Кіріспе

Хан (/k/ɑː/n/) – Орталық және Шығыс Еуразия даласындағы көшпелі тайпалар арасында патшаны білдіретін тарихи моңғол және түркі атауы. Ол алғаш рет рурандықтарда, содан кейін гөктүріктерде қағанның (егемен, император) түрі ретінде пайда болып, бағынышты билеушіні көрсетеді. Сәлжұқ империясында бұл жоғары ақсүйек атағы болды, ол малик (патша) мен эмирден (князь) жоғары тұрды. Моңғол империясында ол улустың (орда) билеушісін білдірсе, барлық моңғолдардың билеушісі қаған немесе ұлы хан болды. Кейіннен бұл атақтың мәні төмендеді. Сафавид және қажар династиялары кезінде ол провинцияны басқаратын жоғары дәрежелі әскери генералдың атағы болды, ал Моғол Үндістанында бұл сарайдағыларға ғана берілетін жоғары ақсүйек атағы еді. Моғолдардың құлауынан кейін ол кеңінен қолданылып, тегі атауына айналды. Хан және оның әйелдік формалары көптеген жеке есімдерде кездеседі, көбінесе ешқандай ақсүйектік немесе саяси маңызы жоқ, бірақ ол әлі де ақсүйек есімдердің құрамында жиі кездеседі.

Этимология

Терминнің шығу тегі даулы және белгісіз, мүмкін руран тілінен қабылданған сөз. Вовиннің сөзінше, *qa qan "үлкен qan" (*qa "үлкен" немесе "жоғары") сөзі алтайлық емес, керісінше, Proto Yeniseian *qεʔ "ірі" немесе "үлкен" сөздерімен байланысты. Вовиннің пікірінше, qan сөзінің өзінің шығу тегі анықтау қиын. Ол qan сөзінің түпкілікті қайта құрылған прототілде табылмайтынын және түркі, моңғол, қытай және корей халықтары тарапынан kan, qan, han және hwan түрлерінде кеңінен қолданылғанын айтады. Proto Yeniseian сөздері *qij немесе *qaj "билеуші" деген мағынада байланыс болуы мүмкін. Дибо (2007) Хаган/Ханның түпкі этимологиялық түбірі Орта Иран тілінен *hva kama 'өзін-өзі басқарушы, император' дегенді білдіреді деп санайды, бұл Бенвенисттің 1966 жылғы көзқарасына сәйкес келеді. Савельев пен Жонг (2020) Хаган/Ханның этимологиялық түбірі мен оның әйелдік баламасы "хатун" Шығыс Иран тілдерінен, атап айтқанда "Ерте Сака *hvatuñ" тілінен шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді, сонымен қатар куәландырылған соғди сөздері xwt'w 'билеуші' (< *hva tāvya) және xwt'yn 'билеушінің әйелі' (< *hva tāvyani) сөздерін келтіреді.

Тарих

"Хан" атағы алғаш рет 283-289 жылдар аралығында Сяньбей конфедерациясында олардың басшысы үшін қолданылған. Рурандықтар хаган және хан атақтарын императорларына алғаш рет қолданған болуы мүмкін. Алайда, орыс тіл білімі маманы Александр Вовин (2007) және 1229 жылдан бастап Моңғол империясын басқарған Шыңғыс ханның мұрагерлері осы атақты таңдап алды. Шыңғыс ханның өзі қаған (хаган) деп тек қайтыс болғаннан кейін ғана аталды. Мысалы, Мунке хан (1251–1259 жылдары билеген) және Огедей хан (1229–1241 жылдары билеген) "хағандар" болды, бірақ Шағатай хан болған жоқ, өйткені ол Құрултайда Моңғол империясының билеушісі деп жарияланбады.

Асыл және құрметті атақтар

Империялық Парсыда хан (Парсыда ханның әйел түрі – ханум) билеушінің бек (немесе бей) атағынан жоғары атағы болды және әдетте берілген есімнен кейін қолданылды. Қажар сарайында әулетке жатпайтын адамдардың дәрежесі негізінен сегіз сыныпқа бөлінді, әрқайсысына құрметті атақ берілді, оның төртіншісі хан болды, немесе осы контексте Әмір деген сөзбен синонимді, ол қарулы күштердің қолбасшыларына, провинциялық тайпа басшыларына берілді; төмендеу ретімен. Көршілес Осман Түркиясында және кейіннен Түркия Республикасында ханум термині түрік/осман түрік тілінде Ханым деп жазылды. Осман титулы Ханимефенди (сөздік мағынасы – «қожайынның әйелі») де осыдан туындаған. Хан және Хан Бахадур (алтай түбірі baghatur-дан) атақтары, түрік батыры немесе батыры және моңғол баатары («батыр, қаһарман») – Мұғалдардың феодалдық Үндістанында да берілді, олар мұсылман болғанымен түркі тектес болды және осы атақты әсіресе Гауд немесе Бенгал аймағындағы мұсылман билеушілері кезінде армиядағы индус генералдарына берді, кейіннен британдық Радж осы атақты аристократия дәрежесіне теңдейтін құрмет ретінде, көбінесе тәжге адалдығы үшін берді. Хан Сәхиб тағы бір құрметті атақ болды. Үндістандағы ірі мұсылман мемлекеті Хайдарабадта хан, билеуші Низамның мұсылман қызметкерлеріне берген аристократиялық атақтардың ең төменгісі болды, хан Бахадур, Наваб (жоғары мұсылман билеушісінің атағы), Джанг, Даула, Мулк, Умара, Джахтан төмен тұрды. Оған балама ретінде хан сарайының индус қызметкерлері үшін Раи атағы қолданылды. Пәкістанның шекаралық штаты Сватта бұл 1914 жылы муллалармен (мұсылман дін қызметкерлерімен) бірге жаңа Әмір-и Шариятты сайлауға кіріскен секулярлық элитаның атағы болды. Бенгал сұлтандығынан белгілі атақтардің тек құрметпен байланысты ма, әлде әскери иерархиямен байланысты ма екені әлі де белгісіз.

Басқа қолданыстар

Көптеген атаулар сияқты, осы терминнің мағынасы да Оңтүстік Азия елдеріне және Орталық Азия мемлекеттеріне тарады, онда ол кең таралған тегіс атаға айналды. Хан және оның әйелдік формалары көптеген жеке есімдерде кездеседі, көбінесе олардың ақсүйектік немесе саяси маңызы жоқ, бірақ ақсүйектердің есімдерінде де жиі қолданылады. Әсіресе Оңтүстік Азияда бұл тегіс ата көптеген Оңтүстік Азия мұсылмандарының есімдеріне енген, олардың батырлығы үшін түрік моғолдары осы тегіс атаны берген. Бұл атаны балуч және ауан тайпалары кеңінен пайдаланады.