Мартин Лютердің индульгенциялар туралы 95 тезисі

Кіріспе

Мартин Лютердің индульгенциялар туралы таласы Тоқсан бес тезис немесе индульгенциялардың күші мен нәтижелілігі туралы талас – 1517 жылы Германияның Виттенберг университетінің моральдық теология профессоры Мартин Лютер жазған академиялық пікірсайысқа арналған ұсыныстар тізімі. Бұл тезистер кейіннен протестанттық реформацияның және протестантизмнің тууына бастау бергені есептеледі, әртүрлі протестанттық топтар бұрыннан болғанына қарамастан. Тезистерде Лютердің Рим-католик шіркеуінің дін қызметкерлері тарапынан жасалған зәбірлеушіліктері мен бұрыңдаушылықтарына қарсылығы егжей-тегжейлі баяндалған. Олар күнә жасаған сатып алушылардың немесе олардың жақындарының жасаған күнәлары үшін тазару орнындағы уақытша жазаны азайтуға арналған сертификаттарды сатқан. Тезистерде Лютер күнәларды кешіру үшін Мәсіх талап еткен өкініш, сыртқы түрдегі діни қағиданы мойындаудан гөрі, ішкі рухани өкінішті қамтиды деп мәлімдеді. Ол индульгенциялардың христиандарды күнәларына шын ниетпен өкінуден және қайғырудан алшақтатуға әкелетінін, олар индульгенция алу арқылы осыдан құтыла алатындарына сенеді деп атап өтті. Лютердің сөзіне сүйенсек, бұл кешірімдер христиандарды кедейлерге көмектесуден және басқа да игі амалдар жасаудан бас тартуға итермелеген. Лютер өзінің индульгенцияларға қатысты ұстанымы Папа Лев X-тің пікірімен сәйкес келеді деп мәлімдегенімен, тезистер 14 ғасырлық папалық бұйрыққа қарсы шықты. Бұл бұйрық папаның күнәлардың уақытша жазасын кешіру үшін шіркеудің қазынасын және бұрынғы қасиеттілердің ізгі амалдарын пайдалануға құқылы екенін айтқан. Тезистер Лютердің пікірлерін білдіруден гөрі, пікірсайыста талқылануға тиіс ұсыныстар ретінде жасалған, бірақ Лютер кейіннен «Индульгенциялардың құндылығы туралы пікірсайыстың түсіндірмелерінде» өз көзқарастарын нақтылады. Лютер 1517 жылғы 31 қазанда Майнц архиепископы Альберт Бранденбургтің атына хат қоса тезистерді жіберді. Университет дәстүріне сәйкес, Лютер 31 қазан мен қарашаның ортасы аралығында «Барлық Әулиелер шіркеуінің» және Виттенбергтегі басқа шіркеулердің есіктеріне Тоқсан бес тезисті іліп қойған болуы мүмкін. Тезистер тез арада қайта басылып, аударылып, Германия мен Еуропаға таратылды. Олар Иоганн Тетцель атты индульгенция уағыздаушысымен пікірсайыс тудырды, бұл Лютердің даңқын одан әрі арттырды. Лютердің діни басшылары оны дінге қарсылық жасады деп айыптады, бұл 1521 жылы шіркеуден қуылғанмен аяқталды. Тезистер реформацияның бастауы болғанымен, Лютер индульгенцияларды шіркеуді бөліп тұрған басқа теологиялық мәселелердей маңызды деп санамады, мысалы, сенім арқылы ғана құтылу және ерік-жігердің шектелуі. Осы мәселелерді ол кейін түсінді, және тезистерді жазу кезінде өзінің Рим-католик шіркеуінен ерекшеленгенін санамады.

Disputation by Martin Luther on indulgences

The Ninety five Theses or Disputation on the Power and Efficacy of Indulgences is a list of propositions for an academic disputation written in 1517 by Martin Luther, then a professor of moral theology at the University of Wittenberg, Germany. The Theses is retrospectively considered to have launched the Protestant Reformation and the birth of Protestantism, despite various proto Protestant groups having existed previously. It detailed Luther's opposition to what he saw as the Roman Catholic Church's abuse and corruption by Catholic clergy, who were selling plenary indulgences, which were certificates supposed to reduce the temporal punishment in purgatory for sins committed by the purchasers or their loved ones. In the Theses, Luther claimed that the repentance required by Christ in order for sins to be forgiven involves inner spiritual repentance rather than merely external sacramental confession. He argued that indulgences led Christians to avoid true repentance and sorrow for sin, believing that they could forgo it by obtaining an indulgence. These indulgences, according to Luther, discouraged Christians from giving to the poor and performing other acts of mercy, which he attributed to a belief that indulgence certificates were more spiritually valuable. Though Luther claimed that his positions on indulgences accorded with those of Pope Leo X, the Theses challenge a 14th century papal bull stating that the pope could use the treasury of merit and the good deeds of past saints to forgive temporal punishment for sins. The Theses are framed as propositions to be argued in debate rather than necessarily representing Luther's opinions, but Luther later clarified his views in the Explanations of the Disputation Concerning the Value of Indulgences. Luther sent the Theses enclosed with a letter to Albert of Brandenburg, Archbishop of Mainz, on 31 October 1517, a date now considered the start of the Reformation and commemorated annually as Reformation Day. Luther may have also posted the Ninety five Theses on the door of All Saints' Church and other churches in Wittenberg, in accordance with University custom, at some point between 31 October and mid November. The Theses were quickly reprinted and translated, and distributed throughout Germany and Europe. They initiated a pamphlet war with the indulgence preacher Johann Tetzel, which spread Luther's fame even further. Luther's ecclesiastical superiors had him tried for heresy, which culminated in his excommunication in 1521. Though the Theses were the start of the Reformation, Luther did not consider indulgences to be as important as other theological matters which would divide the church, such as justification by faith alone and the bondage of the will. His breakthrough on these issues would come later, and he did not see the writing of the Theses as the point at which his beliefs diverged from those of the Roman Catholic Church.

Өмірбаян

Мартин Лютер, Виттенберг университетінің моральдық теология профессоры және қалалық уағызшы, заманауи шіркеудің күнәдан арылу практикасына қарсы "Тоқсан бес тезис" атты еңбегін жазды. Бұл кезде Батыс Еуропадағы жалғыз христиан шіркеуі болған Рим-католик шіркеуінде, индульгенциялар құтқарылу экономикасының бір бөлігі болды. Бұл жүйеде, христиандар күнә жасап, мойындағанда, олар кешіріледі және тозақта мәңгілік жазаға ұшырамайды, бірақ уақытша жазаға тартылуы мүмкін. Бұл жаза, күнәға өкінген адамның игі амалдары арқылы толықталатын еді. Егер уақытша жаза өмір бойы толықталмаса, оны тазару орнында толықтау қажет, католиктердің көкте және тозақ арасында бар деп сенген жері. Индульгенция арқылы (яғни "мейірімділік" мағынасында түсінілетін), бұл уақытша жаза жеңілдетілуі мүмкін. Индульгенция жүйесінің теріс пайдаланылуы кезінде, дін қызметкерлері индульгенция сатудан пайда көріп, ал папа ақы алғанға қатысты ресми санкция берді. Папаларға, күнәлардың қалған уақытша жазасын толық қанағаттандыратын толық кешірім беруге құқық берілген, және олар тазару орнында деп саналатын адамдардың атынан сатып алынды. Осыдан кейін "Монета қазынаға түскен бойда, жан тазару орнынан көтеріледі" деген халық сөзі тарады. Париж университетінің теологтары бұл сөзді 15 ғасырдың соңында сынға алды. Индульгенцияны бұрын сынға алғандардың қатарында Джон Уиклиф та болды. Ян Гус және оның ізбасарлары, индульгенциялардың болмаған қатаң тәубе жүйесін жақтады. Иоганн фон Вессел де 15 ғасырдың соңында индульгенцияға шабуыл жасады. Саяси билеушілер индульгенцияны бақылауға мүдделі болды, себебі индульгенцияға жұмсалатын ақша аумақтан кеткен кезде жергілікті экономика зардап шекті. Билеушілер көбінесе табыстың бір бөлігін алуға тырысты немесе, Лютердің Сайлау Саксониясындағы Герцог Георг сияқты, индульгенцияны толығымен тыйым салды. 1515 жылы папа Лев X Римдегі Әулие Петр базиликасының құрылысын қаржыландыру мақсатында толық кешірім берді. Бұл, зина және ұрлық сияқты, дерлік кез келген күнәға қатысты. Осы кешірімдерді ұсыну мерзімінде, басқа барлық индульгенция уағыздары сегіз жылға тоқтатылатын еді. Индульгенция уағыздаушыларға индульгенцияны қалай уағыздау керектігі туралы қатаң нұсқаулар берілді, және олар бұрынғы индульгенцияларға қарағанда индульгенцияны көбірек мақтады. 1517 жылы Иоганн Тетцель уағыз айтуға және индульгенция ұсынуға тағайындалды, және Виттенбергке жақын қалалардағы оның науқаны Виттенбергтіктердің көптегенін осы қалаларға барып, оларды сатып алуға итерді, себебі Виттенбергте және басқа да Саксон қалаларында сатуға тыйым салынған еді. Лютердің де Виттенбергтегі Барлық Әулиелер шіркеуімен байланысты индульгенцияларға қатысты жағымсыз тәжірибесі мен пікірі болды. Шіркеудегі қасиеттердің үлкен жинағына құрмет көрсеткен адам индульгенция алатын еді. Ол 1514 жылдан бастап индульгенцияның теріс пайдаланылуына және олардың шынайы тәубеге емес, рақымдылықты арзандатуына қарсы уағыз айтқан. 1517 жылы Лютерді әсіресе оның қауым мүшелері Тетцельдің кешірімдерін сатып алып қайтып келгенде, олардың енді күнәлары кешірілуі үшін өкінуге және өмірлерін өзгертуге қажеті жоқ деп мәлімдегені алаңдатты. Тетцельдің уағыздарында индульгенция туралы айтқандарын естігеннен кейін, Лютер бұл мәселені мұқият зерттеуге кірісті және осы тақырыптағы сарапшылармен байланысқа түсті. Ол 1517 жылы индульгенция туралы бірнеше рет уағыз айтып, шынайы тәубе индульгенция сатып алудан гөрі жақсы екенін түсіндірді. Ол, тәубеші адамның, кешірім алу үшін, алдымен күнәларын мойындап, өкінуі керек екенін, әйтпесе кешірімнің еш мәні жоқ екенін үйретті. Шынымен тәубе еткен күнәкар, индульгенция іздемейді, себебі олар Құдайдың әділдігін сүйеді және күнәларының ішкі жазасын қалайды. Бұл уағыздар 1517 жылдың сәуір және қазан айлары аралығында тоқтаған сияқты, себебі Лютер Тоқсан бес тезисті жазып жатқан кезде болды деп болжауға болады. Ол, шамамен 1517 жылдың күзінде, "Кешірім туралы трактат" атты еңбегін жазды. Бұл тақырыпты мұқият және зерттей отырып қарастыратын еңбек. Ол бұл мәселе бойынша шіркеу басшыларымен хат арқылы байланысқа түсті, оның ішінде өзінің жетекшісі, Бранденбург епискобы Иероним Шульцпен, 31 қазанға дейін немесе одан бұрын, ол тезистерді Бранденбург архиепискобы Альбертке жіберген кезде.

Martin Luther, professor of moral theology at the University of Wittenberg and town preacher, wrote the Ninety five Theses against the contemporary practice of the church with respect to indulgences. In the Roman Catholic Church, which was practically the only Christian church in Western Europe at the time, indulgences were part of the economy of salvation. In this system, when Christians sin and confess, they are forgiven and no longer stand to receive eternal punishment in hell, but may still be liable to temporal punishment. This punishment could be satisfied by the penitent's performing works of mercy. If the temporal punishment is not satisfied during life, it needs to be satisfied in Purgatory, a place believed by Catholics to exist between Heaven and Hell. By indulgence (which may be understood in the sense of "kindness"), this temporal punishment could be lessened. Under abuses of the system of indulgences, clergy benefited by selling indulgences and the pope gave official sanction in exchange for a fee. Popes are empowered to grant plenary indulgences, which provide complete satisfaction for any remaining temporal punishment due to sins, and these were purchased on behalf of people believed to be in purgatory. This led to the popular saying, "As soon as the coin in the coffer rings, the soul from purgatory springs". Theologians at the University of Paris criticized this saying late in the 15th century. Earlier critics of indulgences included John Wycliffe, who denied that the pope had jurisdiction over Purgatory. Jan Hus and his followers had advocated a more severe system of penance, in which indulgences were not available. Johannes von Wesel had also attacked indulgences late in the 15th century. Political rulers had an interest in controlling indulgences because local economies suffered when the money for indulgences left a given territory. Rulers often sought to receive a portion of the proceeds or prohibited indulgences altogether, as Duke George did in Luther's Electoral Saxony. In 1515, Pope Leo X granted a plenary indulgence intended to finance the construction of St. Peter's Basilica in Roma. It would apply to almost any sin, including adultery and theft. All other indulgence preaching was to cease for the eight years in which it was offered. Indulgence preachers were given strict instructions on how the indulgence was to be preached, and they were much more laudatory of the indulgence than those of earlier indulgences. Johann Tetzel was commissioned to preach and offer the indulgence in 1517, and his campaign in cities near Wittenberg drew many Wittenbergers to travel to these cities and purchase them, since sales had been prohibited in Wittenberg and other Saxon cities. Luther also had a rather negative experience and idea with the indulgences connected to All Saints' Church, Wittenberg. By venerating the large collection of relics at the church, one could receive an indulgence. He had preached as early as 1514 against the abuse of indulgences and the way they cheapened grace rather than requiring true repentance. Luther became especially concerned in 1517 when his parishioners, returning from purchasing Tetzel's indulgences, claimed that they no longer needed to repent and change their lives in order to be forgiven of sin. After hearing what Tetzel had said about indulgences in his sermons, Luther began to study the issue more carefully, and contacted experts on the subject. He preached about indulgences several times in 1517, explaining that true repentance was better than purchasing an indulgence. He taught that receiving an indulgence presupposed that the penitent had confessed and repented, otherwise it was worthless. A truly repentant sinner would also not seek an indulgence, because they loved God's righteousness and desired the inward punishment of their sin. These sermons seem to have ceased from April to October 1517, presumably while Luther was writing the Ninety five Theses. He composed a Treatise on Indulgences, apparently in early autumn 1517. It is a cautious and searching examination of the subject. He contacted church leaders on the subject by letter, including his superior Hieronymus Schulz [de], Bishop of Brandenburg, sometime on or before 31 October, when he sent the Theses to Archbishop Albert of Brandenburg.

Мазмұны

Бірінші тезис былай дейді: "Біздің Иеміз және Ұстазымыз Иса Мәсіх: «Өкініп, теріс жолдан қайтыңдар!» – деп айтқан кезде, ол сенушілердің бүкіл өмірін өкінішпен өтуді қалады". Алғашқы бірнеше тезистерінде Лютер өкініштің христианның күнәмен ішкі күресі ретінде дамытады, оны сакраменттік мойынұсынудың сыртқы жүйесінен гөрі қарастырады. 5–7 тезистерде Лютер жер бетіндегі Мәсіхтің өкілі деп атаған папа адамдарды тек өзі немесе шіркеудің тәуба жүйесі арқылы қолданған жазалардан ғана босата алады, күнәнің кінәсін емес деп мәлімдейді. Папа тек Құдайдың атынан күнәні кешіруді жариялай алады. 14–29 тезистерінде Лютер тазару орны туралы кең таралған сенімдерге қарсы шықты. 14–16 тезистерде тазару орнының жазасы өліп бара жатқан адамдардың сезетін қорқынышы мен үмітсіздігімен салыстырылуы мүмкін деген ой талқыланады. 17–24 тезистерінде ол тазару орнындағы адамдардың рухани жағдайы туралы нақты айту мүмкін емес екенін көрсетеді. 25 және 26 тезистерінде папаның тазару орнындағы адамдарға билік ету құқығы жоқ екенін жоққа шығарады. 27–29 тезистерінде төлем жасалған соң, төлем жасағанның жақыны тазару орнынан босатылады деген идеяға қарсы шығады. Ол мұны күнәлі ашкөздікке шақыру деп санайды және бұл мүмкін емес екенін айтады, өйткені тазару орнындағы жазаларды кешіруге тек Құдайдың ғана құқығы бар. 30–34 тезистерінде Лютер индульгенция уағыздаушыларының христиандарға ұсынған жалған сенімділігін сынап көрсетеді. Ешкім адамның шынайы өкінішке келгенін білмейді, сондықтан оны кешіргенін сендіретін хат беру қауіпті. 35 және 36 тезистерінде ол индульгенцияның өкінішті қажетсіз ететініне қарсылық білдіреді. Бұл шын өкінген адамның, индульгенция тек оған ғана пайда әкеледі, ол өкініштің берген жалғыз пайдасын алды деген тұжырымға әкеледі. Лютерге сәйкес, шын өкінген христиандар күнәларының жазасынан және кінәсінен арылған. 37 тезисінде ол индульгенциялар христиандарға Мәсіх берген барлық игіліктерді алу үшін қажет емес екенін айтады. 39 және 40 тезистерінде индульгенциялар шынайы өкінішті қиындатады делінеді. Шынайы өкініш Құдайдың күнәні жазалауын қалайды, ал индульгенциялар жазадан қашуға үйретеді, өйткені бұл индульгенцияны сатып алудың мақсаты. 41–47 тезистерінде Лютер индульгенцияларды сатып алушылардың мейірімділік істерін ынталандырмауы негізінде сынап көрсетеді. Мұнда ол «Христиандарды үйрету керек» деген сөз тіркесін қолдана бастайды, ол адамдардың индульгенцияның құндылығы туралы қалай үйрету керек деп ойлайтынын айтады. Оларды кедейлерге садақа берудің индульгенция сатып алудан әлдеқайда маңызды екендігін, кедейлерге садақа берудің орнына индульгенция сатып алудың Құдайдың қаһарын шақыратынын және жақсылық жасаудың адамды жақсырақ ететінін, ал индульгенция сатып алудың бұлай етпейтінін үйрету керек. 48–52 тезистерінде Лютер папаның жағына шығып, егер папа өзінің атынан уағыздалып жатқанды білсе, «қойының терісі, еті мен сүйектерімен» емес, Киелі Петір шіркеуін өртеп жібергенді жөн көретінін айтады. 53–55 тезистерінде индульгенция ұсынылып жатқан кезде уағыздауға шектеулер қойылғанына шағымданады. Мартин Лютер 56–66 тезистерінде индульгенция ілімі негізделген қазынашылық қазынасы туралы ілімді сынап көрсетеді. Ол қарапайым христиандардың бұл ілімді түсінбей, адасып жатқанын айтады. Лютер үшін шіркеудің шынайы қазынасы – Иса Мәсіхтің Ізгі хабары. Бұл қазынаны жек көруге бейім, өйткені ол Матай 19:30 және 20:16 тармақтарында айтылғандай, «алғашқыларды соңғылар» етеді. Лютер евангелие қазыналарын байларды ұстауға арналған торлар ретінде сипаттау үшін метафора мен сөз ойындарын қолданады, ал индульгенция қазыналары – адамдардың байлығын ұстауға арналған торлар. 67–80 тезистерінде Лютер, архиепископ Альбертке жазған хатында айтқандай, индульгенцияларды уағыздаудың проблемаларын талқылайды. Уағыздаушылар индульгенцияны шіркеуден келетін ең үлкен рақым ретінде көтермелеп келеді, бірақ олар шын мәнінде тек ашкөздікті көтермелейді. Ол епископтарға өздерінің билігіне кірген индульгенция уағыздаушыларына құрмет көрсетуді бұйырған, бірақ епископтарға өз халқын папаның ниетіне қайшы келетін уағыздаушылардан қорғау да тапсырылған. Содан кейін ол уағыздаушылар таратып отырған құдайға мойынсұнушылықты Мәриямға зұлымдық жасаған адамды кешіре алады деген сенімге қарсы шабуыл жасайды. Лютер индульгенция тіпті ең қарапайым күнәлардың кінәсін де алып тастай алмайды дейді. Ол индульгенция уағыздаушыларының тағайындалған бірнеше мәлімдемелерін құдайға қарсы деп белгілейді: Әйет Петір қазіргіге қарағанда үлкен кешірім бере алмайтындығы және индульгенцияның папалық елтаңбасымен безендірілген кресі Христиан кресінен кем емес екендігі. Лютер 81–91 тезистерінде индульгенцияға қарсы қарапайым адамдар айтқан бірнеше сынды келтіреді. Ол оларды өзінің сынды емес, оның қауымдастарының көтеріп отырған қиын сұрақтары ретінде ұсынады. Егер ол папаның билігінде болса, папа тазару орнын неге жай ғана бос етпейді? Тазару орнындағылар үшін өткізілген жылдық миссалар индульгенциямен құтылғандар үшін неге жалғастырылуда? Лютер кейбір адамдарға тазару орнындағы ізгі адамдардың күнәлі адамдармен құтылуы қызық көрінетінін айтады. Лютер сондай-ақ папаның өте бай екенін ескерсек, ол кедейлерден Киелі Петір шіркеуін салу үшін неге ақша талап етеді деген сұраққа тоқталады. Бұл сұрақтарды елемеу папаның қорлануына әкелуі мүмкін. Ол папаның қаржылық мүддесіне сілтау жасайды, егер уағыздаушылар индульгенциялар туралы Лютердің пікірлеріне сәйкес уағыздаса (ол бұл папаның да пікірі екенін айтады), наразылықтар маңызсыз болады. Лютер тезисті аяқтайды, христиандарды азап пен қайғыға ұшыраса да, Мәсіхтің үлгісін етуге шақырады. Жазаға шыдау және жұмаққа кіру жалған қауіпсіздіктен артық.

The first thesis states, "When our Lord and Master Jesus Christ said, 'Repent,' he willed the entire life of believers to be one of repentance." In the first few theses Luther develops the idea of repentance as the Christian's inner struggle with sin rather than the external system of sacramental confession. Theses 5–7 then state that the pope who Luther called the Vicar of Christ on earth can only release people from the punishments he has administered himself or through the church's system of penance, not the guilt of sin. The pope can only announce God's forgiveness of the guilt of sin in his name. In theses 14–29, Luther challenged common beliefs about purgatory. Theses 14–16 discuss the idea that the punishment of purgatory can be likened to the fear and despair felt by dying people. In theses 17–24 he asserts that nothing can be definitively said about the spiritual state of people in purgatory. He denies that the pope has any power over people in purgatory in theses 25 and 26. In theses 27–29, he attacks the idea that as soon as payment is made, the payer's loved one is released from purgatory. He sees it as encouraging sinful greed, and says it is impossible to be certain because only God has ultimate power in forgiving punishments in purgatory. Theses 30–34 deal with the false certainty Luther believed the indulgence preachers offered Christians. Since no one knows whether a person is truly repentant, a letter assuring a person of his forgiveness is dangerous. In theses 35 and 36, he attacks the idea that an indulgence makes repentance unnecessary. This leads to the conclusion that the truly repentant person, who alone may benefit from the indulgence, has already received the only benefit the indulgence provides. Truly repentant Christians have already, according to Luther, been forgiven of the penalty as well as the guilt of sin. In thesis 37, he states that indulgences are not necessary for Christians to receive all the benefits provided by Christ. Theses 39 and 40 argue that indulgences make true repentance more difficult. True repentance desires God's punishment of sin, but indulgences teach one to avoid punishment, since that is the purpose of purchasing the indulgence. In theses 41–47 Luther criticizes indulgences on the basis that they discourage works of mercy by those who purchase them. Here he begins to use the phrase, "Christians are to be taught " to state how he thinks people should be instructed on the value of indulgences. They should be taught that giving to the poor is incomparably more important than buying indulgences, that buying an indulgence rather than giving to the poor invites God's wrath, and that doing good works makes a person better while buying indulgences does not. In theses 48–52 Luther takes the side of the pope, saying that if the pope knew what was being preached in his name he would rather St. Peter's Basilica be burned down than "built up with the skin, flesh, and bones of his sheep". Theses 53–55 complain about the restrictions on preaching while the indulgence was being offered. In theses 56–66, Martin Luther criticizes the doctrine of the treasury of merit on which the doctrine of indulgences is based. He states that everyday Christians do not understand the doctrine and are being misled. For Luther, the true treasure of the church is the gospel of Jesus Christ. This treasure tends to be hated because it makes "the first last", in the words of Matthew 19:30 and 20:16. Luther uses metaphor and wordplay to describe the treasures of the gospel as nets to catch wealthy people, whereas the treasures of indulgences are nets to catch the wealth of men. In theses 67–80, Luther discusses further the problems with the way indulgences are being preached, as he had done in the letter to Archbishop Albert. The preachers have been promoting indulgences as the greatest of the graces available from the church, but they actually only promote greed. He points out that bishops have been commanded to offer reverence to indulgence preachers who enter their jurisdiction, but bishops are also charged with protecting their people from preachers who preach contrary to the pope's intention. He then attacks the belief allegedly propagated by the preachers that the indulgence could forgive one who had violated the Virgin Mary. Luther states that indulgences cannot take away the guilt of even the lightest of venial sins. He labels several other alleged statements of the indulgence preachers as blasphemy: that Saint Peter could not have granted a greater indulgence than the current one, and that the indulgence cross with the papal arms is as worthy as the cross of Christ. Luther lists several criticisms advanced by laypeople against indulgences in theses 81–91. He presents these as difficult objections his congregants are bringing rather than his own criticisms. How should he answer those who ask why the pope does not simply empty purgatory if it is in his power? What should he say to those who ask why anniversary masses for the dead, which were for the sake of those in purgatory, continued for those who had been redeemed by an indulgence? Luther claimed that it seemed strange to some that pious people in purgatory could be redeemed by living impious people. Luther also mentions the question of why the pope, who is very rich, requires money from poor believers to build St. Peter's Basilica. Luther claims that ignoring these questions risks allowing people to ridicule the pope. He appeals to the pope's financial interest, saying that if the preachers limited their preaching in accordance with Luther's positions on indulgences (which he claimed was also the pope's position), the objections would cease to be relevant. Luther closes the Theses by exhorting Christians to imitate Christ even if it brings pain and suffering. Enduring punishment and entering heaven is preferable to false security.

Лютердің ниеті

Тезистер ресми академиялық дау-дебатта талқыланатын ұсыныстар ретінде жазылған, бірақ мұндай оқиғаның болғанына ешқандай дәлел жоқ. Тезистердің кіріспе бөлімінде Лютер басқа қалалардан келген қызығушылық танытқан ғалымдарды қатысуға шақырды. Мұндай дебатты ұйымдастыру Лютердің дәрігерлік дәрежесімен берілген құқық еді, және бұл ғылыми зерттеудің ерекше түрі емес еді. Лютер 1516-1521 жылдар аралығында Виттенбергте дау-дебат үшін жиырма тезис жинағын дайындады. Андреас Карлштадт 1517 жылдың сәуір айында осындай тезистер жинағын жазды, және олар теологиялық тұрғыдан Лютердің тезистерінен гөрі радикалдырақ болды. Ол оларды, Лютердің 95 тезисін істегендей, Барлық Әулиелер шіркеуінің есігіне іліп қойды. Карлштадт тезистерін шіркеудің қасиетті деректері көрсетілімге қойылған кезде жариялады, бұл қаушақтық әрекет деп қарастырылуы мүмкін. Сол сияқты Лютер де 95 тезисін Барлық Әулиелер күнінің алдында, яғни жылдың ең маңызды күні, Барлық Әулиелер шіркеуінде қасиетті деректер көрсетіліп тұрғанда жариялады. Лютердің тезистері халық революциясын емес, ғалымдар арасында пікірталас бастау үшін жазылған еді, бірақ оның бұл әрекетін пайғамбарлық және маңызды деп санағанына нұсқаулар бар. Осы шамада ол "Людер" есімінен гөрі "Лютер" есімін, ал кейде грек тілінде "еркін" деген мағына беретін "Элеутерий" есімін қолдана бастады. Бұл, оның сол жылдың басында қарсылық білдірген схоластикалық теологиядан құтылуымен байланысты болуы мүмкін. Кейін Лютер тезистердің кеңінен таралуын қаламағанын айтты. Элизабет Эйзенштейн оның олардың табысына таңғалғанын өзіне-өзі алдау деп санайды, ал Ханс Хиллербранд Лютердің үлкен дау тудыруға ниеттенгенін мәлімдеді. Кейде Лютер тезистердің академиялық сипатын пайдаланып, шіркеу іліміне қарсы шығу ниетін жоққа шығара отырып, орнықты сенімдерге шабуыл жасауға мүмкіндік алады. Дау-дебат үшін тезистер жинағын жазу авторын міндетті түрде осы көзқарастарға байламайды, сондықтан Лютер тезистердегі ең отты идеяларды ұстанатынын жоққа шығара алады.

The Theses are written as propositions to be argued in a formal academic disputation, though there is no evidence that such an event ever took place. In the heading of the Theses, Luther invited interested scholars from other cities to participate. Holding such a debate was a privilege Luther held as a doctor, and it was not an unusual form of academic inquiry. Luther prepared twenty sets of theses for disputation at Wittenberg between 1516 and 1521. Andreas Karlstadt had written a set of such theses in April 1517, and these were more radical in theological terms than Luther's. He posted them on the door of All Saints' Church, as Luther was alleged to have done with the Ninety five Theses. Karlstadt posted his theses at a time when the relics of the church were placed on display, and this may have been considered a provocative gesture. Similarly, Luther posted the Ninety five Theses on the eve of All Saints' Day, the most important day of the year for the display of relics at All Saints' Church. Luther's theses were intended to begin a debate among academics, not a popular revolution, but there are indications that he saw his action as prophetic and significant. Around this time, he began using the name "Luther" and sometimes "Eleutherius", Greek for "free", rather than "Luder". This seems to refer to his being free from the scholastic theology which he had argued against earlier that year. Luther later claimed not to have desired the Theses to be widely distributed. Elizabeth Eisenstein has argued that his claimed surprise at their success may have involved self deception and Hans Hillerbrand has claimed that Luther was certainly intending to instigate a large controversy. At times, Luther seems to use the academic nature of the Theses as a cover to allow him to attack established beliefs while being able to deny that he intended to attack church teaching. Since writing a set of theses for a disputation does not necessarily commit the author to those views, Luther could deny that he held the most incendiary ideas in the Theses.

Тарату және жариялау

31 қазан күні 1517 жылы Лютер Майнц архиепископы Альберт Бранденбургке хат жолдады, оның билігімен индульгенция сатылып жатқан еді. Хатта Лютер архиепископқа индульгенция уағыздарының тудырған пасторлық мәселелерге назар аудару ниетін білдіреді. Альберт өзінің билігімен уағыздалып жатқан нәрселерден хабарсыз деп есептейді және халықты Евангелиден бұрып жібергеніне алаңдайды, сондай-ақ индульгенция уағыздары Альберттің атына нұқсан келтіруі мүмкін. Лютер индульгенцияларды немесе оларға қатысты ағымдағы ілімді, тіпті уағыздардың өзін де айыптамайды, себебі оларды тікелей көрген емес. Оның орнына, ол уағыздың нәтижесінде қалыптасқан, индульгенция туралы халықтың түсініксіздігіне қатысты алаңдаушылығын білдіреді, мысалы, кез келген күнә индульгенция арқылы кешіріледі немесе күнәнің өзімен бірге жазасы да индульгенциямен кешіріледі деген сенім. Хаттың соңында Лютер Альбертке осы мәселе бойынша бірнеше тезис қоса бергенін, осы арқылы индульгенция ілімінің белгісіздігін, индульгенцияның пайдасы туралы сенімді айтқан уағызшылардан айырмашылығын көретінін жазды. Диспут ұсынғанда, университет баспасынан тезистерді басып, жариялау қалыпты жағдай еді. Виттенбергте басылған "Тоқсан бес тезистің" көшірмелері сақталмаған, бірақ бұл таңқаларлық емес, өйткені Лютер әйгілі емес еді және құжаттың маңыздылығы танылмаған. Виттенберг университетінің жарғысы бойынша, тезистер қаладағы барлық шіркеулердің есіктеріне ілінуі керек, бірақ тезистерді ілу туралы алғаш айтқан Филип Меланхтон тек "Барлық Әулиелер" шіркеуінің есігін атады. Меланхтон сондай-ақ Лютердің 31 қазанда тезистерді жариялағанын мәлімдеді, бірақ бұл оқиғалардың барысы туралы Лютердің бірнеше мәлімдемелеріне қайшы келеді, ал Лютер әрқашан өзінің наразылықтарын қоғамдық дау-дамайға ұшыратудың орнына тиісті арналар арқылы жеткізгенін айтқан. Мүмкін, Лютер кейіннен 31 қазандағы хатты Реформацияның басталуы деп қараса да, ол қарашаның ортасына дейін шіркеу есігіне тезистерді ілмеген, тіпті оларды ілуден бас тартқан болуы мүмкін. Дегенмен, Лютер Альбертке жібергеннен кейін көп ұзамай тезистер Виттенбергтегі зиялы элитасы арасында кеңінен танымал болды. Лютер архиепископ Альбертке хат жібергеннен кейін тезистердің көшірмелері жасалып, қызығушылық танытқан тұлғаларға таратылды. Латын тіліндегі тезистер Базельде төрт беттік памфлет түрінде, ал Лейпциг пен Нюрнбергте плакаттар түрінде басылды. Барлығы 1517 жылы Германияда латын тіліндегі тезистердің бірнеше жүз данасы басылды. Нюрнбергтік Каспар Нютцель сол жылдың соңында оларды неміс тіліне аударды, ал осы аударманың көшірмелері Германияның әр түрлі аймандарына қызығушылық танытқан тұлғаларға жіберілді, бірақ олар міндетті түрде басылмаған болуы мүмкін.

On 31 October 1517, Luther sent a letter to the Archbishop of Mainz, Albert of Brandenburg, under whose authority the indulgences were being sold. In the letter, Luther addresses the archbishop out of a loyal desire to alert him to the pastoral problems created by the indulgence sermons. He assumes that Albert is unaware of what is being preached under his authority, and speaks out of concern that the people are being led away from the gospel, and that the indulgence preaching may bring shame to Albert's name. Luther does not condemn indulgences or the current doctrine regarding them, nor even the sermons which had been preached themselves, as he had not seen them firsthand. Instead he states his concern regarding the misunderstandings of the people about indulgences which have been fostered by the preaching, such as the belief that any sin could be forgiven by indulgences or that the guilt as well as the punishment for sin could be forgiven by an indulgence. In a postscript, Luther wrote that Albert could find some theses on the matter enclosed with his letter, so that he could see the uncertainty surrounding the doctrine of indulgences in contrast to the preachers who spoke so confidently of the benefits of indulgences. It was customary when proposing a disputation to have the theses printed by the university press and publicly posted. No copies of a Wittenberg printing of the Ninety five Theses have survived, but this is not surprising as Luther was not famous and the importance of the document was not recognized. In Wittenberg, the university statutes demand that theses be posted on every church door in the city, but Philip Melanchthon, who first mentioned the posting of the Theses, only mentioned the door of All Saints' Church. Melanchthon also claimed that Luther posted the Theses on 31 October, but this conflicts with several of Luther's statements about the course of events, and Luther always claimed that he brought his objections through proper channels rather than inciting a public controversy. It is possible that while Luther later saw the 31 October letter to Albert as the beginning of the Reformation, he did not post the Theses to the church door until mid November, but he may not have posted them on the door at all. Regardless, the Theses were well known among the Wittenberg intellectual elite soon after Luther sent them to Albert. The Theses were copied and distributed to interested parties soon after Luther sent the letter to Archbishop Albert. The Latin Theses were printed in a four page pamphlet in Basel, and as placards in Leipzig and Nuremberg. In all, several hundred copies of the Latin Theses were printed in Germany in 1517. Kaspar Nützel [de] in Nuremberg translated them into German later that year, and copies of this translation were sent to several interested parties across Germany, but it was not necessarily printed.

Реакция

Альберт, көрінетін болса, Лютердің тезистерімен бірге қараша айының соңында хатын алған. Ол Майнц университетінің теологтарынан пікір сұрап, кеңесшілерімен ақылдасты. Оның кеңесшілері Лютерге индульгенция туралы бұйрыққа сәйкес индульгенцияға қарсы уағыз айтуға тыйым салуды ұсынды. Альберт Рим Куриясынан мұндай шара қолдануды өтінді. Римде Лютер бірден қауіпті деп есептелді. 1518 жылдың ақпан айында Папа Лео Лютердің діни ордені – Августиндік шенділер қауымының басшысынан оны индульгенция туралы идеяларын таратудан бас тартуға көндіруді сұрады. Сонымен қатар, Сильвестр Маццолиниге қарсы сотта пайдаланылатын пікір жазуға тапсырылды. Маццолини Мартин Лютердің Папаның билігіне қатысты "Презумпциялық тезистеріне қарсы диалог" атты еңбегін жазды. 1518 жылдың тамызында Лютер Римге шақырылды. Ол Папаға шабуыл жасады деген айыптан өзін ақтауға тырысқан "Ашу-апаға қатысты даудың түсіндірмесі" деген мақаласын жазды. Өз көзқарастарын кеңінен баяндаған Лютер өзінің сенімдері оны бастапқыда білгенінен гөрі ресми ілімнен әлдеқайда алыстатқанын мойындаған сияқты. Кейін ол осы дауды бастамаған болса, оның неге әкелетінін білген болар еді деді. "Түсіндірмелер" Лютердің реформацияның алғашқы еңбегі деп аталды. Иоганн Тетцель Лютерді ерестік үшін өртеп жіберуді талап етіп, теолог Конрад Вимпинаға Лютердің еңбегіне қарсы 106 тезис жазуға бұйырды. Тетцель 1518 жылдың қаңтарында Одердегі Франкфурт университеті алдындағы дау-дамайда оларды қорғады. 800 дана басылған диспутация Виттенбергке сатылуға жіберілді, бірақ университет студенттері оларды кітап сатушыдан тартып алып, өртеп жіберді. Лютер жағдайдың бақылаудан шығып, өзі қауіпке ұшырайды деп қорқыныш сезінді. Қарсыластарын жұмылдыру үшін ол Папаның билігіне қарсы келмейтін "Ашулар мен рақым туралы уағыз" атты еңбегін жариялады. Бұл кітапша неміс тілінде жазылған, қысқа және қарапайым адамдар үшін оңай түсінікті болды. Лютердің алғашқы кең таралған еңбегі жиырма рет қайта басылды. Тетцель Киелі кітап пен белгілі теологтарға сүйеніп, олардың пікірлерін бір-бірінен дәлелдей отырып, жауап берді. Оның бұл кітапшасы Лютердің кітапшасына қарағанда көпшілікке танымал болған жоқ. Ал Лютердің Тетцельдің кітапшасына берген жауабы оның баспасында тағы бір жетістікке қол жеткізді. Тезистердің тағы бір көрнекті қарсыласы Иоганн Эк, Лютердің досы және Ингольштадт университетінің теологы. Экк Эйхштадт епископіне арналған "Обелискілер" атты дәлелді жазба жазды. Бұл орта ғасырлардағы мәтіндердегі еретикалық үзінділерді белгілеу үшін пайдаланылған обелискілерге сілтеме жасады. Бұл Лютерге қатал және күтпеген шабуыл болды, оны ерестік пен ақымақтыққа айыптады. Лютер жеке жауап ретінде "Астерискілерді" жариялады, ол сол кезде маңызды мәтіндерді ерекшелеу үшін қолданылатын жұлдызша белгілерімен аталды. Лютердің жауабы ашулы болды және ол Эк өзінің жазған мәселесін түсінбегенін білдірді. Лютер мен Эк арасындағы дау 1519 жылы Лейпцигте өткен пікірталасқа айналды. 1518 жылдың қазанында Лютерді Папаның бұйрығымен ерестік айыптарына қарсы өзін қорғау үшін Томас Каетанның алдына Аугсбургке шақырды. Каетан Лютерге өзінің ерестік екендігіне қатысты пікір таласуға рұқсат бермеді, бірақ екі мәселені атап өтті. Біріншісі, Папа күнәлардың уақытша жазасын кешіру үшін қадір-қасиеттің қазынасын пайдалана алмайтынын айтқан 58-ші тезиске қарсы болды. Бұл 1343 жылы Климент VI жариялаған Папаның "Унигенитус" бұйрығына қайшы келді. Екінші мәселе – адамның күнәсі діни қызметкердің кешірімімен кешірілгеніне сенімді бола ала ма? Лютердің жетілік тезисіне берген түсіндірмесінде Құдайдың уәдесіне сүйенуге болатыны айтылды, ал Каетан кішіпейіл христианның Құдай алдындағы орнына ешқашан сенімді болмауы керек деді. Лютер бұл істен бас тартудан бас тартты және университет теологтарының бұл істі қайта қарауын өтінді. Бұл өтініш қабылданбады, сондықтан Лютер Аугсбургтен кетер алдында Папаға жүгінді. Ақыры Лютер 1521 жылы Папаның оны ақтамаймын деп қорқытып жазған бұйрығын өртеп жібергеннен кейін қауымнан шығарылды.

Albert seems to have received Luther's letter with the Theses around the end of November. He requested the opinion of theologians at the University of Mainz and conferred with his advisers. His advisers recommended he have Luther prohibited from preaching against indulgences in accordance with the indulgence bull. Albert requested such action from the Roman Curia. In Rome, Luther was immediately perceived as a threat. In February 1518, Pope Leo asked the head of the Augustinian Hermits, Luther's religious order, to convince him to stop spreading his ideas about indulgences. Sylvester Mazzolini was also appointed to write an opinion which would be used in the trial against him. Mazzolini wrote A Dialogue against Martin Luther's Presumptuous Theses concerning the Power of the Pope, which focused on Luther's questioning of the pope's authority rather than his complaints about indulgence preaching. Luther received a summons to Rome in August 1518. He responded with Explanations of the Disputation Concerning the Value of Indulgences, in which he attempted to clear himself of the charge that he was attacking the pope. As he set down his views more extensively, Luther seems to have recognized that the implications of his beliefs set him further from official teaching than he initially knew. He later said he might not have begun the controversy had he known where it would lead. The Explanations have been called Luther's first Reformation work. Johann Tetzel responded to the Theses by calling for Luther to be burnt for heresy and having theologian Konrad Wimpina write 106 theses against Luther's work. Tetzel defended these in a disputation before the University of Frankfurt on the Oder in January 1518. 800 copies of the printed disputation were sent to be sold in Wittenberg, but students of the university seized them from the bookseller and burned them. Luther became increasingly fearful that the situation was out of hand and that he would be in danger. To placate his opponents, he published a Sermon on Indulgences and Grace, which did not challenge the pope's authority. This pamphlet, written in German, was very short and easy for laypeople to understand. Luther's first widely successful work, it was reprinted twenty times. Tetzel responded with a point by point refutation, citing heavily from the Bible and important theologians. His pamphlet was not nearly as popular as Luther's. Luther's reply to Tetzel's pamphlet, on the other hand, was another publishing success for Luther. Another prominent opponent of the Theses was Johann Eck, Luther's friend and a theologian at the University of Ingolstadt. Eck wrote a refutation, intended for the Bishop of Eichstätt, entitled the Obelisks. This was in reference to the obelisks used to mark heretical passages in texts in the Middle Ages. It was a harsh and unexpected personal attack, charging Luther with heresy and stupidity. Luther responded privately with the Asterisks, titled after the asterisk marks then used to highlight important texts. Luther's response was angry and he expressed the opinion that Eck did not understand the matter on which he wrote. The dispute between Luther and Eck would become public in the 1519 Leipzig Debate. Luther was summoned by authority of the pope to defend himself against charges of heresy before Thomas Cajetan at Augsburg in October 1518. Cajetan did not allow Luther to argue with him over his alleged heresies, but he did identify two points of controversy. The first was against the 58th thesis, which stated that the pope could not use the treasury of merit to forgive temporal punishment of sin. This contradicted the papal bull Unigenitus promulgated by Clement VI in 1343. The second point was whether one could be assured that they had been forgiven when their sin had been absolved by a priest. Luther's Explanations on thesis seven asserted that one could based on God's promise, but Cajetan argued that the humble Christian should never presume to be certain of their standing before God. Luther refused to recant and requested that the case be reviewed by university theologians. This request was denied, so Luther appealed to the pope before leaving Augsburg. Luther was finally excommunicated in 1521 after he burned the papal bull threatening him to recant or face excommunication.

Мұра

Индульгенцияларға қатысты дау-жанжал, Лютердің тезистерінен бастау алды, бұл Рим католик шіркеуіндегі жарылысқа, Еуропадағы терең және ұзаққа созылған әлеуметтік және саяси өзгерістерді бастады. Кейін Лютер индульгенция мәселесінің өзі қатысатын келешектегі дауларға қарағанда маңызсыз екенін, мысалы, Еразммен ерік бостандығы туралы пікірсайысы сияқты, ал бұл даудың оның жаңалыққа жетуімен байланысы да болмады деп мәлімдеді. Лютер бұл тезистерді жазған кезде өзінің әлі де «папалыққа» адал болғанын, және тезистердің Рим-католик доктринасынан жаңылғанын білдірмегенін айтты. Бірақ индульгенцияларға қатысты дау-жанжал Реформация деп аталатын қозғалыстың басталуы болды, және осы дау-жанжал Лютерді сол қозғалыстағы жетекшілік позицияға ие етті. Тезистер сонымен қатар Лютердің шіркеу дұрыс уағыздамайды және бұл қара халық үшін қауіпті жағдай тудырады деп сенгенін көрсетті. Бұдан өзге, тезистер 1343 жылы Папа Климент VI-ның индульгенциялар шіркеудің қазынасы екендігі туралы жарлығына қайшы келді. Папалық билікке құрметсіздік жасау келешектегі қақтығыстардың алғышарты болды. 1517 жылғы 31 қазанда Лютер Альбертке тезистерді жіберген күн, 1527 жылы Лютер мен оның достары «индульгенцияларды басып тастау» мерекесін атап өту үшін сыра көтеріп ішкен кезде Реформацияның басталу күні ретінде танылды. Тезистерді жариялау Филип Меланхтонның 1548 жылғы Historia de vita et actis Lutheri еңбегінде Реформация қозғалысының басталуы ретінде тарихқа енді. 1617 жылғы Реформация мерекесінде 31 қазанның жүз жылдығы Лютер тезистерді жариялаған деп саналатын Виттенберг шіркеуіне шерумен атап өтілді. Шіркеу есігіне үлкен қаламмен тезистерді жазып жатқан Лютерді бейнелейтін гравюра жасалды. Қалам Папа Лев X-тің символы болған арыстанның басына еніп кетеді. 1668 жылы 31 қазан Реформация күні болып жарияланды, бұл сайынғы мереке болып саналады. 2017 жылғы 31 қазанда Реформация күніне 500 жыл толуы бүкіл Германияда ұлттық мереке ретінде аталып өтті.

The indulgence controversy set off by the Theses was the beginning of the Reformation, a schism in the Roman Catholic Church which initiated profound and lasting social and political change in Europe. Luther later stated that the issue of indulgences was insignificant relative to controversies which he would enter into later, such as his debate with Erasmus over the bondage of the will, nor did he see the controversy as important to his intellectual breakthrough regarding the gospel. Luther later wrote that at the time that he wrote the Theses, he remained a "papist", and he did not seem to think the Theses represented a break with established Roman Catholic doctrine. But it was out of the indulgences controversy that the movement which would be called the Reformation began, and the controversy propelled Luther to the leadership position he would hold in that movement. The Theses also made evident that Luther believed the church was not preaching properly and that this put the laity in serious danger. Further, the Theses contradicted the decree of Pope Clement VI, in 1343, that indulgences are the treasury of the church. This disregard for papal authority presaged later conflicts. 31 October 1517, the day Luther sent the Theses to Albert, was commemorated as the beginning of the Reformation as early as 1527, when Luther and his friends raised a glass of beer to commemorate the "trampling out of indulgences". The posting of the Theses was established in the historiography of the Reformation as the beginning of the movement by Philip Melanchthon in his 1548 Historia de vita et actis Lutheri. During the 1617 Reformation Jubilee, the centenary of 31 October was celebrated by a procession to the Wittenberg Church where Luther was believed to have posted the Theses. An engraving was made showing Luther writing the Theses on the door of the church with a gigantic quill. The quill penetrates the head of a lion symbolizing Pope Leo X. In 1668, 31 October was made Reformation Day, an annual holiday in Electoral Saxony, which spread to other Lutheran lands. 31 October 2017, the 500th Anniversary of Reformation Day, was celebrated with a national public holiday throughout Germany.