Кіріспе

Зиянсыз оқиғаларды қамтитын құбылыс психикалық аурулар. Анықтама идеялары және анықтамалық қате түсініктер адамның зиянсыз оқиғаларды немесе қарапайым сәйкестіктерді бастан кешіріп, олардың өзіне жеке маңызға ие екеніне сенуін сипаттайды. Бұл – "әлемдегі барлық нәрсе адамның тағдырымен байланысты" деген ұғым, көбінесе теріс және жауыртқыш сипатта болады. Психиатрияда анықтамалық қате түсініктер шизофрения, қате түсінік бұзылысы және маниямен бірге биполярлық бұзылыс сияқты психоздық аурулардың диагностикалық критерийлерінің бір бөлігін құрайды, сондай-ақ жеке тұлғалық бұзылысының нарциссистік және шизотипілік түрлері үшін де тән. Олар параноидтік тұлғалық бұзылыстың және дене бейімделу бұзылыстың белгісі болуы мүмкін. Аутизм кезінде күшті стресс кезеңінде кездесуі мүмкін. Сондай-ақ, метамфетамин сияқты стимуляторларға байланысты улану салдарынан да туындауы мүмкін.

Психоанализдік көзқарастар

Зигмунд Фрейдтің пікірінше, "көзілдірілгендік иллюзиялары осы күшті регрессивті нысанда көрсетеді, осылайша оның пайда болуын ашады – дауыстар, сондай-ақ белгісіз көпшілік [параноидалық] ауру арқылы қайтадан алдыңғы қатарға шығарылады, сондықтан сананың эволюциясы регрессивті түрде қайта жаңғыртылады". 1928 жылы Фрейдтің замандасы Карл Юнг "мағыналы сәйкестіктер" теориясын – синхрондылық тұжырымын енгізді. 1946 жылы Отто Фенихель "суперэгоның проекциясы анықтамалық идеялар мен ықпал ету сезімінде ең анық көрінеді" деген қорытындыға келді. Осындай иллюзиялар науқасқа сырттан оның өзін-өзі бақылайтын және сынаған санасының шындығында айтатынын жеткізеді. Жак Лакан да анықтамалық идеяларды "басты басқамен қарым-қатынастың бұзылуымен және оның радикалды аномалиясымен байланыстырды, бұл ескі клиникалық медицинада, дұрыс емес, бірақ шындыққа жақындаумен сипатталатын, ішінара иллюзия ретінде қарастырылды" – "үлкен басқа, яғни тілдің басқасы, Әкенің аттары, белгілер немесе сөздер", қысқасы, суперэгоның әлемі.

Антипсихиатрия

Психиатрияға қарсы тұратын мамандар идеялардың анықтамалық сипатын клиникалық айыптаудың орнына жиі растайды, мысалы, "науқастың анықтамалық идеялары, ықпал ету және қуғын-сүргін туралы ойлары оның ата-анасының оған қатысты мінез-құлқының жай ғана сипаттамасы болды". Дэвид Купер сияқты мамандар "қуғын-сүргін туралы фантазиялар мен нақты қуғын-сүргін арасында шатасу бар екендігін" мойындай отырып, "сырттай алыс тұрған адамдармен байланыс туралы идеялар немесе басқалардың ықпалында болу туралы ойлар, шын мәнінде, олардың әлеуметтік ықпал туралы тәжірибесін білдіреді" дейді, бірақ бұл тәжірибе "Шотландия Ярды, Англия королевасын, АҚШ президентін немесе BBC сияқты абсурдты институттарды ықпал желісіне қосу арқылы" бұрмаланған түрде көрінеді. Р.Д.Лейнг "оның миы алынып қойылды, оның әрекеттері ғарыштан басқарылады, және т.б." деген сияқты жағдайларды қарастырды. "Мұндай ойлар ішінара нақтылыққа айналған, бірақ толыққанды емес". Лаинг сондай-ақ "әдеттегі параноидтық идеяларда адам көшеде көпшілік арасынан өте жатқанда еститін сыбыстар мен әңгімелер өзі туралы екенін сезінеді. Ал барда, артынан естіген күлкі өзі туралы айтылған әзілге байланысты болады" деп есептеді, бірақ науқаспен жақын танысқаннан кейін "оның мазаны бұзатын нәрсе оның анықтамалық ойлары емес, ешкімге қажет емес екендігі, ешкім оған есімдерін тілге бізмейтіні" екенін түсінді.

Анықтамалық алдамшы

Анықтамалық идеяларды, мазмұны ұқсас болғамен, сенімділігі жоғарырақ болатын анықтамалық қате түсініктерден ажырату қажет. Біріншісінде, бірақ екіншісінде емес, осы идеяларды ұстанушы адам "көшедегі біреулер өзі туралы сөйлесіп жатыр деген сезімге ие болуы мүмкін, бірақ сұрақ қойылғанда, адамдар басқа нәрсе туралы айтқанын мойындайды". Психоанализдік тұрғысынан қарағанда, анықтамалық идеялардан қате түсініктерге өту де мүмкін: "анықтамалық идеялардың сәтсіздікке ұшырауы, олардың дамуының бастапқы кезеңінде немесе шизотипілік жекеліктерде, пациенттің сын пікіріне қарамастан, жағдайларға байланысты, тіпті минимал экономикалық өзгерістер кезінде де сақталуы мүмкін, алайда шындықты тексеру қабілеті жоғалып, осы сияқты қиялдар қате түсініктерге айналуы мүмкін". Бір зерттеушінің айтуынша: "Өзінің жоғары жағынан бақыланатын адам, оңай сезімтал анықтамалық идеяларды қалыптастырады. Оның өмірінде маңызды оқиға орын алып, кенеттен осы идеялар анықтамалық қате түсініктер ретінде қалыптасады". "Паранойя фокусы" шеңберінде – "аяғын қиып отырған ер адам, блузка киген әйел – бұл жай ғана кездейсоқтық болуы мүмкін емес. Оның нақты мағынасы бар, ол бір нәрсені жеткізуге арналған".

Әдеби аналогтар

Mrs Dalloway (1925) романында ұшақ снаряд үстінен ұшып бара жатқанда, солдат шоқтан әсер көрді: "Ендеше, Септимус, олар маған түтінмен жазылған сөздермен белгі беріп жатыр" деп ойлады. Автор Вирджиния Вулф өзінің естеліктерінде "құстар грек хорларын айтатын сияқты ойлап, төсекте жатқанда король Эдуардтың Оззи Дикинсонның азалияларының арасында мүмкін болатын ең нашар тілді қолданғанын" жазды. Маргарет Махидің "Естелік" (1987) романында шатасқан жасөспірім кейіпкер "өзін тағдырдың сиқырына толықтай бермекке" шешім қабылдайды. Енді оның жол көрсеткіштері кездейсоқ естілген сөздер, граффитилер, жарнамалар, көше аттары – қала оған ұсынған ишаралар болады. Патрик О'Брайанның "Сатқындықтың порты" (1983) романындағы теңіз барлауының батыры "кейбір уақыттан кейін барлаушының өзі әр жерде тыңшыларды көруге бейімділігін, ал кейбір ақылдан безген адамдар әр газетте өздеріне сілтемелерді табуға тырысатынын" өкінішпен еске алады. Владимир Набоковтың "Белгілер мен символдар" (1948) әңгімесінде осы аурудың бір түрінен, "сілтеме маниясынан" зардап шегетін, өзін-өзі өлтіруге бейім жас жігіттің ата-анасы оны қадағалауды күшейту үшін ауруханадан шығаруға шешім қабылдайды.