Кіріспе

Адамның моральдық философиясы немесе құндылықтары

Ар-ождан – адамның моральдық философиясы немесе құндылық жүйесіне негізделген эмоцияларды және рационалды байланыстарды тудыратын танымдық процесс. Ар-ождан тікелей сезімдік қабылдаулар мен рефлекстік жауаптарға негізделген эмоциялар мен ойларға қарама-қарсы келеді, мысалы, симпатикалық орталық жүйке жүйесінің реакциялары сияқты. Жалпы айтқанда, ар-ождан адам моральдық құндылықтарына қайшы келетін әрекет жасағанда өкініш сезімін тудырады деп есептеледі. Ар-ожданның әрекет жасамас бұрын моральдық баға беруге қаншалықты әсер ететіні және мұндай моральдық бағалар ақылға негізделген болуы керек пе, әлдемесе керек пе деген мәселеде қазіргі заманғы тарихтың көп бөлігінде адам өмірінің этикасының негіздері туралы теориялар мен романтизм және орта ғасырлар аяқталғаннан кейін пайда болған басқа реакциялық қозғалыстар арасында пікір талас туды. Діни көзқарас бойынша, ар-ождан барлық адамдарға тән моральмен, игі шаралар әкелетін ғаламмен және/немесе Құдаймен байланысты. Діннің әртүрлі ритуалдық, мифологиялық, доктриналық, құқықтық, институционалдық және материалдық ерекшеліктері ар-ожданның пайда болуы мен жұмыс істеуі туралы тәжірибелік, эмоционалдық, рухани немесе ойша білу туралы көзқараспен толық сәйкес келмеуі мүмкін. Көптеген ғалымдар ар-ожданға деген қабілеттің генетикалық тұрғыдан анықталатынын, ал оның мазмұнының мәдениеттің бір бөлігі ретінде үйреніліп немесе қалыптасқан болуы мүмкін деп санайды. Ар-ожданға қатысты қолданылатын кең таралған метафоралар – «ішкі дауыс», «ішкі жарық» және тіпті Сократтың гректер «даймоникалық белгі» деп атаған нәрсе, яғни ол қателік жасамас бұрын ғана естілетін ішкі дауыс (ἀποτρεπτικός apotreptikos). Ар-ождан, төмендегі бөлімдерде егжей-тегжейлі сипатталғандай, ұлттық және халықаралық құқықтағы ұғым болып табылады, бүкіл әлемге қатысты болып қарастырылады, көптеген маңызды қоғамдық игілікке бағытталған әрекеттерге түрткіс берді және әдебиеттің, музыканың және киноның көптеген көрнекті мысалдарының тақырыбы болды.

Діни

Упанишадтар, Брахма Сутралары және Бхагавад Гита әдеби дәстүрлерінде ар-ождан – жанның көптеген өмірлер бойы жасаған іс-әрекеттерінен және одан кейінгі кармадан алған жақсылық пен жамандық туралы білімді құрайтын қасиеттерге берілген атау. Ади Шанкараның «Вивекачудамани» еңбегінде моральдық тұрғыдан дұрыс әрекет (басқаларға материалдық немесе рухани сыйақы күтусіз, кішіпейілділікпен және жанашырлықпен жақсылық жасаудың негізгі міндетін орындау) «жүректі тазартуға» және психикалық тыныштыққа көмектеседі, бірақ ол бізге «Шындықты тікелей сезінуді» бермейді. Бұл білім мәңгілік пен мәңгілік емес арасындағы айырмашылықты және соңында нағыз өзіңнің таза сана ғаламшарына қосылатынын ойлану арқылы түсінуді қажет етеді. Зороастризм дінінде өлгеннен кейін жан «Бөлшеуіш көпірінде» сотталады; онда зұлым адамдар өздерінің жоғары табиғатын немесе ар-ожданын бұрын мойындамағаны үшін азап шегеді және «барлық уақытта олар Өтірік үйінің қонақтары болады». Қытайлық «Рен» ұғымы ар-ожданның әлеуметтік әдеппен және дұрыс қарым-қатынастармен бірге адамдарға «Жолды» (Тао) ұстануға көмектесетінін көрсетеді. Бұл өмір сүру тәсілі адамның игілік пен келісімге деген қабілетін көрсетеді. Ар-ождан буддизмде де маңызды орын алады. Мысалы, пали жазбаларында Будда ар-ожданның оң жағын таза жүрекпен және тыныш, дұрыс бағытталған санамен байланыстырады. Ол рухани күш ретінде және «Әлемнің қорғаушыларының» бірі ретінде қарастырылады. Будда ар-ожданды осы дүниеде құштарлық пен азапқа төзуге мәжбүр болғандарға деген жанашырлықпен байланыстырды, себебі дұрыс мінез-құлық дұрыс ойлану мен дұрыс зерделеуге дейін жетеді. Сантидева (685–763 жж.) «Бодхикаряватара» кітабында (оның құрамында Наланданың үлкен солтүстік Үндістан буддалық университетінде жазылған және оқытылған) жомарттық, шыдамдылық сияқты қасиеттерді жетілдірудің рухани маңыздылығы туралы жазды. Сондықтан буддизмде ар-ождан барлық тірі жандарға деген өзімшіл сүйіспеншілік ретінде көрінеді, ол біртіндеп күшейеді және сана сезімдік мүдделерден бас тартып, өзін бір бүтін ретінде сезіне бастайды. Рим императоры Маркус Аврелий өзінің «Ойлар» кітабында ар-ождан – ақыл-ойымыздың, сонымен бірге Әлемнің шынайы, тыныш және үйлесімді табиғатына сәйкес келетін рационалды принциптермен өмір сүрудің адам қабілеті деп жазды: «Бір өзімшіл әрекеттен екіншісіне Құдайды еске ала отырып көшу. Тек қана сол жерде рақат пен тыныштық – біздің өмір сүруіміздің жалғыз сыйы, таза мінез және өзімшіл емес іс-әрекеттер». Исламның Тақуа деген ұғымы ар-ожданмен тығыз байланысты. Құранның 2:197 және 22:37 аяттарында Тақуа «тұрақты мінез-құлық» немесе «құдайшылдық», «өзін-өзі қорғау» немесе «жамандықтан сақтану» дегенді білдіреді. Құранның 47-аятында: «Алла – имандылардың тақуалық ісінің түпкі көзі, ол тек жеке ерік-жігердің нәтижесі емес, ол Құдайдың рухына ие болуы керек» деп айтылған. Құранның 91:7–8 аяттарында Алла Тағала адамның ар-ожданын кемелді етіп, оған дұрыс пен бұрысты үйреткен. Сондықтан да, ар-ожданның құмарлық пен ізгілік туралы санасы бар, ол осы дүниелік өмірде әділ сыналуға және сот күні Құдай мен барлық адамдарға жауапкершіліктер үшін жауап беруге мүмкіндік береді. Құранның 49-аятында: «Ей, адамзат! Біз сендерді бір еркек пен бір әйелден жараттық және сендер бір-біріңді танып білулерің үшін түрлі топтар мен қоғамдарға бөлдік. Құдайдың алдында ең артықтарың – Тақуалыққа ие болғандарың». Исламда, әл-Газали сияқты көрнекті теологтардың айтуынша, оқиғалар белгіленген (және Алла Тағала әл-Лаух әл-Махфузда, сақталған тақтада жазған) болса да, адамдар дұрыс пен бұрыс арасында таңдау еркіндігіне ие және осылайша өз әрекеттеріне жауапты; ар-ождан – бұл Исламның бес тірегін білу және орындау арқылы Құдаймен динамикалық жеке байланыс, тақуалық, өкініш, өзін-өзі тәртіптеу және дұға жасау; және күнәкар әрекеттер арқылы ыдырап, бейнелі түрде қараңғылықпен қапталған. Маршалл Ходжсон үш томдық еңбек жазды: «Исламның тәуекелі: Әлемдік өркениеттегі ар-ождан және тарих». Протестанттық христиан дәстүрінде Мартин Лютер Вормс диетасында ар-ожданының Құдай Сөзіне тұтқындыққа түскенін және ар-ожданға қарсы іс-қимылдың қауіпсіз де, дұрыс та емес екенін айтты. Лүтерге ар-ожданның діни емес, этикалық салаға жататыны белгілі. Джон Кальвин ар-ожданды шайқас алаңы ретінде қарастырды: «Біздің ар-ожданымызда оның Патшалығына қарсы көтерілген және оның жарлықтарына кедергі келтірген жаулар Құдайдың тағында берік тұрғанын дәлелдейді». Көптеген христиандар өз ар-ождандарына бас иеуді адамдық билікке бағынудан да маңыздырақ деп санайды. Киелі кітапта, Римдіктерге 2:15-те жазылғандай, ар-ождан – бірін-бірі айыптаушы немесе ақтаушы болып куәлік беретін нәрсе, соның арқасында біз заңды бұзғанда білеміз; жамандық жасағанда сезілетін өкініш бізге тәубе ету қажет екенін айтады». Бұл кейде (Уильям Тиндаль мен Томас Мордің Библияны ағылшын тіліне аударуындағы қақтығыс сияқты) моральдық қиындықтарға әкелуі мүмкін: «Мен шіркеуім/қасиетті адамы/әскери/саяси басшыма сөзсіз бағынуым керек пе, әлде дұға мен Киелі кітапты жеке оқу арқылы үйретілген дұрыс пен бұрыс туралы жеке сезіміме бас иеуім керек пе?» Кейбір заманауи христиан шіркеулері мен діни топтар Он Буйрықтардың немесе Иисус Христостың моральдық ұстанымдарын кез келген жағдайда ең жоғары билік деп санайды, заңдағы жауапкершіліктерге қатысқанда олардың деңгейіне қарамастан. Жақыптың Жазбаларында (7:53–8:11) (Жеймс нұсқасы) Иисус зына жасаған әйелді айыптағандарға: «Кімде-кім күнәсіз болса, бірінші оған тас лақтырсын» дейді. Содан кейін ол иіліп, жерге жазды. Оны естігендер өз ар-ождандарымен кінәлі деп танылып, бірінен соң бірі шығып кетті» [Дегенмен, «ар-ождан» сөзі түпнұсқа жаңа өсиет грек тілінде жоқ және Библияның көптеген нұсқаларында да жоқ]. (Иисус пен зына жасаған әйел туралы қараңыз). Жақыптың Жазбаларында (10:25–37) Иисус бір жаралы адамға көмектескен, жек көрілетін және еретик самарлықтың (Жақсы Самарлық туралы мысал) мысалын келтіреді, ол өзінің көршісіне деген сүйіспеншілігімен мәңгілік өмірге лайықтырақ, өйткені дін қызметкері басқа жаққа өтіп кетті. Құдайдың немесе мемлекеттік заңға бағынудағы осы дилемма Антигонаның өзінің бауырларын жерлеуге қарсы король Креонның бұйрығына наразылығында айқын көрінеді, ол «жазылмаған заңға» және «өлгендерге тірілерге қарағанда ұзақ адалдыққа» сілтау жасайды. Католик теологиясы ар-ожданды соңғы практикалық «ақылдың сотқа тартылуы ретінде қарастырады, ол тиісті уақытта жақсылық жасауға және жамандықтан қашуға адамды міндеттейді». Екінші Ватикан соборы (1962–65) былай сипаттайды: «Адамның ар-ожданының тереңінен ол өзіне қоймаған, бірақ оған бағынуға тиіс заңды табады. Оның дауысы, оны әрдайым сүйіп, жақсылық жасауға және жамандықтан қашуға шақырады, оған дұрыс уақытта: мұны жаса, мынадан бас тарт дейді. Себебі адамның жүрегінде Құдай жазған заң бар. Оның қадір-қасиеті осы заңды сақтауда және оның арқасында ол сотталады. Оның ар-ожданы – адамның ең құпиясы және оның қасиетті орны. Онде ол Құдаймен жалғыз, оның дауысы оның тереңінен қайырылады». Осылайша, ар-ождан ерікке емес, немесе сақтық сияқты әдетке емес, «біз шындыққа, жақсылыққа, Құдайдың дауысына құлақ асып, ести алатын ішкі кеңістік». Бұл Оның бізге сөйлейтін және бізге дұрыс жолды ажыратуға көмектесетін Оның бізбен қарым-қатынасының ішкі орны.

Дүниежүзілік

Ар-ұжданға деген дүниелік көзқарас психологиялық, физиологиялық, әлеуметтанулық, гуманитарлық және авторитарлық көзқарастарды қамтиды. Лоуренс Колберг сыншыл ар-ұжданды адамның дұрыс моральдық дамуының маңызды психологиялық кезеңі деп санайды, ол жауапкершілік принциптерін ұтымды таразылау қабілетімен байланысты, және ең жас кезінде күлкілі кейіпкерлермен (мысалы, Джимини Крикет) байланыстыру арқылы, ал кейін жасөспірімдерде жекелей маңызды моральдық дилеммалар туралы пікірталас арқылы жақсырақ дамытылады. Эрик Эриксон ар-ұжданның дамуын өзінің нормативтік адамгершілік дамуының сегіз кезеңінің «мектепке дейінгі» фазасына жатқызады. Психолог Марта Стоут ар-ұжданды «эмоционалдық байланыстарымызға негізделген міндетті сезім» деп атайды. Осылайша, таза ар-ұждан адалдық, психологиялық толықтық және тыныштық сезімдерімен байланысты және көбінесе «тыныш», «таза» және «жеңіл» сияқты сипаттамалармен сипатталады. Зигмунд Фрейд ар-ұжданды өркениеттің өсуінен психологиялық тұрғыдан туындаған деп қарастырады, ол агрессияның сыртқы білінуін үнемі шектейді: бұл құрылымдық күш баламалы, денсаулыққа пайдалы жол іздеуге мәжбүр болып, өзінің энергиясын адамның өзіне қарсы «эгосына» немесе өзімшілдігіне қарсы суперэго ретінде бағыттайды (көбінесе бала кезінде ата-аналарынан нұсқау алады). Фрейдтің пікірінше, ар-ұжданға бағынбаудың салдары – кінә, ол невроздың дамуына себеп болуы мүмкін; Фрейд мәдени және жеке суперэго белгілі бір шешімдердің моральдық аспектілеріне қатысты қатаң идеалдық талаптар қояды деп мәлімдейді, оған бағынбау «ар-ұжданнан қорқуға» әкеледі. Антонио Дамасио ар-ұжданды тірі қалуға байланысты бейімділіктерден асып түсетін кеңейтілген сананың бір бөлігі деп санайды, сонымен қатар ақиқатты іздеу және мінез-құлықтың нормалары мен идеалдарын құруға ұмтылысты қамтиды.

Ар-ұждан қоғамды қалыптастыратын инстинкт

Мишель Глаутье утверждал, что совесть – это один из инстинктов и побуждений, позволяющих людям формировать общества: группы людей без этих побуждений или с их недостатком не могут формировать общества и не так успешно воспроизводят свой род. Чарльз Дарвин полагал, что совесть развилась у людей для разрешения конфликтов между конкурирующими естественными импульсами, некоторые из которых касаются самосохранения, а другие – безопасности семьи или общины; претензия совести на моральный авторитет возникла из-за «большей продолжительности впечатления социальных инстинктов» в борьбе за выживание. С этой точки зрения, поведение, разрушительное для общества человека (будь то его структуры или составляющие его люди), является плохим или «злым». Таким образом, совесть можно рассматривать как результат тех биологических побуждений, которые заставляют людей избегать вызывания страха или презрения у других; переживаемое как вина и стыд, по-разному от общества к обществу и от человека к человеку. Требованием совести в этом представлении является способность видеть себя с точки зрения другого человека. Люди, неспособные на это (психопаты, социопаты, нарциссы), поэтому часто действуют способами, которые являются «злыми». Фундаментальным в этом взгляде на совесть является то, что люди рассматривают некоторых «других» как находящихся в социальных отношениях. Таким образом, национализм привлекается к совести для подавления племенных конфликтов, а идея Братства людей привлекается для подавления национальных конфликтов. Однако такие толповые побуждения могут не только подавлять, но и переопределять индивидуальную совесть. Фридрих Ницше заявил: «Общественная солидарность уничтожается высшими и сильнейшими побуждениями, которые, вырываясь страстно, выхлестывают индивида далеко за пределы среднего низкого уровня «стадного сознания». Джерими Бентам отметил, что: «фанатизм никогда не спит – его никогда не останавливает совесть; ибо он подчинил совесть своей службе». Ханна Арендт в своем исследовании суда над Адольфом Эйхманом в Иерусалиме отмечает, что обвиняемый, как и почти все его соотечественники, потерял связь со своей совестью до такой степени, что едва ли помнил ее; это было вызвано не знакомством с зверствами или психологическим перенаправлением любой возникшей естественной жалости на себя за то, что ему пришлось нести такую неприятную обязанность, а скорее тем фактом, что любой, чья совесть испытывала сомнения, не мог видеть никого, кто разделял бы их: «Эйхману не нужно было закрывать уши голосу совести – не потому, что ее не было, а потому, что его совесть говорила «уважаемым голосом», голосом уважаемого общества вокруг него». Сэр Артур Кит в 1948 году разработал комплекс доброжелательности-враждебности. Мы развивались как племенные группы, окруженные врагами; таким образом, совесть развила двойную роль: обязанность спасать и защищать членов внутренней группы и обязанность проявлять ненависть и агрессию по отношению к любой внешней группе. Интересной областью исследований в этом контексте является сходство между нашими отношениями и отношениями животных, будь то животные в человеческом обществе (домашние животные, рабочие животные, даже животные, выращиваемые для еды) или в дикой природе. Одна из идей заключается в том, что когда люди или животные воспринимают социальные отношения как важные для сохранения, их совесть начинает уважать этого бывшего «другого» и побуждает к действиям, которые защищают его. Аналогично, в сложных территориальных и кооперативных сообществах размножающихся птиц (таких как австралийская сорока), которые имеют высокую степень этикета, правил, иерархий, игр, песен и переговоров, нарушение правил, кажется, допускается в случаях, не связанных явно с выживанием индивида или группы; поведение часто проявляет трогательную нежность и чуткость.

Эволюциялық биология

Қазіргі эволюциялық биология ғалымдары ар-ожданды қоғамдағы қайырымдылықты (альтруизмді) жеңілдету үшін дамыған мидың функциясы ретінде түсіндіруге тырысады. Ричард Доукинс өзінің "Құдайдың аңғары" атты кітабында Роберт Хинденің "Неге жақсылық жақсы?" кітабымен, Майкл Шермердің "Жақсылық пен жамандық ғылымы" кітабымен, Роберт Бакманның "Құдайсыз жақсы бола аламыз ба?" кітабымен және Марк Хаузердің "Моральдық сана" кітабымен келісетінін айтады, олардың пікірінше, дұрыс пен бұрысқа қатысты сезіміміз Дарвиннің дәуірінен бастау алады. Ол кейіннен бұл идеяны генге бағытталған эволюциялық көзқарас арқылы нығайтты, себебі табиғи іріктеудің бірлігі жеке организм де, топ та емес, "өзімшіл" ген болып табылады. Бұл гендер өздерінің "өзімшіл" өмір сүруін қамтамасыз ету үшін, ішкі туыстарына қатысты қайырымдылыққа (альтруизмге) ұмтылуға адамдарды итермелеу сияқты, басқа да амалдарға барады.

Нейробиологиялық ғылым және жасанды сана

Ми зақымдануының көптеген жағдайларын зерттеу көрсеткендей, мидың белгілі бір аймақтарына (мысалы, алдыңғы префронтальді қабықшаға) келген зақымдар шектеулердің азаюына немесе толығымен жойылуына алып келеді, соның салдарынан мінез-құлықта радикалды өзгерістер болады. Егер зақымдану ересектерде болса, олар моральдық тұрғыдан ойлау қабілетін сақтап қалуы мүмкін; бірақ балаларда мұндай қабілет қалыптаспауы мүмкін. Нейробиологтар "вето" деп аталатын еркін ерік-жігерді, санасыз ойлау процестеріне қатысты, ғылыми өлшемдер арқылы анықталатын санада іздеуге тырысты (нәзік құбылыстар мен Бенджамин Либеттің зерттеулеріне қараңыз). Бұл еркін ерік, әрекет жасау ниетінің "әзірлік потенциалы" деп аталатын электрлік разрядтан кейін 350-400 микросекундтан кейін пайда болатын сезімділік ретінде өлшенді. Жак Питрат жасанды интеллект жүйелерінің ұзақ мерзімді тиімділігін арттыру және олардың ішкі сезімдік процестерін бағыттау үшін жасанды сананың қандай да бір түрінің пайдалы екенін айтады.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлық ислам ғалымы және мистигі әл-Газали Нафс (жан немесе өзіндік (руханилық)) ұғымын үш санатқа бөлді. Орта ғасырлық ислам философы Авиценна Хамадан қаласына жақын Фардажан қамалында тұтқын болғанда, адамның өзін-өзі тану және жанның мәні туралы идеяларды зерттеу үшін өзінің әйгілі оқшауланған, бірақ ояу "Шегініп кеткен адам" сезімдік оқшаулану тәжірибесін жазды; оның гипотезасы бойынша, ақыл-ой, әсіресе белсенді ақыл-ой арқылы Құдай адамның санасына немесе ар-ожданына шындықты жеткізеді. Бонавентура сияқты кейбір орта ғасырлық христиандық схоластиктері ар-ожданды сананың рационалды қабілеті (практикалық ақыл) және жақсылық жасауға итермелейтін интуитивті "ұшқын" ретінде қарастырып, оны абсолютті жақсылықты сезінуден туындайтын синдрезис деп атады және саналы түрде бас тартқан жағдайда (мысалы, жамандық жасау үшін) ішкі азаптың көзіне айналады. XIII ғасырда әйгілі Тома Аквинский ар-ожданды нақты жағдайға моральдық білімді қолдану деп түсіндірді (S. T. I, q. 79, a. 13 қараңыз). Осылайша, ар-ождан – практикалық ақылдың әрекеті немесе үкімі, ол синдрезистен басталады, абсолютті жақсылық туралы біздің туа біткен сезіміміздің (ол өзінің Табиғи құқық теориясында ұсынған бес негізгі принципті қамтиды деп санады) қалыптасқан әдетке айналуы. Аквинский сонымен қатар ақыл-кеңес және сақтық қасиеттерімен байланысты ар-ождан туралы да талқылады, бұл кейбір адамдардың басқаларына қарағанда аз "моральдық тұрғыдан ояу" көрінуін түсіндірді, олардың әлсіз еркі өздерінің қажеттіліктерін басқалармен теңестіре алмайды. Аквинскийдің пікірінше, ар-ожданға қарсы әрекет жасау – жамандық, бірақ жаңылысқан ар-ождан кінәлі болады, егер ол білуге міндетті факторлар туралы кінәлі немесе жеңілуге болатын білусіздіктің салдары болса ғана. Томас Кемпис орта ғасырлық қарапайым туындысы "Мәсіхтің еліктеуі" (шамамен 1418 ж.) еңбегінде жақсы адамның даңқы – жақсы ар-ожданның куәлігі екенін айтты. "Ар-ожданыңды таза сақтап, әрқашан қуанышқа кенел. Таза ар-ождан көп нәрсеге шыдай алады және барлық қиындықтарда қуанышты болады, ал нашар ар-ождан әрқашан қорқынышты және алаңдаулы." Анонимді орта ғасырлық автор "Білмеудің бұлты" христиандық мистикалық туындысында терең және ұзақ ойлану арқылы жанның әрқашан болатын күнәнің "тамыры мен негізін" құрғататынын айтты, тіпті мойынұсынудан кейін және қасиетті істерге қаншалықты берілген болса да: "сондықтан, ойшыл болуға ұмтылатын әркім алдымен ар-ожданын тазартуы керек". Орта ғасырлық фламанд мистигі Джон Руйсбрук сондай-ақ нағыз ар-ожданның белсенді және шолушылық өмірде адамын әділ етуге қажетті төрт аспектісі бар екенін айтты: "сүйіспеншілік арқылы өзін тартатын бос рух"; "жарықпен нұрланған ақыл"; "ләззатты немесе бейімділікті тудыратын қуаныш" және "өзін мәңгілік нысандағы, ең жоғары және бақыттың басты көзінде жоғалту".

Қазіргі заманғы

Бенедикт де Спиноза өзінің 1677 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланған «Этика» еңбегінде, адамдардың көпшілігі, тіпті ерік бостандығын жүзеге асыратындай сезінетіндердің өзі де, моральдық шешімдерді кемшікті сезімдік ақпарат, өз саналары мен еріктері туралы толық түсініксіздік, сондай-ақ эмоциялардың негізінде қабылдайды деп мәлімдеді. Бұл эмоциялар олардың кездейсоқ физикалық болмысының нәтижесі және өзін-өзі сақтауға ұмтылумен шақырылатын ойлаудың бұрыс формалары. Спинозаның пікірінше, шешім – ақыл-ойымыздың эмоциялар тудырған ойлау формаларын өзгерту қабілетін біртіндеп арттыру және мәңгілік тұрғысынан моральдық шешімді қажет ететін мәселелерге қарауды ұнату. Осылайша, тыныш санамен өмір сүру Спиноза үшін – ақыл-ойды әлемді және оның қайшылықтарын, біздің құштарлықтарымыз бен сезімдерімізді уақытқа қатысты емес, жеткілікті идеяларды тудыру үшін пайдалануды білдіреді. Гегельдің түсініксіз және мистикалық «Ақыл-ой философиясы» ар-ождан бостандығының абсолютті құқығы адамның барлық нәрсені қамтитын бірлік, рационалды, нақты және шынайы абсолютті түсінуін жеңілдетеді деп санайды. Дегенмен, Гегель ойлағандай, тиімді жұмыс істейтін мемлекет әрқашан ар-ожданды субъективті білім нысанында мойындамауға тырысады, өйткені ғылымда ұқсас объективті емес пікірлер көбінесе қабылданбайды. Осындай идеалистік ой-пікірді Джозеф Батлер өз жазбаларында білдірген, ол ар-ожданды Құдай берген, әрқашан мойынсұну керек, интуитивті және «конституциялық монарх» және «әмбебап моральдық қабілет» деп қарастыру керек деп дәлелдеді: «Ар-ождан бізге қандай жолмен жүру керектігін көрсету ғана емес, сонымен бірге өзімен бірге өз билігін де алып жүреді». Батлер этикалық ізденістерді адам табиғатындағы реттеуші принциптердің екілігіне сілтеме жасай отырып, алға жылжытты: біріншісі – «өзін-өзі сүю» (жеке бақытты іздеу), екіншісі – «игілік» (мұңдылық және басқаларға жақсылық іздеу) ар-ожданда (сонымен қатар жағдайлық этиканың агапесімен байланысты). Джон Селден «Кеңес сөзінде» аянды, бірақ тым мұқият немесе жақсы оқытылмаған ар-ождан шешім қабылдауға және практикалық іс-әрекетке кедергі келтіруі мүмкін екенін айтты; ол «жақсы жолдан тайған ат сияқты, қоршаудан ұшып шыққан әрбір құсқа сескенеді». Ежелгі индус және будда философиясының қасиетті мәтіндері 18-19 ғасырларда неміс тіліне аударылған кезде, олар Шопенгауэр сияқты философтарға сау санадағы істер ғана ар-ожданды мазалайтынына, ал тілектер мен ойлар мазаламайтынына сендірді; «өйткені бізді ерік-жігеріміздің айнасына ұстайтынымыз – тек біздің істеріміз ғана». Шопенгауэрдің пікірінше, жақсы ар-ождан, біз әрбір мүддесіз іс жасағаннан кейін сезінетініміз, басқаның құбылысында өз ішкі болмысымызды тікелей танудан туындайды, ол бізге «біздің нағыз өзіміз тек біздің жеке тұлғамызда ғана емес, бұл нақты көріністе, сонымен қатар барлық тіршілікте бар екенін» растайды. Осылайша, жүрек кеңейеді, ал өзімшілдік оны қысқартады. Ағарту дәуірінің басты тұлғасы болған Иммануил Кант, сондай-ақ, екі нәрсе оның санасын әрдайым жаңа және өсіп келе жатқан құрмет пен қорқынышпен толтыратынын айтты, олар туралы жиі және тұрақты түрде ойланғанда: «Менің үстімдегі жұлдызды аспан және менің бойымдағы моральдық заң». Мұнда айтылған «әмбебап байланыс» – Канттың «бұқаралық заңға айналуы керек деген ұйғарымға сәйкес әрекет ету» деген категориялық императиві. Кант сыншыл ар-ожданды біздің ойларымыз бір-бірін айыптайтын немесе кешіретін ішкі сот деп қарастырды; ол моральдық тұрғыдан жетілген адамдар ар-ожданнан кейін міндетті орындау үшін жандағы қанағат немесе тыныштықты жиі сипаттайтынын мойындады, бірақ мұндай әрекеттердің ізгілік тудыруы үшін олардың негізгі мотивациясы осындай бақытты күту емес, міндетті болу керек деп мәлімдеді. Руссо да осындай көзқарас білдірді, ар-ождан адамды үлкен метафизикалық бірлікпен байланыстырады. Джон Пламенац Руссоның шығармаларын сын тұрғысынан қарастырғанда, ар-ожданды екі келісімге шақыратын сезім деп түсіндірді: бірі – біздің санамызда және біздің құштарлықтарымыз арасында, ал екіншісі – қоғам мен оның мүшелері арасында; «ең әлсіздер оған ең күштілерге жүгінуге болады, ал жүгіну, көбінесе сәтсіз болса да, әрқашан алаңдатады. Алайда, билік пен байлық бізді бұзса да, олардың иелері немесе құрбандары ретінде, бізде бұл бұзылу табиғатқа қарсы екенін еске түсіретін бір нәрсе бар». Басқа философтар «ар-ожданның» қоғамдағы жұмысына көбірек күмәнді және прагматикалық көзқарас білдірді. Джон Локк «Табиғат заңы туралы эсселерінде» адамның ар-ожданының кең таралғандығы философқа объективті моральдық заңдардың болуын қажет деп қорытынды жасауға мүмкіндік береді, олар кейде мемлекеттің заңдарына қайшы келуі мүмкін екенін айтты. Локк «ар-ожданыңыздан еріңіз» сияқты мәлімдемені қабылдау ар-ожданның нақты моральдағы нұсқаушы ретінде субъективистік немесе объективистік ұғымдарын, немесе жеке тұлғаға мәңгілік және өзгермейтін принциптердің спонтанды ашылуын қолдайтыны туралы метаэтикалық мәселені атап өтті: «егер ар-ождан ішкі принциптердің дәлелі болса, онда қарама-қарсылықтар да ішкі принциптер болуы мүмкін, өйткені кейбір адамдар бірдей санамен басқалар қашқындаған нәрсені іздейді». Томас Гоббс та прагматикалық тұрғыдан, ар-ождан негізінде қалыптасқан пікірлер толық және адал сеніммен болса да, әрқашан қате болуы мүмкін екендігін мойындады және абсолютті білімді немесе шындықты көрсетпейді. Уильям Годвин ар-ожданның «әр түрлі сенімдегі адамдардың әрекетті өмірге түскенде» ерік бостандығына ие екендерін сезінудің есте қаларлық салдары екенін айтты. Адам Смит, тек сыншыл ар-ожданды дамыту арқылы ғана өзімізге қатысты нәрсені дұрыс пішінде және өлшемде көре алатынымызды, немесе біздің мүдделеріміз бен басқа адамдардың мүдделері арасында дұрыс салыстыру жасай алатынымызды айтты. Джон Стюарт Милль ар-ожданның үкіметтегі рөлі туралы идеализмді азаматтардың көпшілігінің қашық немесе көзге көрінбейтін мүдделерге саналарын немесе мақсаттарын бағыттай алмауы, басқаларға деген мүсірбандық және әсіресе олардан кейін келетіндерге, ұрпақтарға, елге немесе адамзатқа, мүсірбандыққа немесе ар-ождан сезіміне негізделгенін еске алумен теңдестіру керек деп сендірді. Милль өкілдік үкіметке дайын кез келген қоғамның азаматтарында белгілі бір деңгейде ар-ождан мен мүсірбандыққа сүйенуге болады, бірақ «осы деңгейде, сонымен қатар зихи интеллектімен күткенің бәріне қарсы келетін, олардың сынып мүддесіне қызмет ететін нәрсені әділеттілік пен жалпы жақсылықтың бұйрығы ретінде көрсетуге ұмтылатын жалған пікірге қарсы тұра алатындай күшті күте алмайсыз». Қазіргі христиан дәстүрінде бұл тәсіл Дітріх Бонхоффермен көрініс тапты, ол екінші дүниежүзілік соғыста нацистермен түрмеде отырғанда, оның үшін ар-ождан тек практикалық ақыл-ойдан гөрі көп нәрсе екенін, шындығында ол адамның өзінің еркінен және ақыл-ойынан тыс жатқан тереңдіктен келгенін және ол адамның өзімен бірлікке шақыру ретінде естілетінін айтты. Бонхоффер үшін кінәлі ар-ождан осы бірліктің жоғалғанының айыптамасы және өзіңнің жоғалғанына ескерту ретінде туындайды; ең алдымен, ол нақты бір іс-әрекетке емес, нақты бір болу тәсіліне бағытталған деп ойлады. Ол өзінің осы болуымен бірлікке нұқсан келтіретін іс-әрекетке қарсы тұрады. Ар-ожданы бар адам, ол «қашқысыз күштерге» қарсы жалғыз күреседі...

Әлемдік сана

Әлемдік ар-ұждан – бұл жаһандық коммуникацияның дамуымен қатар, жер бетіндегі барлық адамдар мәдени, этникалық немесе географиялық ерекшеліктеріне қарамастан, бір-бірінен моральдық жағынан шеттемейтіні, керісінше, этиканы ғаламның, мәңгіліктің немесе шексіздіктің утопиялық тұрғысынан қабылдайтыны, ал олардың міндеттері мен жауапкершіліктері "қан мен аумақ" шеңберінен тыс күштермен анықталмайтыны туралы универсалистік идея. Әлемдік сананың қалыптасуына негізделген ойлар Глобалды Экоауыл желісінің мүшелері, мысалы, Findhorn Foundation, Fauna and Flora International сияқты халықаралық табиғатты қорғау ұйымдары, сондай-ақ Алан Стивелл сияқты әлемдік музыка орындаушылары арасында ортақ. Үкіметтік емес ұйымдар, әсіресе күн тәртібін белгілеу, саясат қабылдау және адам құқықтары саласындағы саясатты іске асыру жұмыстары арқылы әлемнің ар-ұжданы ретінде танылады. Эдвард О. Уилсон жаһандық моральдық және ғылыми білімнің үйлесімділігін ынталандыру үшін "келісімділік" идеясын дамытты, осы тұжырымдаманы "тек біртұтас және барлыққа ортақ білім ғана нақты болжам жасауға және дана шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді" деп қолдады. Осылайша, әлемдік ар-ұждан – бұл жаһандық кедейлік және жаһандық жылыну сияқты қазіргі заманғы трансұлттық проблемаларға моральдық, құқықтық, ғылыми және экономикалық шешімдердің теңгерімін іздеуде Гайя гипотезасымен байланысты түсінік. Мысалы, 350.org NGO атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясының өсуіне байланысты мәселелерге әлемдік сананы аударуға тырысады. Нобель сыйлығының лауреаты Мұхаммед Юнус ұсынған микрокредиттік бастамалар "әлеуметтік ар-ұждан мен кәсіпкерлік шеберлікті біріктіретін кедейлікке қарсы соғысқа" серпін бергені айтылады. Жасыл партия саясаткері Боб Браун (Фрэнклин бөгетіне қарсы наразылық кезінде азаматтық мойынсұнбаушылық актісі үшін Тасмания полициясымен ұсталған) әлемдік ар-ұжданды былай түсіндіреді: "ғалам, біз арқылы, өз болашағын сезінуге, түсінуге және таңдау жасауға қарай дамуда"; мұндай ойлаудың саяси нәтижелерінің бір мысалы – жаһандық кедейлікті жеңілдету және биосфераны қорғау үшін жаһандық салық (Тобин салығын қараңыз), ол әлемдік спекулятивтік валюта нарығының 1/10-ын құрайды. Мұндай көзқарас бойынша, әлемдік ар-ұждан демократиялық негіздегі жаһандануды немесе планеталық демократияны (мысалы, "бір адам, бір дауыс, бір құндылық" принципіне негізделген әлемдік басқару ұйымдарына интернет арқылы дауыс беру) ілгерілететін саяси реформалар арқылы өзін көрсетеді, бұл қазіргі нарыққа негізделген жаһандануды біртіндеп алмастырады. Американдық кардиолог Бернард Лоун және ресейлік кардиолог Евгений Чазов ядролық соғыстың халық денсаулығына тигізетін ауыр салдарынан хабардар болып, 1985 жылы Нобель сыйлығын алған және "ауру планетаны емдеуге" жұмыс істеп жатқан Халықаралық ядролық соғысты болдырмау үшін дәрігерлерді (IPPNW) құруға ар-ұжданнан қозғалды. Әлемдік ар-ұжданның көрінісі Франция үкіметінің 1974 жылы Тынық мұхитындағы Муруроадағы атмосфералық ядролық сынақтарды тоқтату туралы шешім қабылдауына ықпал етті. Әлемдік санаға сын ретінде Гаррет Хардиннің 1968 жылғы мақаласы ұсынылды, онда ол өзінің мүддесін рационалды түрде ескере отырып тәуелсіз әрекет ететін бірнеше адамдардың туындаған қиын жағдайды талдады (және, оның пікірінше, ар-ұжданның төмен "өмірге бейімделу" құндылығы) олардың барлығының ұзақ мерзімді мүддесіне жатпаса да, ортақ шектеулі ресурсты жояды. Халықаралық құқық бойынша адамзаттың ортақ мұрасы болып есептелетін аймақтар: Ай, ғарыш, терең теңіз түбі, Антарктида, әлемдік мәдени және табиғи мұра (Дүниежүзілік мұра конвенциясын қараңыз) және адам геномы. Әлемдік мұнай, көмір, минералдық, ағаш, ауыл шаруашылығы және су қорлары таусылған сайын, адамзаттың ортақ мұрасы аймақтарын коммерциялық тұрғыдан пайдалануға қысым күшейе түседі. Философ Питер Сингер БҰҰ-ның Мыңжылдық даму мақсаттары ұлттық шекараларға емес, бір әлем идеясына негізделген этиканың пайда болуын көрсетеді деп мәлімдеді. Ниниан Смарт сондай-ақ әлемдік саяхат пен байланыс көлемінің артуы әлемдік діндерді бірте-бірте көпшіліктік және трансценденттік гуманизмге, яғни жанашырлық пен мейірімділіктің "ашық рухына" тартады деп болжады. Ноам Чомский мұндай әлемдік сананың дамуына қарсы күштерге еркін нарық идеологиялары кіретінін айтты, олар номиналды сайлау демократияларында корпоративтік ашкөздікті қадірлейді, онда жарнама, сауда орталықтары мен қарыздар азаматтарды демократиялық қатысу үшін қажетті ақпарат пен мүмкіндіктерге қатысты бейжай тұтынушыларға айналдырады. Джон Пассмор мистикалық ойлардың жаһандық кеңістіктегі барлық адам санасының кеңеюі туралы ескертеді, егер біз түр ретінде қазіргіге қарағанда жоғары деңгейге жетсек, онда бұл ар-ұжданның моральдық жетілудің мақсатын қадағалауының және бізді уақыт-уақытпен алаңдатуға, құштарлыққа және наразылыққа ұшыратуының нәтижесі болады, өйткені олар қамқорлық пен мейірімділіктің қажетті компоненттері болып табылады. АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының Ар-ұждан комитеті Руанда, Босния, Дарфур, Конго және Чеченстандағы геноцидтерді әлемнің ар-ұжданына сын ретінде қарастырды. Оскар Ариас Санчес ұлттық мемлекеттердің қару-жарақ өнеркәсібіне жұмсаған қаражатын ар-ұжданның жетіспеушілігі деп сынады: "Ел білім беруге, тұрғын үйге, қоршаған ортаға және халқының денсаулығына инвестиция жасаудың орнына қару-жараққа инвестиция жасағанда, ол бір буынның өркендеуге және бақытқа құқығынан айырылады. Біз осы планетаның әр он тұрғынына бір мылтық жасадық, бірақ осы мүмкіндік қол жетімді болса да, аштықты жоюға тырыспадық. Бұл қажетті немесе сөзсіз жағдай емес. Бұл қасақана таңдау" (Қару сатуға қарсы науқанды қараңыз). АҚШ Өкілдер палатасының спикері Нэнси Пелоси 2008 жылы Тибеттегі зорлықты наразылықтардан кейін 14-ші Далай Ламамен кездескеннен кейін: "Тибеттегі жағдай – әлемнің ар-ұжданына сын" деді. Нельсон Мандела өзінің мысалы мен сөздері арқылы әлемнің ар-ұжданын қалыптастырғаны айтылады. Ұлттық құрылыс сыйлығы Швецияда жыл сайын планетамыз бен оның халқына қатысты үлкен қиындықтарды шешуге ең үлкен үлес қосқан, әсіресе ар-ұжданмен жетекшілікке ие адамдарға беріледі. 2009 жылы, мысалы, Катерина Хамлин (босандыру фистуласы және фистула қорына қараңыз), Дэвид Сузуки (климаттық өзгерістер туралы хабардарлықты арттыру) және Алин Уэр (ядролық қаруды жою) қатарында Рене Нгонг Конго бассейнінің орманды қорғау үшін күресіп, оларды сақтау және тұрақты пайдалану үшін саяси қолдау көрсеткені үшін Ұлттық құрылыс сыйлығымен марапатталды. Avaaz – 2007 жылдың қаңтарында құрылған ең ірі жаһандық онлайн ұйымдардың бірі, ол климаттық өзгерістер, адам құқықтары, жануарлар құқықтары, сыбайлас жемқорлық, кедейлік және қақтығыстар сияқты мәселелер бойынша ар-ұжданға негізделген белсенділікті ынталандыруға бағытталған, осылайша "біздің барлық әлем мен көптеген адамдар қалайтын әлем арасындағы алшақтықты жабады".

Қазіргі кездегі ар-ұжданға негізделген іс-әрекеттердің көрнекті мысалдары

Қазіргі замандағы ар-ожданның көрнекті мысалы ретінде христиандық табиғатты зерттеуші Бренда Хин, Педдер көлінің суға батырылуына қарсы наразылық білдірді, бірақ бұл оның өліміне әкеп соқты. Тағы бір оқиға – Нигериядағы көпұлтты корпорациялардың мұнай өндіруіне қарсы Кен Саро Виваның күресі, ол өлім жазасына кесілді. 1989 жылғы 5 маусымда Бейжіңдегі Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар кезінде танктердің алдынан сауда сөмкесін ұстап өткен белгісіз ердің әрекеті де осындай болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Даг Хаммаршельдтің Конгода бейбітшілік орнатуға жасаған тырысы (өміріне қауіп төнгеніне қарамастан) оның күнделігінде көрсетілгендей, ар-ожданымен тығыз байланысты болды. Тағы бір мысал – Вьетнам соғысындағы Май Лай қырғынының алдын алуға тырысқан Уоррант офицер Хью Томпсонның іс-қимылы. Эван Педерик өз еркімен кінәсін мойындады және Сидней Хилтонды бомбалау ісіне кінәлі деп танылды, оның ар-ожданы кінәлілікке төзбеді және «Түрме жүйесінде мен кінәлі екенімді дәлелдеуді жалғастыруым керек болды, ал қалғандары бәрі кінәсіз деді» деді. Василий Архипов – Куба зымырандық дағдарысы кезінде АҚШ кемелері тереңдік зарядтаған советтік B 59 суасты қайығындағы радиобайланысы үзілген ресейлік теңізші. Оның екі басқа офицер ядролық торпеданы ұшыруға шешім қабылдаған кезде (ұшыруға бірауыздан келісім қажет болды) келіспеушілігі ядролық соғыстың алдын алған болуы мүмкін. 1963 жылы буддалық монах Тич Куан Дук Вьетнамның Нго Динь Дием режимі тарапынан дініне жасалған қудалауға қарсы наразылық білдіру үшін өзін өртеді. Анестезиолог Стивен Болсиннің Бристоль корольдік ауруханасындағы қабілетсіз балалар кардиохирургтарын шұғылдандыруы (шұғылдандырушылар тізіміне қараңыз) ар-ожданмен тікелей байланысты болды. Джеффри Виганд «Үлкен темекі» коррупциясын әшкерелеуге ар-ожданы жетеледі, компания басшылары темекінің адамға тәуелдік тудыратынын және темекіге канцерогенді заттар қосылғанын білгенін көрсетті. Дэйвид Грэм, Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының қызметкері, артритке қарсы Vioxx препараты жүрек-қан тамырлары ауруларынан болатын өлім қаупін арттыратынын білген соң, ар-ожданымен шұбыртты, бірақ өндіруші бұл ақпаратты жасырды. АҚШ-тың ғаламдық жылыну ғылыми бағдарламасының қызметкері Рик Пилц, климаттың өзгеруі туралы есепті («Біздің өзгеретін планетамыз») Буш әкімшілігінің мәселе жоқ деп есептейтін көзқарасын көрсету үшін ғылыми пікірлерді елемеген Ақ үй шенеунігі туралы ақпаратты жариялады. Ирак журналисі Мунтадар әл-Заиди Джордж Бушқа аяқ киімін лақтырғаны үшін түрмеге қамалды және азапталды деп хабарланды. Израильдің бұрынғы ядролық техникалық маманы Мордехай Вануну 1986 жылы Израильдің ядролық қару бағдарламасы туралы ақпаратты британдық баспасөзге беру үшін ар-ожданымен әрекет етті; оны Израиль агенттері ұрлап, Израильге әкелді, сатқындыққа кінәлі деп танылды және 18 жыл түрмеде отырды, оның ішінде 11 жылдан астам жалғыз камерада. 1968 жылғы Мексикадағы Жазғы Олимпиада ойындарында 200 метрге марапаттау рәсімінде Джон Карлос, Томми Смит және Питер Норман өлім қаупі мен ресми ескертулерге қарамастан, нәсілшілдікке қарсы наразылыққа қатысты, бұл олардың мансаптарын жойды. 1973 жылы зейнеткерлікке шыққан АҚШ Федералдық тергеу бюросының агенты W. Mark Felt, бюро директорының орынбасары, журналистер Боб Вудвард пен Карл Бернштейнге Уотергейт жанжалына әкелген ақпаратты беру үшін ар-ожданымен әрекет етті. АҚШ-тың денсаулық сақтау қызметінің қызметкері Питер Бакстунның Тускегидегі сифилис экспериментін жұртшылыққа жариялауында ар-ожданның үлкен рөлі болды. Израиль әскерінің 2008 жылы Газадағы азаматтық аудандарға жасаған шабуылы «әлемнің ар-ожданына тап болды» деп сипатталды. Ар-ожданының арқасында Аун Сан Су Чжи Бірмадан кетуден бас тартты, үй қамауында болып, әскери диктатураның қуғындауына ұшырады. Питер Гэлбрейттің 2009 жылғы Ауғанстан сайлауындағы алаяқтық туралы сын-пікірі, оның БҰҰ жұмысынан айырылып қалуына қарамастан, ар-ожданымен байланысты болды. Bunnatine Greenhouse компаниясының ар-ожданы Ирактағы Halliburton компаниясымен келісімшарт жасасудағы бұзушылықтарды ашуға итермеледі. Наджи әл Али араб әлемінде танымал болған, қарапайым халықты қорғағаны үшін, Израиль әскері мен Ясир Арафаттың ҰПА-ның репрессиясы мен деспотизмін сынағаны үшін сүйікті карикатурашы, ар-ожданына қарсылық білдіргені үшін өлтірілді. Журналис Анна Политковская (өлімінен бұрын) Чечен соғысына және Ресей президенті Владимир Путинге қарсылығында ар-ожданның мысалын көрсетті. Ар-ожданымен жетелеген ресейлік құқық қорғаушы Наталья Эстемирова Грозныйде, Чеченстанда 2009 жылы ұрланып, өлтірілді. Неда Аға Солтанның өлімі 2009 жылғы Иран президенттік сайлауына қарсы наразылықтардың нәтижесі болды. 2003 жылғы бейбітшілік сыйлығының лауреаты, мұсылман адвокаты Ширин Эбади Ирандағы әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау жұмысы үшін «Ислам Республикасының ар-ожданы» деп сипатталды. Құқық қорғаушы Гао Чжишэн, көбінесе «Қытайдың ар-ожданы» деп аталатын және адам құқықтарына құрмет көрсету және конституциялық реформа талап еткені үшін тұтқынға алынып, азапталған, 2009 жылдың ақпанында қытайлық қауіпсіздік агенттерімен ұрланды. 2010 жылғы бейбітшілік сыйлығының лауреаты Лю Сяобо жабық қытай сотында он жылдан астам түрме жазасына кесілгеннен кейін жасаған соңғы мәлімдемесінде: «Өйткені жек көру адамның даналығы мен ар-ожданын жойып жібереді; дұшмандық сезімі ұлттың рухын улайды». Ресейдегі адвокат Сергей Магнитский жемқорлықты әшкерелегені үшін тұтқынға алынып, бірге дерлік бір жыл сотқа дейін ұсталды және қайтыс болды. 2001 жылғы 6 қазанда Лора Уиттл HMAS Adelaide (FFG 01) кемесіндегі теңізші, жаңа шекараны қорғау саясатын іске асыруға бұйрық бергенде, SIEV 4 (Күдікті Заңсыз Кіру Кемесі 4) босқындар кемесімен кездесті. Кемені кері қайтару үшін 50 калибрлі пулеметтен ескерту оқтарын атуға бұйрық бергеннен кейін, ол кеменің айналып, батып келе жатқанын көрді, бортында әкесі кішкентай қызын құтқару үшін ұстап тұрған. («Кемедегі балалар» оқиғасына қараңыз) Уиттл өмірлік кемеден 12 метр теңізге секірді, босқындарды судан құтқаруға тырысып, «Бұл дұрыс емес; нәрселер осылай болуы керек емес» деп ойлады. 2012 жылдың ақпанында журналист Мари Кольвин Сирия армиясы тарапынан Хомста, 2011-2012 жылдарғы Сирия көтерілісі мен Хомстың қоршауы кезінде мақсатты түрде өлтірілді, өйткені ол «дауылдың орталығында» қалып, «болып жатқанды әшкерелеуге» шешім қабылдады. 2012 жылдың қазанында Талибан Пәкістандағы қыздарға білім беруді талап еткен, олардың қауіп көрсеткеніне қарамастан, жасөсперім Малала Юсуфзайды өлтіруге әрекеттенді. 2012 жылғы Делидегі топтық зорлау оқиғасы Индияның жазаланбаған зорлаушыларға қарсы наразылық пен азаматтық наразылыққа ұйтқы болды деп айтылды (Үндістандағы зорлауға қараңыз). 2013 жылдың маусымында Эдвард Сноуден АҚШ Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің PRISM (бақылау бағдарламасы) интернет және электрондық байланыс туралы ақпаратты жариялады, өйткені адамзаттың бостандығына деген сезімі жұмысқа қатысты заңдарға бағынудан жоғары болды.

Әдебиет, өнер, кино және музыка саласында

Үндістанның ежелгі эпосы – «Вьясаның Махабхараты» – ар-ожданның екі маңызды сәтін қамтиды. Біріншісі, жауынгер Арджуна соғыста қарсылас туыстарын өлтіруге қарсы жанашырлықпен жеңіліп, Кришнадан өзінің рухани міндеті туралы кеңес алады (Бхагавад Гитаны қараңыз) («жалпы игілік үшін құрбандық шалып жатқандай жұмыс істеңіз»). Екіншісі – сағаның соңында, патша Юдхиштхираға өмірдің моральдық сынақтарынан жалғыз өзі аман қалғандықтан, мәңгілік бақыт ұсынылады, бірақ ол одан бас тартады, себебі адал итке оған еріп келуіне көзқарас бойынша құдай заңдары мен ережелері кедергі келтіреді. Француз жазушысы Монтень (1533–1592) өзінің ең әйгілі очерктерінің бірінде («Тәжірибе туралы») таза ар-ожданмен өмір сүрудің пайдасын білдірді: «Біздің міндетіміз – мінезімізді қалыптастыру, кітаптарды емес, шайқастар мен провинцияларды жеңу емес, мінез-құлқымызда тәртіп пен тыныштық. Біздің ұлы және даңқты шедевріміз – дұрыс өмір сүру». Өзінің әйгілі жапондық саяхат журналында «Оку но Хосомичи» (Тың Солтүстікке тар жол), хайку поэзиясы мен прозасының араласуынан тұрады, Мацуо Башо (1644–94) осы өткінші әлемдегі мәңгілікті сипаттауға тырысқанда жиі ар-ожданға қозғалады; мысалы, жазғы шөптің қалыңдықтары ежелгі жауынгерлердің армандары мен ұмтылыстарынан қалғанның бәрі. Шосердің «Франклин ертегісі» («Кентерберий ертегісінде») жас жігіттің армансыз уәдеден әйелін қалай босатып, ар-ожданында адал, мейірімді және жомарт болу бостандығына деген құрметтеніп жатқаны баяндалады. Сыншы А. К. Брэдли Шекспирдің трагедиялық кейіпкері Гамлеттің негізгі проблемасын талқылайды, онда ар-ожданның моральдық ұстамдылық түрінде жас ханзаданы «оның дұрыс істеу үшін үлкен уайымдануы» атасының тозаққа байланған арбасына мойынсұнудан және узурпациялық патшаны өлтіруден сақтайды («Оны осы қолмен тастау кемелді ар-ождан емес пе?» (II.67)). Брэдли Гамлеттің «дәстүрлі» және «талдаушы» ар-ождан арасындағы қақтығысқа байланысты моральдық азап туралы теорияны әзірлейді: «Оның замандастарының әдеттегі моральдық идеялары оған әкесін өшіру керектігін ашық айтты; бірақ оның заманынан бұрын болған оның ішкі ар-ожданы осы ашық әдеттегі идеялармен күресті. Ол терең ар-ожданның астында қалды, өйткені ол оны тануға сәтсіз, және қиял ол қорқыныш немесе жалкоолық немесе құмарлық немесе не кедергі болып табылады, бірақ ол Хорациоға сол сөйлеуде жарыққа шығады. Біз оған осы жоғары моральдық қасиеттері үшін құрмет пен сүйіспеншілік танытамыз». Шекспирдің 94-сонеті («Зұлымдық жасауға күші барлар, бірақ ештеңе істемейді») деген сөздері ар-ожданның сипаттамасы ретінде бағаланады. Джон Доннның «Құтты жұма, 1613» өлеңінің бастамасы да солай. Батысқа қарай саяхаттау: «Адамның жаны сфера болсын, содан кейін, осында қозғалатын ақыл-ой, адалдық болады;». Антон Чехов өзінің «Кәпірқосақ», «Ваня аға» және «Үш әпке» пьесаларында дәрігерлердің азапты эмоционалдық күйлерін сипаттайды. Оның қысқа әңгімелерінде Чехов адамдардың ар-ожданының қиналған дауысын қалай түсінбейтінін зерттеді. Мысалы, «The Fit» кітабында бір еркек студент оны «күлкілі, белгісіз, түсініксіз ауырсыну» деп сипаттады; бұл оның көкірегінде, жүрегінде ең қатты қорқыныш пен үмітсіздік сияқты болды» және жас дәрігер фабрика иесінің қызының түсінбеген жанашырлық агониясын зерттейді «Сәлем кітабынан» оны «белгісіз, құпия күш шын мәнінде жақын және оны бақылап отыр» деп атайды. Чеховтың ар-ожданы оны Сахалинге ұзақ сапарға шығарып, сол шалғайдағы тұтқындардың ауыр жағдайын жаздырып, жеңілдетуге итермеледі. Ирина Ратушинская бұл шығарманың кіріспесінде былай деп жазады: «Ол бәрін тастап, алыс Сахалин аралына сапар шегеді, ол сол кезде Ресейде ең қорқынышты жер еді. Неге екен деп ойланбай жүрмейміз. Жай ғана, өйткені, адамдардың тағдыры өте ауыр болды, өйткені ешкім шынымен білген жоқ жер аударылғандардың өмір мен өлімі туралы, өйткені ол сезінгендей, олар тұрды үлкен қажеттілігі көмекті, басқа ешкім. Мүмкін, бұл таңғажайып себеп болар, бірақ орыс әдебиетінің барлық жақсы дәстүрлерінің ошағы болған жазушы үшін емес. Орыс әдебиеті ар-ождан мәселелеріне әрқашан көңіл бөлген, сондықтан ол қоғамдық пікірді қалыптастыруда күшті күш болды». Е. Х. Карр Достоевскийдің «Қылмыс пен жаза» романындағы жас студент Раскольников туралы әдеттегі моральдан асып түсу қағидасы бойынша «жаман және жиренішті» қарт әйелді ақша қарызында өлтіруге шешім қабылдады: «бақыт бізге соққыланған ар-ұжданның азаптарын (бұл аздап нәзік жазушы бізге берер еді) емес, күшті ақыл-ойдың күресін көрсетеді, адам табиғатының мәнімен үйлеспейтін сенімді сақтауға тырысады». Герман Гессе өзінің «Сиддхартха» романын жас адамның Будда заманындағы ар-ожданымен мәңгілік ішкі кеңістікті табу үшін жасаған сапарын сипаттау үшін жазды, онда барлық нәрсе біріктіріліп, қарапайым түсінілді, соңында өзіне қызмет ету арқылы жеке шындықты табады. Дж. Р. Р. Толкин өзінің «Сақиналар мырзасы» эпикасында тек хоббит Фродо ғана соғыспен қираған Орта Жер арқылы күш сақинасын жоюға лайықты екенін сипаттайды, Фродо соңында қарусыз саяхаттауға шешім қабылдайды және оның бұрынғы шешімінен құтылуына көмектеседі. Голлумның өмірін сақтау. Конор Круз О'Брайен Альбер Камю Батыс санасы мен ар-ожданының Батыс емес әлемге қатысты ең көрнекті жазушысы екенін айтты. Харпер Лидің «Құсты өлтіруге болмайды» романы Аттикус Финчті (классикалық фильмде Грегори Пек ойнаған) өзінің ар-ожданына адал адвокат ретінде бейнелейді, ол балалары мен қоғамға үлгі болады. Роберт Болттың «Барлық маусымға арналған адам» пьесасы католик адвокаты Томас Мордің ар-ожданына VIII Генрих патшамен күрескендегі күйін көрсетеді («адал подданный өзінің ар-ожданына басқа нәрсеге қарағанда көбірек міндетті»). Джордж Оруэлл өзінің «1984» романын Шотландиядағы Юра аралындағы оқшауланған жерде адамның (Уинстон Смит) тоталитарлық мемлекеттегі сындық ар-ожданды дамытуға тырысатын қалай екенін сипаттау үшін жазды, ол адамдардың әрекеттерін қадағалайды және олардың ойлауын пропаганда, соғыс және тілді бақылау арқылы манипуляциялайды (қос ой және жаңа тіл) тұтқындар өз сазайын берушілерін құрметтейтін және тіпті жақсы көретін деңгейге дейін. Махаббат министрлігінде Уинстонның сазайын берушісі (О'Брайен) былай дейді: «Сіз адам табиғаты деген нәрсе бар деп ойлап жүрсіз, ол біздің істейтінімізден ашуланып, бізге қарсы шығады. Бірақ біз адам табиғаты жасаймыз. Адамдар шексіз өзгергіш». Испан азамат соғысы кезінде бейкүнә әйелдер мен балалардың қырғынын бейнелейтін Пикассоның «Герника» гобелені Біріккен Ұлттар ғимаратының қабырғасында Нью-Йорк қаласында, Қауіпсіздік Кеңесінің кіреберісінде мемлекеттік өкілдердің ар-ожданына серпіліс беру мақсатымен қойылған. Альберт Такер «Адамның басы» картинасын жазды, итті өлтіргені үшін сотталған адамның моральдық құлдырауын және ар-ожданның жоқтығын бейнелеу үшін. Импрессионист суретші Винсент ван Гог 1878 жылы бауыры Теоға жолдаған хатында «жанның отын ешқашан сөндірмеу керек, себебі ол қажет болатын уақыт келеді. Өзіне кедейлік таңдаған және оны жақсы көретін адам үлкен қазынаға ие болады және оның ар-ожданының даусы оған барған сайын анық естіледі. Ол дауысты естіген, ол Құдайдың ең үлкен сыйы, ішкі жаннан және оған ерген адам, соңында дос табады және ол ешқашан жалғыз болмайды! Бұл барлық ұлы адамдар өздерінің еңбектерінде мойындаған нәрсе...».