Кіріспе

Vicia sativa, жалпы ветч, бақша ветч, тара немесе жай ғана ветч деп аталатын, Fabaceae тұқымдасына жататын азотты бекітетін бұршақ тұқымдас өсімдік. Қазіргі кезде ол Антарктида мен Арктикадан басқа барлық құрлықтарда таралған. Түрліліктің орталығы - құнарлы жарты ай деп есептеледі, бірақ қазірге дейін молекулалық растаудың алтын стандарты жоқ. Жалпы ветчтің өсіруі тұқымындағы қоректік құндылығын төмендететін заттардың болуына байланысты шектеулі, бірақ ол Австралия, Қытай және Эфиопияның құрғақ аймақтарындағы ауыл шаруашылығы аймақтарында құрғақшылыққа төзімділігі мен басқа бұршақ тұқымдастарға қарағанда азық заттарға азырақ талаптылығы себепті өсіріледі. Бұл ауыл шаруашылығы аймақтарында жалпы ветч жасыл тыңайтқыш, мал азығы немесе егіс ауыстыру дақылы ретінде қолданылады. Астық егістіктерінде, мысалы, бұршақтарда, жиналған аралас астықтың сапасы төмендегендіктен, көбінесе арамшөп саналады, нәтижесінде фермерлер азырақ табыс алады. Ветч өсірілетін аудандардың жалпы көлемін бағалау үшін ресми жүйе болмағандықтан, бағалаулар әртүрлі. Алайда, Австралиядағы қазіргі өндіріс көлемі жылына 400 000-ға жуық деп есептеледі.

Сипаттама

Викия сатива - жайыла өсетін бір жылдық шөп, қуыс, төрт қырлы, түксіз немесе сирек түкті сабақтары бар, олардың ұзындығы екі метрге дейін жетеді. Жапырақтары тік қосымшалы, кезектесіп орналасқан және күрделі, әрқайсысы 3–8 қарама-қарсы жұп сызықты, сүйірленген, сопақ немесе үшбұрышты, ине тәрізді ұштарға ие жапырақшалардан тұрады, ұзындығы дейін жетеді. Әр күрделі жапырақ тармақталған өрмеге айналады. Бұршаққа ұқсас гүлдер жапырақ қойнауларында жеке немесе жұптарда кездеседі. Гүлдің гүл шоғыры ұзын және жарқын қызғылт-күлгін түсті, сирек ақшыл немесе сары түсті. Гүлдерге көбінесе дала аралары келеді. Жемісі – бұршақ қабығы, ұзындығы дейін жетеді, жаңа піскенде түкті, кейін тегіс, ал піскенде қоңыр немесе қара түсті болады. Оның ішінде 4–12 тұқым болады.

Өсіру

Мал азығы үшін егілген тұқым тығыз себіледі, бірақ тұқымдыққа өсіргенде аз мөлшерде тұқым қолдану керек; әйтпесе өсімдік тым қалың болып, гүл және тұқым өндірісі төмендейді. Тұқымдық үшін себу егіс маусымының басында жасалады, жақсы өнім алу үшін; ал жасыл тыңайтқыш ретінде көктемнің кез келген уақытында себуге болады. Кейде, жаздың соңында себуге де болады, бірақ мұндай кеш себу ұсынылмайды, дегенмен толық өнім алуға мүмкіндік бар. Тұқым себілгеннен кейін және жер мұқият жыртылғаннан соң, бетін тегістеу және қырақтың жұмысын жеңілдету үшін жеңіл доңғалақ жүргізу керек. Сондай-ақ, егілген тұқымды құстардың көп жеп кетпеуі үшін бірнеше күн бойы егістікті бақылау қажет. Егер бидай немесе басқа шөптермен бірге өсірілсе, ветч тік өседі; әйтпесе оның нашар сабақтары жерге жайылуы мүмкін. Ауыл шаруашылығына қолдануға арналған бірнеше сорттары бар, және басқа бұршақ тұқымдас дақылдар сияқты, тұқымға ризобия қосылуы мүмкін. Австралиялық фермерлер үшін Ұлттық Ветч селекциялық бағдарламасы шығарған Vicia sativa-ның жақсартылған сорттары: Тимок, Волга, Расина және соңғы кезде Студеница. Бұл сорттар көбінесе Батыс Австралияда, Оңтүстік Австралияда және Викторияда өсіріледі. 2019 жылы Австралияда жылына 100 мыңнан астам Vicia sativa өсірілді.

Тарих

Жабайы нуғат ұзақ жылдар бойы адам тағамының бір бөлігі болған, мұны Сирия, Түркия, Болгария, Венгрия және Словакиядағы ерте неолит орындарында табылған көмірленген қалдықтар куәландырады. Ежелгі Египеттің династияға дейінгі орындарында және Түркменстан мен Словакияның бірнеше қола дәуірі орындарында да кездеседі. Дегенмен, кейінгі нуғат өсірудің нақты дәлелі тек рим дәуірінде ғана бар. Киелі кітаптың кейбір ағылшын тіліндегі аудармаларында ("Нуғат туралы параболада") айтылған "нуғат" - бұл уытты сұлы, Lolium temulentum болуы мүмкін.

Геном

Vicia sativa кариотипі 5, 6 немесе 7 хромосомадан тұрады, ал алты (n=6) ең көп кездесетін және жақсы сипатталған. Vicia sativa геномының көлемі салыстырмалы түрде үлкен (1,75 Гб), себебі оның құрамында көп мөлшерде қайталанатын ДНҚ бар. Бүкіл геномдық тізбектерді салыстыру нәтижесінде Vicia sativa бұршақпен ең жақын туыс екені анықталды. Жоғары сапалы геномдық тізбек геномдық өңдеу және геномдық іріктеу әдістерін қолдану арқылы дені сау, жоғары өнімді сорттарды шығаруға мүмкіндік береді.