Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
840–1212 жылдар аралығында Орта Азиядағы түркі мемлекеті, түркілер билеген мемлекет.
Turkic state in Central Asia from 840 to 1212
the Turkic ruled state
Қарахандық хандығы (;), сондай-ақ Қарахандықтар, Қарахандықтар, Ілек хандығы немесе Афрасиябидтер деп те аталады – 9-ғасырдан 13-ғасырдың басына дейін Орта Азияны билеген Карлық түркі хандығы. Қарахандықтар мен Ілек хандықтарының әулеттік атаулары патшалық титулдармен байланысты, ал Қара қаған титулы әулеттің соңына дейін ең маңызды түркі титулы болды. Хандық Орта Азиядағы Трансоксиананы жаулап алып, 999–1089 жылдар аралығында тәуелсіз билік құрды. Трансоксианаға олардың келуі Орта Азиядағы үстемдіктің ирандықтан түркілікке ауысуын білдірді, бірақ Қарахандықтар парсы-араб мұсылман мәдениетін біртіндеп сіңіріп алды, сонымен бірге өздерінің туған түркі мәдениетін сақтап қалды. Қарахандық хандығының астаналары Қашғар, Баласағұн, Өзген және Самарқан қалаларын қамтыды. Қарахандық хандығының тарихы фрагментті және көбінесе қайшы жазба дереккөздерінен, сондай-ақ олардың монеталары туралы зерттеулерден қалпына келтірілді.
The Kara Khanid Khanate (; ), also known as the Karakhanids, Qarakhanids, Ilek Khanids or the Afrasiabids , was a Karluk Turkic khanate that ruled Central Asia from the 9th to the early 13th century. The dynastic names of Karakhanids and Ilek Khanids refer to royal titles with Kara Khagan being the most important Turkic title up until the end of the dynasty. The Khanate conquered Transoxiana in Central Asia and ruled it independently between 999 and 1089. Their arrival in Transoxiana signaled a definitive shift from Iranic to Turkic predominance in Central Asia, yet the Kara khanids gradually assimilated the Perso Arab Muslim culture, while retaining some of their native Turkic culture. The capitals of the Kara Khanid Khanate included Kashgar, Balasagun, Uzgen and Samarkand. The history of the Kara Khanid Khanate is reconstructed from fragmentary and often contradictory written sources, as well as studies on their coinage.
Аттар
Қарахандық атауы династия билеушілерінің ең маңызды лақабы – Қара хан немесе Қара хақаннан (قراخان) шыққан. "Қара" сөзі ежелгі түркі тілінен (𐰴𐰺𐰀) "қара" және "батыл" мағыналарын білдіреді, ал "хан" – билеуші деген сөз. Бұл терминді 19-шы ғасырда еуропалық шығыстанушылар осы династияны және оның билігіндегі түркілерді сипаттау үшін жасаған. Араб мұсылман деректері бұл династияны әл-Хакания ("Хақандар") немесе әл-Мүлүк әл-Хания әл-Атрак ("Түріктердің хандық патшалары") деп атаған. Өзінің тіл білімі туралы еңбегі "Dīwān Lughāt al Turk" ішінде, қарахандық туған Махмұд әл-Кашғари екі эндонимді тізімдеген: "Хақани түріктері" немесе жай ғана "түріктер", соңғысын ол жалпы түркі халықтарын атау үшін де қолданған. 20 түркі халықтарын тізімдегенде Кашғари түркі емес Кумо Си (qāy), Хитан (xitāy), Таңғұттар (taŋut) және Хан (Tawγač) халықтарын да қосты. Парсы деректері көбінесе Аль и Афрасиаб (آل افراسیاب) терминін пайдаланған, бұл Исламға дейінгі Трансоксанияның аңызға толы, бірақ шындығында байланысы жоқ патшасы Афрасиабқа қатысты деп есептелінеді. Кашғари оны "Алп Ер Тунга" деп атайды. Олар парсы тілінде Ілек ханидтері немесе Ілак ханидтері (ایلک خانیان) деп те аталады.
The term Karakhanid was derived from Qara Khan or Qara Khaqan (قراخان), the foremost title of the rulers of the dynasty. The word "Kara" means "black" and also "courageous" from Old Turkic (𐰴𐰺𐰀) and khan means ruler. The term was devised by European Orientalists in the 19th century to describe both the dynasty and the Turks ruled by it. Arabic Muslim sources called this dynasty al Khaqaniya ("That of the Khaqans") or al Muluk al Khaniyya al Atrak (The Khanal kings of the Turks). In his linguistic treatise Dīwān Lughāt al Turk, Mahmud al Kashgari, a native born Karakhanid, listed two endonyms: "Khāqānī Turks" or just "Turks", the latter he also used to denote Turkic peoples in general. When listing 20 Turkic peoples, Kashgari also included the non Turkic Kumo Xi (qāy), Khitans (xitāy) Tanguts (taŋut) and Han (Tawγač). Persian sources often used the term Al i Afrasiyab (آل افراسیاب) based on a supposed link to the legendary though actually unrelated King Afrasiab of pre Islamic Transoxania. Kashgari refers to him as Alp Er Tunga. They are also referred to as Ilek Khanids or Ilak Khanids (ایلک خانیان) in Persian.
Шығу тегі
Қара хандық 9 ғасырда Карлықтар, Яғма, Чигиль, Тухси және Жетісу, Батыс Тянь-Шань (қазіргі Қырғызстан) және Қашғар маңындағы Батыс Шыңжаңда тұратын басқа халықтар құрған конфедерациядан пайда болды. 10 ғасырғы араб тарихшысы Әл-Масуди Карлықтардың екі "Хаған хағандарын" атады: Санах, Ашинаның мүмкін нұсқасы (Сая (Әл-Масуди бойынша), Ашнас (Әл-Табари), Анса (Худуд әл-Алам) және Саба (Ибн Хордадбех)), және Афрасиаб, оны 11 ғасырғы Қарахандық ғалымы Махмуд әл-Қашғари түркі патшасы Алп Ер Туңғамен, Қарахандық билеуші әулетінің аңызға толы ата-бабасымен теңестірді. Сонымен қатар, Қара хандық мемлекет басшылары хаған атағын алды, бұл олардың Ашинадан тараған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Дегенмен, Билге Күл Қадыр ханның, бірінші Қара ханның, тайпалық тегі әлі белгісіз: егер Билге Күл Қадыр Карлық Ябғуларынан тараса, онда ол, әрине, Ашина әулетіне жатады; егер Билге Күл Қадыр Яғмадан тараса (Василий Бартольдтың пікірінше), онда ол жатпайды, себебі Худуд әл-Алам "Олардың [Яғмалардың] ханы Тоғыз Оғыз хандарының әулетінен шыққан" деп хабарлайды, Ашина тайпасы Тоғыз Оғыз тізімінде (қытай тілінде 九姓 Jĭu Xìng "Тоғыз тегі") көрсетілмеген, ал ертедегі ұйғыр қағандары Тоғыз Оғыздың Яглакар руына, ал кейінгі ұйғыр қағандары Әдіз руына жатқан. Басқаша айтқанда, Билге Күл Қадыр Эдгіш немесе Чигильдерге де жатуы мүмкін.
The Kara Khanid Khanate originated from a confederation formed some time in the 9th century by Karluks, Yagmas, Chigils, Tuhsi, and other peoples living in Zhetysu, Western Tian Shan (modern Kyrgyzstan), and Western Xinjiang around Kashgar. 10th century Arab historian Al Masudi listed two "Khagan of Khagans" of the Karluk horde: Sanah, a possible rendition of Ashina (compare Śaya (also by al Masudi), Aś(i)nas (al Tabari), Ānsa (Hudud al 'Alam), and Śaba (Ibn Khordadbeh)), and Afrasiab, whom 11th century Karakhanid scholar Mahmud al Kashgari identified with Turkic king Alp Er Tunga, the legendary progenitor of the Karakhanid ruling dynasty. Furthermore, Kara khanid heads of state claimed the title khagan, which indicates that they may have been descended from the Ashina. Even so, the tribal origin of Bilge Kul Qadir Khan, the first Kara Khan, is still unknown: if Bilge Kul Qadir descended from the Karluk Yabghus, then he indeed belonged to the Ashina dynasty as they did; if Bilge Kul Qadir descended from the Yagma (as suggested by Vasily Bartold), then he did not, considering that the Hudud al 'Alam stated that "Their [Yagmas'] king is from the family of the Toġuzġuz kings", that Ashina tribe was not listed among the Toquz Oghuz (Ch. 九姓 Jĭu Xìng "Nine Surnames") in Chinese language sources and that early Uyghur khagans belonged to the Yaglakar clan of Toquz Oghuz and later Uyghur khagans belonged to the Ädiz clan. Alternatively, Bilge Kul Qadir might belong to the Eðgiş or Chigils.
Ерте тарих
Карлықтар – Батыс Алтай тауларынан Жетісуге (Семиречье) көшіп келген көшпелі халық. 742 жылы карлықтар басмылдар мен ұйғырлар бастаған одақтың құрамында болып, Гөктүріктерге қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Екінші түрік қағанатының (682–744) құлдырауына себеп болды. Одан кейін билік қайта бөліскенде карлықтар, бұрын елтебер басқарған тайпадан, ябғу басқарған тайпа деңгейіне көтерілді. Ябғу – түркілік мәртебелі лауазымның бірі және «көк мандатымен» билеу құқығына ие Ашина тайпасына жататындығын көрсетеді. Кейін карлықтар мен ұйғырлар бірігіп басмылдарға қарсы күресіп, екі жылдың ішінде басмыл қағанатын құлатты. Ұйғыр ябғуы қаған, ал карлық басшысы ябғу болды. Бірақ бұл келісім бір жылға да соқпады. Ұйғырлар мен карлықтар арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, карлықтарды батысқа қарай, Түргеш жеріне көшуге мәжбүр етті. 766 жылға қарай карлықтар Түргештерді бағындырып, Чу өзені бойындағы Суяб қаласын өздерінің астанасы етіп белгіледі. Карлық конфедерациясына Чигиль және Туқшы тайпалары да кірді, бұл тайпалар бұрын Түргештерге қарасты болған болуы мүмкін. Карлықтар 8 ғасырдың соңында, Семиречье аймағында бекінгеннен кейін шамамен 15 жыл өткен соң несториан дініне көшті. Карлықтардың астанасы Суябта несториан шіркеуінің қалдықтары, ал Семиречье аймағында несториан сирия жазуымен жазылған жүздеген қабір тастары табылды. 9 ғасырдың ортасына қарай карлық конфедерациясы Ежелгі қирғыздар ұйғыр қағанатын жойғаннан кейін Батыс түріктердің қасиетті жерлерін бақылауына алды. Қасиетті жерлерге ие болу және Ашина тайпасымен байланыс, бұрынғы қаған көтерілісте қаза тапқаннан кейін, карлықтарға қағанатты мұраға алуға және далаға билік етуге мүмкіндік берді. 9 ғасырда Орталық Азияның оңтүстігі Саманидтердің билігінде болды, ал Орталық Азия даласын печенегтер, оғыз түркілері және карлықтар сияқты түркі көшпелілері бақылады. Карлықтардың билігі Иртыш пен Кимек конфедерациясына дейін созылды, Чи және Іле өзендерінде Чигиль мен Туқшы тайпаларының қоныстары орналасқан, ал шығысқа қарай Ферғана аңғарынан әрі де кеңейді. Карлықтардың оңтүстігінде және шығысында Яғма тайпалары мекен еткен. Карлықтардың 9-10 ғасырлардағы орталығы Чу өзені бойындағы Баласағұн қаласында болған сияқты. 9 ғасырдың соңында Саманидтер далаға жорық жасап, карлық қағанының штаб-пәтерлерінің бірі Таразды басып алды, ал үлкен шіркеу мешітке айналдырылды.
The Karluks were a nomadic people from the western Altai Mountains who moved to Zhetysu (Semirechye). In 742, the Karluks were part of an alliance led by the Basmyl and Uyghurs that rebelled against the Göktürks and led to the demise of the Second Turkic Khaganate (682–744). In the realignment of power that followed, the Karluks were elevated from a tribe led by an Elteber to one led by a yabghu, which was one of the highest Turkic dignitaries and also implies membership in the Ashina clan in whom the "heaven mandated" right to rule resided. The Karluks and Uyghurs later allied themselves against the Basmyl, and within two years they toppled the Basmyl khagan. The Uyghur yabghu became khagan and the Karluk leader yabghu. This arrangement lasted less than a year. Hostilities between the Uyghur and Karluk forced the Karluk to migrate westward into the western Turgesh lands. By 766 the Karluks had forced the submission of the Turgesh and they established their capital at Suyab on the Chu River. The Karluk confederation by now included the Chigil and Tukshi tribes who may have been Türgesh tribes incorporated into the Karluk union. The Karluks converted to Nestorian Christianity at the end of the 8th century CE, about 15 years after they established themselves in the Semerich'e region. Remains of a Nestorian church have been found in the Karluk capital of Suyab, as well as hundreds of tomstones with Nestorian Syriac inscriptions in the Semerich'e region. By the mid 9th century, the Karluk confederation had gained control of the sacred lands of the Western Türks after the destruction of the Uyghur Khaganate by the Old Kirghiz. Control of sacred lands, together with their affiliation with the Ashina clan, allowed the Khaganate to be passed on to the Karluks along with domination of the steppes after the previous Khagan was killed in a revolt. During the 9th century southern Central Asia was under the rule of the Samanids, while the Central Asian steppe was dominated by Turkic nomads such as the Pechenegs, the Oghuz Turks, and the Karluks. The domain of the Karluks reached as far north as the Irtysh and the Kimek confederation, with encampments extending to the Chi and Ili rivers, where the Chigil and Tukshi tribes lived, and east to the Ferghana valley and beyond. The area to the south and east of the Karluks was inhabited by the Yagma. The Karluk center in the 9th and 10th centuries appears to have been at Balasagun on the Chu River. In the late 9th century the Samanids marched into the steppes and captured Taraz, one of the headquarters of the Karluk khagan, and a large church was transformed into a mosque.
Қарахандық хандықтың құрылуы (840 ж.)
9 ғасырда Карлық конфедерациясы (ішінде үш бас тайпа: Булақ (Молуо 謀落 / Moula 謀剌), Ташлик (Ташили 踏實力) және Себек (Суофу 娑匐), қытай деректерінде Чиси деп те аталады. Голден (1992) Чисині Чуйюемен күдікпен сәйкестендіреді, сондай-ақ оны Чигильдермен де байланыстырады; Атвуд (2010) Чиси 熾俟ді Жуси 朱斯пен сәйкестендірді, олар да Сю Таншуда (Xiu Tangshu) есімдері жиі кездеседі. Атвуд Чиси 熾俟 ~ Жуси 朱с-ты Чуйюе 處月-мен емес, Шатуо билеуші үйінің түпкі тайпалық аты Жукси 朱邪-мен, сондай-ақ Чигильдер, Чаруктар, Барсхандар, Халаджестер, Азкишилер және Тухсилермен (соңғы үшеуі Түргештің қалдықтары болуы мүмкін) және Яғмамен, Тоқұз Оғыздың мүмкін ұрпақтарымен бірігіп, алғашқы Карлық Қараханид хандығын құрды. Чигильдер Қараханид әскерінің ядросын құрағандай көрінеді. Оның құрылған күні мен алғашқы ханының аты белгісіз, бірақ бір болжам бойынша, алғашқы Қараханид билеушісі Билге Күл Қадыр хан болған. Қараханидтердің билеушілері, ең болмаса, Чигиль және Яғма тайпаларынан шыққан – Шығыс қағаны Арслан Қара қаған (Арслан "арыстан" – Чигильдердің тотемі) және Батыс қағаны Буғра Қара қаған (Буғра "еркек түйе" – Яғманың тотемі) атағын алған. Жануарлардың аттары Қараханидтердің түркі титулдарында жиі кездесетін: Аслан (арыстан), Буғра (түйе), Тоған (қырғыз бүркіті), Бори (қасқыр) және Тоғрул немесе Тоғрил (хищник құс). Қағандардың билігінде Арслан Іліг, Буғра Іліг, Арслан Тегин және Буғра Тегин атақтарымен төрт билеуші болған. Династия мүшелерінің титулдары олардың династиялық иерархиядағы орнына қарай, әдетте жоғарылап, өзгеретін.
During the 9th century, the Karluk confederation (including three chief tribes: the Bulaq (Mouluo 謀落 / Moula 謀剌), Taşlïk (Tashili 踏實力), and Sebek (Suofu 娑匐)also known as Chisi in Chinese sources. Golden (1992) hesitantly identifies Chisi with Chuyue, whom he also links to Chigils; Atwood (2010) identified Chisi 熾俟 with Zhusi 朱斯, who were also mentioned in Xiu Tangshu. Atwood does not link Chisi 熾俟 ~ Zhusi 朱斯 to Chuyue 處月, but instead to Zhuxie 朱邪, the original tribal surname of the Shatuo ruling house, along with Chigils, Charuks, Barskhans, Khalajes, Azkishi and Tuhsis (the last three being possibly remnants of Türgesh) and the Yaghma, possible descendants of the Toquz Oghuz, joined forces and formed the first Karluk Karakhanid khaganate. The Chigils appear to have formed the nucleus of the Karakhanid army. The date of its foundation and the name of its first khan is uncertain, but according to one reconstruction, the first Karakhanid ruler was Bilge Kul Qadir Khan. The rulers of the Karakhanids were likely to be from the Chigil and Yaghma tribes – the Eastern Khagan bore the title Arslan Qara Khaqan (Arslan "lion" was the totem of the Chigil) and the Western Khagan the title Bughra Qara Khaqan (Bughra "male camel" was the totem of the Yaghma). The names of animals were a regular element in the Turkic titles of the Karakhanids: thus Aslan (lion), Bughra (camel), Toghan (falcon), Böri (wolf), and Toghrul or Toghrïl (a bird of prey). Under the Khagans were four rulers with the titles Arslan Ilig, Bughra Ilig, Arslan Tegin and Bughra Tegin. The titles of the members of the
dynasty changed with their position, normally upwards, in the dynastic hierarchy.
Ислам дінін қабылдауы ()
10 ғасырдың ортасында Қара хандықтар ислам дінін қабылдап, мұсылман есімдері мен құрметті атауларын қабылдады, бірақ хан, хаган, Илек (Илиг) және Тегин сияқты түркілік патшалық атауларын сақтады. Кейіннен олар араб атақтарын – султан және султан әл-салатин ("Султандардың сұлтаны") қабылдады. Мұнажжим баши деп аталатын Осман тарихшысының айтуынша, Қарахандық ханзадасы Сұлтан Сатуқ Бугра хан бірінші болып дінге кірді. Дінгеннен кейін ол, әкесінің бұрынғы сенімінен айырылғанын ескере отырып, оны өлтіруге рұқсат беретін фәтуа алды, содан кейін Кашгарды (ежелгі Шула мемлекетінің) жаулап алды. Кейіннен, 960 жылы мұсылман тарихшылары Ибн Мискавайх және Ибн әл-Асирдің мәліметінше, түріктердің жаппай дінге өтуі болды (шамамен "түріктердің 200 000 үйі"), және жанама дәлелдер бұл Қараханидтер болғанын көрсетеді.
In the mid 10th century the Kara Khanids converted to Islam and adopted Muslim names and honorifics, but retained Turkic regnal titles such as Khan, Khagan, Ilek (Ilig) and Tegin. Later they adopted the Arab titles sultan and sultān al salātīn ("Sultan of Sultans"). According to the Ottoman historian known as Munajjim bashi, a Karakhanid prince named Sultan Satuq Bughra Khan was the first of the khans to convert. After conversion, he obtained a fatwa which permitted him in effect to kill his presumably still pagan father, after which he conquered Kashgar (of the old Shule Kingdom). Later, in 960, according to Muslim historians Ibn Miskawaih and Ibn al Athir, there was a mass conversion of the Turks (reportedly "200,000 tents of the Turks"), and circumstantial evidence suggests these were the Karakhanids.
Трансоксиананы жаулау
Сатук Бугра ханның немересі Хасан ибн Сүлеймен (немесе Харун) (тақырыбы: Бугра хан) 10 ғасырдың соңында Саманидтерге шабуыл жасады. 990 және 992 жылдар аралығында Хасан Исфиджаб, Ферғана, Илақ, Самарқан және Саманидтер астанасы Бұхараны жаулап алды. Дегенмен, Хасан Бугра хан 992 жылы аурудан көз жұмды.
The grandson of Satuk Bughra Khan, Hasan b. Sulayman (or Harun) (title: Bughra Khan) attacked the Samanids in the late 10th century. Between 990 and 992, Hasan took Isfijab, Ferghana, Ilaq, Samarkand, and the Samanid capital Bukhara. However, Hasan Bughra Khan died in 992 due to an illness,
Тарим бассейнінің батысын жаулап алу
Қашғардың шығысындағы буддалық қалаларды исламдық жаулап алу 934 жылы Қарахандық сұлтан Сатұқ Буғра хан ислам дінін қабылдап, кейін Қашғарды басып алғаннан бастау алды. Ол және оның ұлы түркі халқы арасында ислам дінін таратуға және әскери жорықтар жүргізуге күш салды. 10 ғасырдың ортасында Сатұқтың ұлы Мұса Хотанға қысым көрсетуді бастады, одан кейін Қашғар мен Хотан патшалығы арасында ұзақ соғыс болды. Сатұқ Буғра ханның немересі немесе шөбересі Әли Арслан соғыс кезінде буддалықтар тарапынан өлтірілген деп айтылады; Ахмад б. Әли билік еткен кезде Қарахандықтар шығыс және солтүстік-шығыста мұсылман емес халықтарға қарсы соғыстарға қатысты. Мұсылман деректері Мадаин қаласынан (қазіргі Иракта болуы мүмкін) келген төрт имамның Қарахандық басшысы Юсуф Қадир ханға Хотан, Яркенд және Қашғарды жаулап алуда көмектесу үшін сапар шеккені туралы айтады. "Кәпірлердің" Хотанға қарай ығыстырылғаны, бірақ төрт имамның қаза тапқаны хабарланады. 1006 жылы Қашғардың Юсуф Қадир ханы Хотан патшалығын басып алып, Хотанның тәуелсіз мемлекет ретінде болуына нүкте қойды. Хотан мен Қашғарды қоса алғандағы Тарым бассейнінің батысын жаулап алу Тарым бассейнінің түркіленуі мен исламдануы үшін маңызды болды. Қазіргі ұйғырлар Қарахандықтармен өзін байланыстырады, тіпті ұйғыр атауы манихейлік ұйғыр қағанаты мен буддалық Қочо мемлекетінен алынғанына қарамастан.
The Islamic conquest of the Buddhist cities east of Kashgar began when the Karakhanid Sultan Satuq Bughra Khan converted to Islam in 934 and then captured Kashgar. He and his son directed endeavors to proselytize Islam among the Turks and engage in military conquests. In the mid 10th century, Satuq's son Musa began to put pressure on Khotan, and a long period of war between Kashgar and the Kingdom of Khotan ensued. Satok Bughra Khan's nephew or grandson Ali Arslan was said to have been killed by Buddhists during the war; during the reign of Ahmad b. Ali, the Karakhanids also engaged in wars against non Muslims to the east and northeast. Muslim accounts tell the tale of the four imams from Mada'in city (possibly now in Iraq) who travelled to help Yusuf Qadir Khan, the Qarakhanid leader, in his conquest of Khotan, Yarkend, and Kashgar. The "infidels" were said to have been driven towards Khotan, but the four Imams were killed. In 1006, Yusuf Qadir Khan of Kashgar conquered the Kingdom of Khotan, ending Khotan's existence as an independent state. The conquest of the western Tarim Basin which includes Khotan and Kashgar is significant in the eventual Turkification and Islamification of the Tarim Basin, and modern Uyghurs identify with the Karakhanids even though the name Uyghur was taken from the Manichaean Uyghur Khaganate and the Buddhist state of Qocho.
Қарахан хандығының бөлінісі
11 ғасырдың басында Қарахандықтардың бірлігі жиі болатын ішкі соғыстардан бұзылып, екі тәуелсіз Қарахандық мемлекеті құрылды. Хасан Бугра ханның ұлы Али Тегин Бұхара және басқа қалаларды басып алды. Мансур қайтыс болғаннан кейін ол өзінің аумағын одан әрі кеңейтті. Насрдың ұлы Боритигин кейін Али Тегиннің ұлдарына қарсы соғыс ашып, Трансоксиананың үлкен бөлігін басып алып, Самарқанды астана етті. 1041 жылы Наср бин Алидің тағы бір ұлы Мұхаммед Айн әд-Даула (1041–52 жылдары билік құрған) отбасының батыс тармағын басқаруды өз қолына алып, нәтижесінде Хара хандығы ресми түрде екіге бөлінді. Ибрагим Тамғач хан мұсылман тарихшылары тарапынан ұлы билеуші ретінде танылды және Қара хандық хандығындағы ішкі шиеленістердің көп бөлігіне себеп болған иелік жүйесін шектеу арқылы Батыс Қарахандықтарына біршама тұрақтылық әкелді. Хасан әулеті Шығыс хандығын басқарды. Шығыс хандығының астанасы Баласағұн, кейін Қашғар болды. Ферғана және Жетісу аймақтары екі мемлекеттің арасындағы шекараға айналып, жиі дау-жанжал тудырды. Екі мемлекет құрылған кезде Ферғана Шығыс хандығының құрамына кірді, бірақ кейін Ибрагим оны басып алып, Батыс хандығының құрамына қосты.
Early in the 11th century the unity of the Karakhanid dynasty was fractured by frequent internal warfare that eventually resulted in the formation of two independent Karakhanid states. A son of Hasan Bughra Khan, Ali Tegin, seized control of Bukhara and other towns. He expanded his territory further after the death of Mansur. The son of Nasr, Böritigin, later waged war against the sons of Ali Tegin, and won control of a large part of Transoxiana, making Samarkand the capital. In 1041, another son of Nasr b. Ali, Muhammad 'Ayn ad Dawlah (reigned 1041–52) took over the administration of the western branch of the family that eventually led to a formal separation of the Khara Khanid Khanate. Ibrahim Tamghach Khan was considered by Muslim historians as a great ruler, and he brought some stability to the Western Karakhanids by limiting the appanage system that caused much of the internal strife in the Kara Khanid Khanate. The Hasan family remained in control of the Eastern Khanate. The Eastern Khanate had its capital at Balasaghun and later Kashgar. The Fergana Zhetysu areas became the border between the two states and were frequently contested. When the two states were formed, Fergana fell into realm of the Eastern Khanate, but was later captured by Ibrahim and became part of the Western Khanate.
Сәлжұқтардың билігі
1040 жылы Сәлжұқтар Дандақан шайқасында Ғазнавилерді жеңіп, Иранға енді. Қарахандықтармен қақтығыс басталды, бірақ Қарахандықтар бастапқыда Сәлжұқтардың шабуылына төтеп бере алды, тіпті Ұлы Хорасандағы Сәлжұқ қалаларын қысқа мерзімге басып алды. Дегенмен, Қарахандықтар діни санаттармен (уламалармен) күрделі қақтығыстарға ұшырады, ал Трансоксиананың уламалары Сәлжұқтардың араласуын сұрады. 1089 жылы Ибрагимнің немересі Ахмад ибн Хидр билік еткен кезде Сәлжұқтар Самарқанды және Батыс хандығына қарасты жерлерді басып алды. Жарты ғасыр бойы Батыс Қарахан хандығы Сәлжұқтардың вассалы болды, олар сол кезде хандықтың билеушілерін тағайындауды көбінесе бақылады. Ахмад ибн Хидрді Сәлжұқтар қайтадан билікке келтірді, бірақ 1095 жылы уламалар Ахмадты дінге қарсылық жасады деп айыптап, оны өлтіруге қол жеткізді. Қашғар Қарахандықтары да Сәлжұқтардың Талас және Жетісуға жасаған жорығынан кейін бағынуға уәде берді, бірақ Шығыс хандығы Сәлжұқтардың вассалы қысқа ғана уақыт болды. 12 ғасырдың басында Шығыс хандығы Трансоксианаға шапқындап, Сәлжұқтардың Термез қаласын қысқа мерзімге басып алды.
In 1040, the Seljuk Empire defeated the Ghaznavids at the Battle of Dandanaqan and entered Iran. Conflict with the Karakhanids broke out, but the Karakhanids were able to withstand attacks by the Seljuks initially, even briefly taking control of Seljuk towns in Greater Khorasan. The Karakhanids, however, developed serious conflicts with the religious classes (the ulama), and the ulama of Transoxiana then requested the intervention of the Seljuks. In 1089, during the reign of Ibrahim's grandson Ahmad b. Khidr, the Seljuks entered and took control of Samarkand, together with the domains belonging to the Western Khanate. For half a century, the Western Karakhanid Khanate was a vassal of the Seljuks, who largely controlled the appointment of the Khanate's rulers in that time. Ahmad b. Khidr was returned to power by the Seljuks, but in 1095, the ulama accused Ahmad of heresy and managed to secure his execution. The Karakhanids of Kashgar also declared their submission following a Seljuk campaign into Talas and Zhetysu, but the Eastern Khanate was a Seljuk vassal for only a short time. At the beginning of the 12th century the Eastern Khanate invaded Transoxiana and briefly occupied the Seljuk town of Termez.
Қарақайталықтардың басып кіруі
Орта Азияға шабуыл жасаған Қара Хитай (Батыс Ляо әулеті) құрамында 1125 жылы Цзинь әулеті таратып жіберген, жойылған Ляо әулетінің қалдықтары болды. Ляо әміршісі Елю Даши түрлі тайпалардан жауынгерлер жинап, Ляо әулетін қайта құру үшін батысқа қарай жылжыған әскер құрды. Елю Чу өзені бойындағы Баласағұнды басып алды, сосын 1137 жылы Худжандта Батыс Қараханидтерді жеңді. 1141 жылы Қара Хитай Самарқан маңындағы Қатван шайқасында Сәлжұқ сұлтаны Ахмад Санжар мен Қараханидтерге ойсыратып соққы бергеннен кейін аймақтағы үстем күшке айналды. Қарахандықтардың бірнеше әскери қолбасшысы, мысалы Хорезмнің Осман әкесі, Қарахитай шапқыншылығынан кейін Қарахандық жерінен қашып кетті. Қара Хитайдан жеңілгеніне қарамастан, Қарахандық әулеті олардың қарастырылымында билікте қалды. Қара Хитайлар Баласағұнға жақын Жетісуда орналасып, Қараханидтердің кейбіреулеріне Самарқан мен Қашғарда салық жинаушы ретінде билік етуді жалғастыруға рұқсат берді. Қарахитай тұсында Қараханидтер отырыққан мұсылман халқының әкімшілері болды. Қара Хитайлар басым бөлігі мұсылман халқынан тұратын аймақты басқарған буддистер болғанымен, олар діни төзімділікпен ерекшеленген әділ билеушілер деп есептелді. Ислам діни өмірі үздірілмей жалғасты, ал исламдық билік Қара Хитайдың билігінде сақталды. Қашғар несториандық митрополияға айналды, ал Чу өзені аңғарында христиан қабір тастары осы кезеңде пайда бола бастады. Бірақ, Қарахитай әулетінің тағын басып алған Найман Кухлуг өзінің билігіндегі жергілікті халыққа исламға қарсы саясат жүргізді.
The Qara Khitai (Western Liao dynasty) host which invaded Central Asia was composed of remnants from the defunct Liao dynasty which was annihilated by the Jin dynasty in 1125. The Liao noble Yelü Dashi recruited warriors from various tribes and formed a horde that moved westward to rebuild the Liao dynasty. Yelü occupied Balasagun on the Chu River, then defeated the Western Karakhanids in Khujand in 1137. In 1141 Qara Khitai became the dominant force in the region after they dealt a devastating blow to the Seljuk Sultan Ahmad Sanjar and the Kara Khanids at the Battle of Qatwan near Samarkand. Several military commanders of Karakhanid lineages such as the father of Osman of Khwarazm fled from Karakhanid lands in the wake of the Qara Khitai invasion. Despite losing to the Qara Khitai, the Karakhanid dynasty remained in power as their vassals. The Qara Khitai themselves stayed at Zhetysu near Balasagun, and allowed some of the Karakhanids to continue to rule as their tax collectors in Samarkand and Kashgar. Under the Qara Khitai the Karakhanids functioned as administrators for sedentary Muslim populations. While the Qara Khitai were Buddhists ruling over a largely Muslim population, they were considered fair minded rulers whose reign was marked by religious tolerance. Islamic religious life continued uninterrupted and Islamic authority persevered under the Qara Khitai. Kashgar became a Nestorian metropolitan see and Christian gravestones in the Chu River Valley appeared beginning in this period. However, Kuchlug, a Naiman who usurped the throne of the Qara Khitai dynasty, instituted anti Islamic policies on the local populations under his rule.
Төмендеу
Селжуктердің Қатаван шайқасында (1141) Қара Хитайлар жеңілгеннен кейін әлсіреуі, сол кезде Қара Хитайдың қарастырылымында болған Хорезм әулетіне бұрынғы Селжук жерлеріне кеңейіп, шамамен 1190 жылы тәуелсіз билеушілерге айналуға мүмкіндік берді. 1207 жылы Бұхара халқы садарларға (діни санаттардың басшыларына) қарсы бүлік көтерді, Хорезмшах 'Ала' ад-Дин Мұхаммед осыны Бұхараны басып алу үшін бір сылтау ретінде пайдаланды. Мұхаммед содан кейін Батыс Қарахандық билеушісі Усман ибн Ибрахиммен (кейін Мұхаммедтің қызына үйленген) бірлесіп, Қара Хитайға қарсы одақ құрды. 1210 жылы Хорезм шахы Қара Хитайлар Өзгендегі қазынаны басып алып, Найман Кухлугтың бүлігін басу үшін шегінгеннен кейін Самарқанды алды. Хорезм шахы Талас тұсында Қара Хитайларды жеңді. Мұхаммед пен Кухлуг Қара Хитай империясын бөлісуге уағдаласқан сияқты. 1212 жылы Самарқан халқы Хорезмдерге қарсы бүлік шығарды, Усман осы бүлікке қолдау көрсетіп, оларды талқандады. Хорезм шахы Самарқанды қайта басып алып, Усманды өлімге кесті. Ол барлық маңызды Қарахандықтардың бағынуын талап етті және соңында Батыс Қарахандық мемлекетін жойды. 1204 жылы Қашғардағы Шығыс Қарахандықтардың бүлігін Қара Хитайлар басып таңбалады, ханзада Юсуфты кепіл ретінде Баласағұнға алып кетті. Ханзада кейін босатылды, бірақ 1211 жылы Қашғарда бүлікшілер оны өлтірді, нәтижесінде Шығыс Қарахандығы құлап қалды. 1214 жылы Қашғардағы бүлікшілер Кухлугқа бағынды, ол Қара Хитай тағын басып алған еді. 1218 жылы Кухлугты моңғол әскері өлтірді. Кейбір Шығыс Қара Хитайлардың қарастырылымдары, соның ішінде Шығыс Қарахандықтар, моңғол күштеріне қосылып, Хорезм империясын жаулап алды.
The decline of the Seljuks following their defeat by the Qara Khitais at the Battle of Qatwan (1141) allowed the Khwarazmian dynasty, then a vassal of the Qara Khitai, to expand into former Seljuk territory, where they became independent rulers circa 1190. In 1207, the citizens of Bukhara revolted against the sadrs (leaders of the religious classes), which the Khwarazmshah 'Ala' ad Din Muhammad used as a pretext to conquer Bukhara. Muhammad then formed an alliance with the Western Karakhanid ruler Uthman ibn Ibrahim (who later married Muhammad's daughter) against the Qara Khitai. In 1210, the Khwarezm Shah took Samarkand after the Qara Khitai retreated to deal with the rebellion from the Naiman Kuchlug, who had seized the Qara Khitans' treasury at Uzgen. The Khwarezm Shah then defeated the Qara Khitai near Talas. Muhammad and Kuchlug had, apparently, agreed to divide up the Qara Khitan's empire. In 1212, the population of Samarkand staged a revolt against the Khwarezmians, a revolt which Uthman supported, and massacred them. The Khwarezm Shah returned, recaptured Samarkand and executed Uthman. He demanded the submission of all leading Karakhanids, and finally extinguished the Western Karakhanid state. In 1204, a rebellion of the Eastern Kara Khanid in Kashgar was suppressed by the Kara Khitai who took the prince Yusuf hostage to Balasagun. The prince was later released but he was killed in Kashgar by rebels in 1211, effectively ending the Eastern Kara Khanid. In 1214, the rebels in Kashgar surrendered to Kuchlug, who had usurped the Kara Khitai throne. In 1218, Kuchlug was killed by the Mongol army. Some of the Kara Khitai's eastern vassals including Eastern Kara Khanids then joined the Mongol forces to conquer the Khwarezmian Empire.
Қытаймен сәйкестендіру
Қара хандық монархтары өз атақтары ретінде Тамғаж хан (түрікше «Қытай ханы»; 桃花石汗) немесе Малик әл-Машриқ ва-л-Син (арабша «Шығыс пен Қытайдың патшасы»; 東方與秦之主) атақтарын қабылдады және осы атақтармен монеталар соғылды. Олар қолданған тағы бір атақ – Сұлтан әл-Шарқ ва-л-Син (Шығыс пен Қытай сұлтаны) еді. Алғашқы кезеңдегі «прото-қараханид» монеталарында араб жазуымен үйлесімде, қытай стиліндегі төртбұрышты тесігі бар монеталар кездесетін. 751 жылғы Талас шайқасына дейін Қара хандық хандығының көп бөлігі, соның ішінде Трансоксиана және Батыс Тарим алқабы Тан әулетінің билігінде болды, ал Қара хандық билеушілері өз әулетін бірнеше ғасырдан кейін де Қытаймен байланыстырып көрсетті. Қара хандық билеушілері Ляо әулетімен некелік қарым-қатынас орнатты және Сун императорларын «аналық туыс» деп атады, бұл бұрынғы Тан әулетімен некелік байланыста болған ұйғыр және тибет билеушілерін үлгі еткен болуы мүмкін. Бір деректе Қара хандық ғалымы Махмуд әл-Қашғари өзінің туған жерін, Қашғар маңындағы аймақты, сол кездегі Қара хандық хандығының бір бөлігін «Төменгі Қытай» деп атаған.
Kara Khanid monarchs adopted Tamghaj Khan (Turkic for "Khan of China"; 桃花石汗) or Malik al Mashriq wa l’Sin (Arabic for "King of the East and China"; 東方與秦之主) as their title, and minted coins bearing these titles. Another title they used was Sulṭān al Sharq wa al Ṣīn (Sultan of the East and China). Early period "proto Qarakhanid" coinage featured Chinese style square holed coins, combined with Arabic writing. Much of the realm of the Kara Khanid Khanate, including Transoxiana and the western Tarim Basin, had been under the rule of the Tang dynasty prior to the Battle of Talas in 751, and the Kara Khanid rulers continued to identify their dynasty with China several centuries later. The Kara Khanid rulers also formed marriage relations with the Liao dynasty and addressed the Song emperors as "maternal uncle", in possible imitation of Uyghur and Tibetan rulers who had marital relations with the previous Tang dynasty. In an account, the Kara Khanid scholar Mahmud al Kashgari referred to his homeland, around Kashgar, then part of the Kara Khanid Khanate, as "Lower China".
Генетика
2018 жылдың мамыр айында Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеу үш Хара Ханидтің қалдықтарын зерттеді. Олардың аналық гаплогруппалары G2a2, A және J1c екені анықталды. Қара хандықтардың шығыс азиялық тегі алдыңғы гоктурктерге қарағанда күштірек болды.
A genetic study published in Nature in May 2018 examined the remains of three Khara Khanid individuals. They were found to be carrying the maternal haplogroups G2a2, A and J1c. The Kara Khanid were found to have more East Asian ancestry than the preceding Goktürks.