

Ислам, иудаизм және христиан діндерінде күнә – әдепсіздікті түсінудің орталық ұғымы болып табылады. Әдепсіздік көбінесе дінмен де, сексуалдықпен де тығыз байланысты. Макс Вебер рационалды айқындалған діндерді би, маскүнемдік және сексуалдық әрекеттермен байланысты діни тәжірибенің физикалық түрлерімен ұзақ мерзімді күресте екен деп қарастырды. Дюркгейм көптеген ежелгі ғұрыптардың рұқсатты және рұқсатсыз әрекеттер арасындағы шекараны жойғанын көрсетті. Фрейдтің пессимистік қорытындысы: "Кез келген дәуірде әдепсіздік діннен моральдыққа қарағанда кем қолдау тапқан жоқ".

Жыныстық азғындық

Жыныстық мінез-құлықты кодтау барлық адамзат қоғамының тарихи ерекшелігі болды; сонымен қатар оның нормаларының бұзылуын, жыныстық тәртіпсіздікті, ресми және бейресми әлеуметтік бақылау арқылы тексеру де дәстүрлі болған. Бастапқы қоғамдардағы тыйымдар мен табулар дәстүрлі аграрлық қоғамдардағыдан кем болған жоқ. Соңғысында бақылау деңгейі уақытқа және аймаққа қарай өзгеріп отыруы мүмкін, қалалық елді мекендерде ең төменгі деңгейде болды; алайда, соңғы үш ғасырдағы қарқынды қалалану, коммерциялану және модернизация ғана бұрынғы әлемнің шектеулерімен үзіліп, жыныстық кодекстер мен субмәдениеттердің әртүрлі, бәсекелес қоғамын құрды, онда жыныстық өрнек коммерциялық әлемнің жұмысына енгізілген. Дегенмен, жыныстық тәртіпсіздіктің мағынасы соңғы уақыттарда күрт өзгергенімен, қабылдауға болатын шекаралар әлі де көпшілік назарында қатаң бақыланып, бұрынғыдан да шиеленісті болып қалуда, мысалы, АҚШ-та Роу против Уэйд ісінен кейін репродуктивтік құқықтар бойынша ондаған жылдар бойы жүргізілген пікірталас, немесе 21 ғасырдағы Уикипедия мен Amazon-дағы балалар суреттеріне қатысты дау-дамақ осыны көрсетеді. Тарих бойы жыныстық тәртіпсіздіктің анықтамасы қиын, өйткені көптеген түрлі діндер, мәдениеттер мен қоғамдар сексуалдыққа қатысты қайшы көзқарастарға ие болды. Бірақ бүкіл тарих бойы екі жыныстық қатынасқа дерлік барлық адамзат тарапынан жек көрушілікпен қарау қалыптасқан. Бұл екі мінез-құлық – моногамдық, романтикалық қарым-қатынастағы адалдыққа қиянат жасау және жақын туыстар арасындағы инцест. Осы екі нәрседен басқа, тарих бойында кейбір мәдениеттер бүгінгі таңда көптеген мәдениеттерде ұятты деп саналатын жыныстық қатынастарға рұқсат берген, мысалы, туысқандар арасындағы неке, полигиния, жасырын секс, соғыс кезінде зорлау немесе күштеп ассимиляциялау, тіпті зоофилия.

Қазіргі заман

Мишель Фуко қазіргі заманғы әлем тұжырымды мораль ұсынуға шамасы келмейді деп санайтын, ал бұл қабілетсіздіктің философиялық негізі эмотивизмде жатыр. Дегенмен, модернизм көбінесе моральдық емес құлыққа табынумен қатар жүрді, мысалы, Джон Сиарди "Жылаңаш түскі ас" туындысын "наркотикке тәуелділіктің тозағына монументалды моральдық құлау" деп бағалаған кезде.

Адепсіз психоанализ

Психоанализ бастапқыда Вена қаласының әдепсіздік ошағы ретінде көп сынға ұшырады; психоаналитиктердің осырақты және жаман ойлы екендігі айтылды. Алайда Фрейдтің өзі «өзін шындыққа баулыған адам, оның моральдық қағидалары басқаша болса да, әдепсіздік қаупінен толықтай қорғалады» деген пікірде болды. Ницше өзінің этикалық философиясын аморализм деп атады.

Әдебиеттік сілтемелер

Бір оқырман Мелеагерді "әдепсіз ақын" деп сипаттағанына "өліместік ақын" деу керек пе деп сұрағанда, Т. Е. Лоуренс: "Мен әдепсіздікті білемін. Өліместікті бағалай алмаймын. Қалағаныңызша жазыңыз: Мелеагер бізді қорлау үшін соттамайды" деді. Де Квинси "Қиянат – әдепті өнердің бірі ретінде қарастырылғанда" атты еңбегінде әдепсіздіктің (кері иерархиясын) былай баяндады: "Егер адам бір рет кісі өлтіруге бой берсе, ол ұзақ уақыттан соң ұрлыққа аз мән бере бастайды; ал ұрлықтан кейін ол ішімдікке және сенбі күнін сақтамауға, содан кейін кешіктіруге және әдепсіздікке ұшырайды – осы төмендеу жолы".