Кіріспе

Құс түрлері
құс

Ағаш құсы (Turdus pilaris) немесе қар құсы – торғайлар тұқымдасының мүшесі. Ол Солтүстік Еуропа және Палеарктика аймақтарындағы орманды және бұталы жерлерде көбейеді. Бұл құс көшпелі, көптеген солтүстік құстар қыс айларында оңтүстікке қарай ұшып кетеді. Ұлыбритания мен Ирландияда сирек кездеседі, бірақ Ұлыбританияда, Оңтүстік Еуропада, Солтүстік Африкада және Таяу Шығыста қыстайды. Ол бәсекелес, жазда моллюскалар, жәндіктер және құрттармен қоректенеді, ал қыста жидектер, дәндер мен тұқымдарды жейді. Ағаш құстары немесе қар құстары көбінесе жыртқыштардан қорғану үшін шағын топтарда ұялайды. Ұясы ағашта салынып, онда 5-6 жұмыртқа болады. Балапандар екі ата-анасымен тамақтанады және екі аптадан кейін ұядан ұшып кетеді. Оңтүстік аймақтарда екі рет жұмыртқалайды, ал солтүстікке қарай бір рет қана жұмыртқалайды. Көшіп бара жатқан және қыстайтын құстар көбінесе үлкен үйірлерге бірігеді, көбінесе қызылқұйрықтармен бірге. Ағаш құсының денесі сопақ, басы, мойны және құйрығы сұр, арқасы қоңыр, қанаттары мен құйрығы қара, қанаттарының асты ақ. Кеудесі мен қабырғалары ұсақ дақтармен жабылған. Кеудесі қызғылт реңді, ал астың қалған бөлігі ақ. Еркек және ұрғашы құстар сыртқы түрі жағынан ұқсас, бірақ ұрғашылары аздап қоңыр. Еркек құстың қарапайым, шулы әні бар, ал құстардың әртүрлі дауыстық ұшу және ескерту шақырулары бар.

Таксономия

Шамамен 90 түрге жуық орташа және ірі көлемді құстар Turdus туысына жатады, олардың дөңгелек бас, ұзын, сүйір қанаттары және әдетте әуенді әндерімен сипатталады. Еуропалық әншіл торғай және қараторғай, Африкадан солтүстікке тарағаннан кейін Turdus торғайларының Еуразиялық тегінен ерте бөлініп шыққанмен, далалық торғай Африкадан Кариб аралдарын мекендеген және кейіннен сол аралдардан Еуропаға жеткен ата-бабалардан тараған. Далалық торғайды швед табиғат зерттеушісі Карл Линней 1758 жылғы "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында қазіргі ғылыми атауымен сипаттаған. Линней типтік орналасқан жерін Еуропа деп көрсеткен, бірақ 1910 жылы неміс орнитологы Эрнст Хартерт оны Швециямен шектеді. Turdus pilaris атауы екі жеке латын сөзінен тұрады: Кез келген түрше танылмайды. Ағылшын тіліндегі fieldfare деген жалпы атау кем дегенде 11 ғасырға дейін жетеді. Ескі ағылшын тіліндегі feldefare сөзінің мағынасы .

Сипаттама

Бұл құстың басы, мойны және құйрығы бозғылт сұр, арқасы қоңыр, құйрығы қара, кеудесі ұсақ-ұсақ дақтармен жабылған. Ұшқанда ақ ішкі жағы көзге шалынады. Оның қатал, "цак-так" деген дауысы да ерекше. Аталықтың маңдайы мен басы көкшіл сұр, әр қауырсынының ортасынан қоңыр қара жолақ өтеді. Көз асты мен лорлар қара, көз үстінде ақшыл сызықтар байқалады. Арқасы, артқы мойны және құйрығы көкшіл сұр, әдетте әр құйрық қауырсынының тамырында ақ жолақ болады. Үстіңгі қауырсындары қоңыр, ортасынан қара жолақтар өтсе, ұштары ақшыл. Он төрт құйрық қауырсыны бар, олардың ұштары сүйір, ал сыртқы екеуі қалғандарынан сәл қысқарақ, сондықтан құйрығы дөңгелек болып көрінеді. Олар қоңыр қара, кейбір жарықтарда қараңғы жолақтарды көруге болады. Әр құйрық қауырсынының сыртқы жиегі тамырында сұр, ал сыртқы жұп қауырсындардың ішкі жиегінде тар ақ жолақ бар. Жанағы, кеудесі және жоғарғы кеудесі қаймақ түсті, қоңыр қара дақтармен және жолақтармен жабылған. Төменгі кеудесі кремді ақ, ақшыл түсі бірте-бірте азайса, дақтар да азаяды, ал ішкі жағы да кремді ақ, дақтар тек жоғарғы бөлігінде ғана байқалады. Бастапқы қауырсындары қоңыр қара, алдыңғы жиегі сұр, сыртқы қауырсындарының ішкі жиегі тамырында сұр, ал ішкі қауырсындары тамырында қоңыр. Екіншілік қауырсындары да осыған ұқсас, бірақ алдыңғы жиегі қоңыр. Жоғарғы қанат жамылғылары қоңыр қара, сыртқы жиегі бастапқы қауырсындарына ұқсас. Қолтық және қанат асты жамылғылары ақ, ал құйрық асты жамылғылары қара сұрғылт қоңыр түсті тамырлары мен жиектері және ақ ортасы мен ұштары бар. Мұрыны күшті, сәл қисық, ұшына жақын жерде ойық бар. Қыста қызғылт сары, жоғарғы жамбасы қоңыр, ал екі жамбасы қоңыр қара. Жазда аталықтың мұрыны сары түске боялады. Көздің қарашығы қоңыр, аяқтары қоңыр. Ересектің орташа ұзындығы , қанат ұзындығы және табан ұзындығы. Қанаттарының ені 39-дан 42 см-ге дейін, ал салмағы 80-ден 140 г-ға дейін жетеді.

Аналығы аталыққа өте ұқсас, бірақ үстіңгі бөліктері сәл қоңыр, ал басындағы қауырсындардың қара орталық жолақтары тар. Тамағы мен кеудесі ақшыл, кішірек және сирек дақтармен жабылған. Мұрыны қыстағы аталық мұрынына ұқсас. Жастар ересектерге қарағанда көмескі түсті, қауырсындарында ақшыл жолақтар бар, ал ересектерінде қара жолақтар болады. Бірінші күздегі түлеуден кейін жастар ересектердің қауырсындарын алады. Жерде азық іздегенде, көбінесе қызылқұйрықтармен бірге, топ желге қарсы қозғалады, әр құс тамақтануды жалғастырмас бұрын, жиі тоқтап, айналасына қарайды. Қорқып, желдің бағытымен ұшып кетеді, ал тамақтанатын топ басқа жерде қайта құралады.