Кіріспе
Дәрілік препараттар класы Типикалық антипсихотиктер (сондай-ақ негізгі транквилизаторлар және бірінші буын антипсихотиктер деп те аталады) – 1950 жылдары алғаш рет әзірленген және психозды (әсіресе шизофренияны) емдеу үшін қолданылатын антипсихотикалық препараттар класы. Типикалық антипсихотиктер жедел манияны, алағайлықты және басқа да жағдайларды емдеу үшін де қолданылуы мүмкін. Медициналық қолданысқа енгізілген алғашқы типикалық антипсихотиктер – фенотиазиндер, атап айтқанда, кездейсоқ жағдайда ашылған хлорпромазин. Антипсихотиктердің тағы бір маңызды тобы – бутирофенондар, мысалы галоперидол. Жаңа, екінші буын антипсихотиктер, сондай-ақ атипикалық антипсихотиктер деп аталатындар, соңғыларында қозғалыс бұзылуларының қаупі жоғарырақ болғандықтан, бірінші қатарлы препараттар ретінде типикалық антипсихотиктерді қолдануды көбінесе ығыстырды. Екі буынның да препараттары мидың допаминдық жолдарындағы рецепторларды бұғаттауға бейім, бірақ атипикалық препараттар маркетинг кезінде типикалық антипсихотиктерге қарағанда экстрапирамидалық симптомдарды (ЭПС) тудыру ықтималдығы аз екендігі туралы мәлімдеме жасады. ЭПС Паркинсон ауруына ұқсас тұрақсыз қозғалыстарды, ішкі мазасыздықты және басқа да ерікті емес қозғалыстарды (мысалы, дәріні тоқтатудан кейін де жалғаса алатын кесек дискинезияны) қамтиды. Соңғы зерттеулер бұл препараттардың жанама әсерлерінің ескі препараттарға ұқсас екенін көрсетті, сондықтан жетекші медициналық журнал «The Lancet» өзінің редакциондық мақаласында «бірінші және екінші буын антипсихотиктері терминдерін тастау уақыты келді, өйткені олар бұл айырмашылыққа лайық емес» деп жазды. Типикалық антипсихотиктер ЭПС-ті тудыруға көбірек бейім, ал атипикалық препараттар салмақ алу және II типті диабетке шалдығу қаупін арттыру сияқты жағымсыз метаболикалық әсерлерге көбірек әкеледі.
Typical antipsychotics (also known as major tranquilizers, and first generation antipsychotics) are a class of antipsychotic drugs first developed in the 1950s and used to treat psychosis (in particular, schizophrenia). Typical antipsychotics may also be used for the treatment of acute mania, agitation, and other conditions. The first typical antipsychotics to come into medical use were the phenothiazines, namely chlorpromazine which was discovered serendipitously. Another prominent grouping of antipsychotics are the butyrophenones, an example of which is haloperidol. The newer, second generation antipsychotics, also known as atypical antipsychotics, have largely supplanted the use of typical antipsychotics as first line agents due to the higher risk of movement disorders in the latter. Both generations of medication tend to block receptors in the brain's dopamine pathways, but atypicals at the time of marketing were claimed to differ from typical antipsychotics in that they are less likely to cause extrapyramidal symptoms (EPS), which include unsteady Parkinson's disease type movements, internal restlessness, and other involuntary movements (e. g. tardive dyskinesia, which can persist after stopping the medication). More recent research has demonstrated the side effect profile of these drugs is similar to older drugs, causing the leading medical journal The Lancet to write in its editorial "the time has come to abandon the terms first generation and second generation antipsychotics, as they do not merit this distinction." While typical antipsychotics are more likely to cause EPS, atypicals are more likely to cause adverse metabolic effects, such as weight gain and increase the risk for type II diabetes.
Клиникалық қолданыстар
Типтік антипсихотикалық препараттар дофамин 2 рецепторын (D2) блокадалайды, бұл тыныштандыратын әсерге алып келеді. Антипсихотикалық әсерге қол жеткізу үшін D2 рецепторларының 60-80% толуы қажет деп саналады. Антипсихотикалық препараттардың, оның ішінде типтік антипсихотикалық препараттардың жанама әсері ретінде тардивті дискинезия деп аталатын ауыр жағдай даму қаупі бар. Тардивті дискинезияның даму қаупі созылмалы типтік антипсихотикалық препараттарды ұзақ қолдануға байланысты, және ол жас, жыныс сияқты бірнеше факторларға, сондай-ақ қолданылатын антипсихотикалық препаратқа байланысты өзгереді. Жас науқастар арасында TD кездесу жиілігі жылына шамамен 5% құрайды. Егде жастағы науқастарда бұл көрсеткіш жылына 20%-ға дейін жетеді. Орташа көрсеткіш шамамен 30% құрайды. Тардивті дискинезияны емдеуде тұрақты түрде тиімділігі дәлелденген емдеулердің саны аз, алайда вальбеназин сияқты VMAT2 ингибиторы көмектесуі мүмкін. Сондай-ақ, тардивті дискинезиямен күресіп жатқан науқастарға клозапин альтернативті антипсихотикалық препарат ретінде ұсынылады. Тардивті дискинезия препаратты тоқтату арқылы кері қайтаруы мүмкін, бірақ кейде ол қайтымсыз болады, ал препаратты тоқтату симптомдарды күшейтеді. Нейролептикалық қатерлі синдром (НҚС) – антипсихотикалық емдеудің сирек кездесетін, бірақ қауіпті жанама әсері. НҚС қызба, бұлшықет қатаюы, вегетативтік жүйе дисфункциясы және сананың бұзылуымен сипатталады. Емдеуге себеп болған препаратты тоқтату және симптоматикалық ем кіреді. Жақында типтік антипсихотикалық препараттардың рөлі күмәнді болып тұр, себебі зерттеулер олардың қарт пациенттерде өлім қаупін арттыруы мүмкін екенін көрсетті. New England Journal of Medicine журналында жарияланған 2005 жылғы ретроспективті когорттық зерттеу типтік антипсихотикалық препараттарды қолданумен байланысты өлім қаупінің атипикалық антипсихотикалық препараттарды қолданумен байланысты өлім қаупімен салыстырылатынын көрсетті. Бұл кейбір мамандарды қарт адамдардағы алағайлықты емдеу үшін антипсихотикалық препараттарды кеңінен қолдануды қайта қарастыруға итермеледі, әсіресе көңіл-күйді тұрақтандырушы және құрысуға қарсы препараттар сияқты баламалардың болуымен.
Ұзақ әрекет ететін инъекциялар
Кейбір типтік антипсихотикалық препараттар ұзақ әрекет ететін инъекциялық (LAI) немесе "депо" түрінде жасалған. Депо инъекциялары сондай-ақ, адам күнделікті ауызбен қабылдаудан бас тартқан жағдайда, сот шешімімен белгіленген емдеуге мойынсұнуын қамтамасыз ету үшін, еріксіз ұсталған адамдарға қолданылады. Бұл препаратты қабылдауға келіспеген адамға доза беруге әкеп соғады. Біріккен Ұлттар Ұйымының азаптау мәселесі жөніндегі арнайы баяндамашысы мұны адам құқықтарын бұзу және қатыгездікке немесе адамдыққа жатпайтын әрекет деп қарастырады. Алғашқы LAI антипсихотиктері (көбінесе жай ғана "LAI" деп аталады) – типтік флуфеназин және галоперидол болды. Флуфеназин де, галоперидол да деканоаттар түрінде жасалған, яғни антипсихотикалық молекулаға декано қышқылы тобы қосылған. Алғашқы антипсихотикалық препараттар көбінесе жай ғана кездейсоқ жағдайда табылып, олардың тиімділігі кейін тексерілді. Біріншісі – хлорпромазин, ол 1952 жылғы алғашқы хабарламадан кейін хирургиялық анестезия ретінде әзірленді. (Мұнда "тыныштандыру" термині тек сыртқы мінез-құлықтағы өзгерістерге қатысты екенін ескеріңіз, ал адамның ішкі сезімі күшейген алағайлық болуы мүмкін, бірақ оны білдіруге шамасы келмейді.) 1970 жылға дейін психиатрияда жаңа препараттарды сипаттау үшін ең қолайлы термин туралы көп пікірталас болды. 1950 жылдардың соңында ең көп қолданылған термин "нейролептик", одан кейін "күшті транквилизатор" және "атараксия" болды. "Нейролептик" сөзі 1955 жылы Делай мен Деникер хлорпромазиннің антипсихотикалық әсерін тапқаннан кейін (1952) қолданылды. Ол "νεῦρον" (нейрон, бастапқыда "сіңір" мағынасын білдірген, бірақ бүгінде жүйкелерді білдіреді) және "λαμβάνω" (ламбано, "ұстау" мағынасын білдіреді) сөздерінен туындаған. Осылайша, сөз жүйкелерді ұстап тұру дегенді білдіреді. Ол көбінесе жалпы белсенділіктің төмендеуі, сондай-ақ әлсіздік және қозғалыс координациясының бұзылуы сияқты жалпы әсерлерге де қатысты қолданылды. Бұл әсерлер жағымсыз және зиянды болғанымен, акатизиямен бірге препараттың әсер ететінінің сенімді белгісі деп есептелді. Бұл терминдер медициналық және жарнамалық әдебиеттерде көбінесе "антипсихотикалық" терминімен ауыстырылды, ол препараттың жақсы сатылатын әсерлеріне сілтеме жасайды.