Кіріспе

Ай бетінде байқалатын үлгі

Көптеген мәдениеттерде толық айдың дискісінде адам бетінің, басының немесе денесінің әртүрлі парейдолиялық бейнелері көрінеді; олар көбінесе "Айдағы адам" деп аталады. Бұл бейнелер Ай бетіндегі қараңғы аймақтардың (айлық теңіздер деп аталады) және жарық түсті жоталардың (сондай-ақ кейбір жазықтардың) сыртқы түріне негізделген.

Мысалдар және дүниежүзілік орын алуы

Бір дәстүрде арқасында үлкен жүкті көтеріп жүретін адам бейнеленген. Кейде оны кішкентай итімен бірге көреді. Әртүрлі мәдениеттер Ай қояны сияқты ай парейдолиясының басқа да мысалдарына тоқталады. Солтүстік жарты шарда, батыстық кең таралған түсінік бойынша, суреттегі көздер Mare Imbrium және Mare Serenitatis, мұрны Sinus Aestuum, ал ашық аузы Mare Nubium және Mare Cognitum болып табылады. Бұл адамның беті экватордың екі жағындағы тропикалық аймақтарда да көрінеді. Дегенмен, бетке байланысты айдың бағыты оңтүстікке қарай жылғанда сирек байқалады және ақырында мүлдем жоғалады. Батыс өнерінде айдағы адам бейнесі көбінесе толық айда өте қарапайым бет немесе жарты айда адамның сылуэті түрінде бейнеленеді, бұл нақты белгілерге сәйкес келмейді. Кейбіреулерінде көрерменнен бетін бұрған адам бейнеленген, мысалы, Солтүстік Америкадан қарағанда, Иса Мәсіхтің тәжін Mare Imbrium айналасындағы ақсары сақина ретінде көрсетіледі. Тағы бір кең таралған бейне – Жерге қарай қарап тұрған, өлім маскасы, оның бас сүйегінің ақ шаң сүйегін қара лава тасынан жасалған «кап» қоршап тұрады және көз ұяларын құрайды. «Айдағы адам» термині айда немесе айдың ішінде өмір сүретін, бірақ ай бетіндегі белгілермен міндетті түрде бейнеленбеген мифологиялық кейіпкерді де білдіруі мүмкін. Мысалы, қытай дәстүрінен Юэ Лао, ал Шотландиядан Айкен Драм. Фрэнсис Годвиннің 1638 жылы жарық көрген «Айдағы адам» романы – ғылыми фантастиканың кейбір негізгі белгілерін қамтиды деп саналатын ең алғашқы романдардың бірі.

Ғылыми түсіндірме

Айдағы адам түрлі айлық мариялардан құралған (көрінетін парейдолиялық бейнеге байланысты). Айдың осы зор, жазық жерлері "мариялар" немесе "теңіздер" деп аталады, себебі астрономдар көп уақыт бойы оларды үлкен су көлдері деп ойлаған. Бұл лаваның ежелгі кратерлерді жауып, кейін салқындап, тегіс базальт тасқа айналған кең аумақтар. Адам бейнесін құрайтын осы мариялары бар Айдың бір жағы әрқашан Жерге қарап тұрады. Бұл құлыптасқан айналу немесе синхронды орбитаның салдары. Айдың сопақта пішініне байланысты туындаған гравитациялық күштердің әсерінен, Айдың айналуы Жерді бір айналымда толық айналатын деңгейге дейін баяулаған. Осының нәтижесінде Айдың бір жағы әрқашан Жерге қарап тұрады.