Кеңес Одағының көп мұнаралы ауыр танкысы Т-35

Кіріспе

Т-35 – 1930 жылдардағы советтік ауыр танкісі. Соғыстар аралығында және Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Қызыл Армияда шектеулі пайдаланылған, көп мұнаралы ауыр танк. Көптеген жағдайда «құрлықтағы соғыс кемесі» деп аталған бұл танк – өндіріске жеткен әлемдегі жалғыз бес мұнаралы ауыр танк болды, бірақ ол баяу және механикалық тұрғыдан сенімсіз болып шықты. «Барбаросса» операциясы кезінде іске жарамды болған Т-35 танктерінің көпшілігі жаудың шабуылынан емес, техникалық бұзылулар салдарынан жойылды. Ол замандас T-28 орта танкісіне көмек ретінде жобаланды, алайда өте аз санда ғана өндірілді. Сырттан қарағанда үлкен болғанымен, ішкі кеңістігі тар, шайқас бөлімдері бірінен-бірі бөлек орналасқан. Кейбір мұнаралар кіреберіс люктерін жауып тастады.

Өндіріс тарихы

Т-35 танкін ОКМО-ның Большевик зауытының конструкторлық бюросы әзірледі. Екі команда бөлек жобалар жасады. Немец инженері Гротте басқарған топ 107 мм әскери-теңіз зеңбірегімен қаруланған, пневматикалық серво басқару және пневматикалық аспапты пайдалана отырып, 100 тонналық төрт мұнаралы TG 5 танкін жасады. Бұл жоба кейіннен тоқтатылды. 1920-1930 жылдары бірнеше еуропалық армиялар үлкен, көп мұнаралы танктарды қолдауға ниеттенді. Мұндай көліктердің жобалары Ұлыбритания, Франция және Германияда болды. Н. Циетс басқарған ОКМО-ның екінші тобы британдық Vickers A1E1 Independent танкына ұқсас танкты жасады. 1932 жылдың шілдесіне дейін 76,2 мм зеңбірекпен жабдықталған 35 тонналық танктың прототипі аяқталды. Бірінші прототип екі 37 мм зеңбірек және екі пулеметпен жабдықталған төрт кішірек мұнарамен жақсартылды. Бұл алғашқы прототип берілісінде үлкен кемшіліктерге ие болды және жаппай өндіріс үшін тым күрделі және қымбат деп есептелді. Сондықтан жұмысы тоқтатылып, жаңа, қарапайым прототип жасалды. Бұл жаңа прототипке жаңа қозғалтқыш, жаңа беріліс қорабы және жақсартылған беріліс жүйесі орнатылды. Сонымен қатар, T 35 танкысындағы мұнараларды T 28 танкысындағы мұнаралармен стандартизациялау туралы шешім қабылданды. Екі танктың да кішкентай пулеметтік мұнаралары бірдей болды. 76,2 мм зеңбіректі орналастыратын үлкен басты мұнара да дерлік бірдей болды, бірақ T 28 танкысында артқа қарап атуға арналған қосымша пулемет болды. 1933 жылдың 11 тамызында T 35 өндіріске қабылданды. Инженерлік жұмыстар Харьков локомотив зауытына көшірілді, онда он машинадан екі партия жасалды. Екі прототиптен алынған тәжірибе негізгі өндірістегі T 35 танкын жақсарту үшін пайдаланылды, ол екінші прототиптен тағы да жақсартылды, сегіз доңғалақты аспап, жақсартылған корпус және 37 мм зеңбіректердің орнына 45 мм зеңбіректер орнатылды. 1934 жылы өндіріс басталды, 1939 жылға дейін 59 дана (конустық мұнаралары барлар да бар) жасалды. Жалпы, өндіріс кезеңінде жеке танктарға шағын жақсартулар енгізілді. Өндірістік танктарда BT 5 танкысындағы сияқты орта мұнаралар болды, бірақ артқы бөлігінде үстіртсіз. Соңғы партияда он дана T-35 танкысы болды, олардың барлық жағында еңіс бронясы бар жаңа мұнаралары, сондай-ақ аспапты қызмет көрсету люктері және жаңа жүргізуші люгі бар модификацияланған бүйірлік юбкалары болды. Олардың төртеуі негізгі мұнараның түпнұсқалық тік тұғырына ие болса, ал қалған алтысы еңіс тұғырға ие болды. Бастапқыда негізгі мұнара 76,2 мм-лік КТ 28 зеңбірегімен жабдықталған (зеңбіректің ұзындығы 16,5 калибр), ол Т 28 орта танкысында да қолданылған. Монтаждау тік бағыттауды (мақсаттануды) жоғарғы және төменгі шектері -7° және +23° болатын мүмкіндік берді. Басты мұнараның оң жағындағы қосымша қару ретінде 7,62 мм-лік ДТ пулеметі шар тәрізді орнатуда автономды түрде орналастырылды. Зеңбірек пен пулемет 360° горизонтальді ату секторына және тәуелсіз атуды басқару жүйесіне ие болды. Қосалқы ДТ пулеметі мұнараның сақтау нишасында бекітілді. Мұнараны айналдыру механизмі электромеханикалық үш жылдамдықты жетекке ие болды; авариялық жағдайда қолмен басқару да қарастырылды. 1937 жылы П-40 орнатуында негізгі мұнарадағы пулеметші люгінің негізіне ұшаққа қарсы ДТ пулеметі орнатылды. 1938 жылы негізгі мұнаралық қару ретінде L 10 танк зеңбірегі ұсынылды, бірақ ABTU ("Авто танк басқармасы") өкілдері бұл идеядан бас тартты, өйткені КТ 28 зеңбірегінің күші жаудың бронетранспорттық құралдарын жеңу үшін жеткілікті деп есептеді, ал шабуылдаушы жаяу әскерді екі 45 мм зеңбірекпен қамтамасыз етті. 1941 жылдың 1 маусымында Қызыл Армияда осы типтегі 58 танк болды, оның 48-і жауынгерлік дайындықта болды. Барбаросса операциясы кезінде 67-ші және 68-ші танк полктерінен жоғалған T-35 танктерінің көпшілігі жаудың әрекетінен емес, механикалық ақаулар немесе қозғалмайтын жағдайға байланысты жоғалды, нәтижесінде бұл танктар экипаждарымен тасталып, жойылды. Бұзылудың ең көп таралған себептері беріліспен байланысты болды; алайда, T 35 сол кездегі T 34 және KV танктеріне қарағанда автомобильдік сенімділік жоғары болды, өйткені танктердің көпшілігі олардың қалыпты қызмет көрсету аралықтарынан тыс жұмыс істегеннен туындаған, далалық жөндеу немесе танк шеберханалары жағынан өте аз және қосалқы бөлшектермен қамтамасыз ету болмады. Кейбір T-35 танктері ұзақ маршқа қатысып, науқанның басында сипатталған жағдайларды кешіктіріп, кері шегінді, асфальтталмаған жолдарда және тіпті жолдан тыс жерлерде 500 км-ден астам қашықтықты жүріп өтті, содан кейін ғана елеулі ақаулар пайда болды. T-35 танкылерінің соңғы тіркелген әрекеті Харьковтың бірінші шайқасында болды, онда төрт танк үй зауытында (қазіргі 183-ші зауыт) жөндеуден өткеннен кейін, қайта қаруландырылып, қаланың қорғанына асығыс түрде жұмылдырылды. Камераға түсірілген кемінде бір T-35 танк Германияға бағалау үшін Күммерсдорф әскери полигонына жіберілді. Бұл танк (сериялық нөмірі 715 62) мұқият тексерілді және құрылысында қолданылған броняның қалыңдығының әртүрлі екені анықталды, бұл болат зауыттарынан жеткізілген броня сапасын нашар бақылаудың салдары болуы мүмкін. 1945 жылдың сәуір айында бұл танк, қазіргі кезде көптеген қару-жарақтарынан айырылып, қозғалмайтын күйде 150-ші Panzer бригадасына берілді және Цоссен қаласына сүйреліп әкелінді, онда ол бекітілген нығайту және кедергі ретінде пайдаланылды. T-35 кейде Финляндияға қарсы қысқы соғысқа қатысқан деп айтылады, бірақ советтік дереккөздерге сәйкес, ол қатыспады. Шындығында, көп мұнаралы ауыр танктардың екі прототипі – T 100 және SMK – сынақтар үшін майданға жіберілді. Бір мұнаралы KV 1 танктары да Сумма шайқасында осы сынаққа қатысты. SMK танкы Финляндиялық мина жарылысынан зақымданды және 55 тонналық алыпты қалпына келтіруге барлық әрекеттер сәтсіз аяқталды. Бұрын белгісіз танктың фин фотосуреттері неміс барлауында T 35C деп қателікпен белгіленді.

The T 35 was developed by the OKMO design bureau of the Bolshevik Factory, which began work on a heavy tank in 1930. Two teams developed separate designs. The team headed by German engineer Grotte worked on the 100 ton four turreted TG 5 tank, armed with a 107 mm naval gun, using pneumatic servo controls and pneumatic suspension. This project was later cancelled. The concept of large, multi turreted breakthrough tanks was favoured by several European armies in the 1920s and 1930s. Designs existed in Britain, France, and Germany for such vehicles. The second OKMO team, headed by N. Tsiets, worked on a tank similar to the British Vickers A1E1 Independent. By July 1932, a prototype of a 35 ton tank with a 76.2 mm tank gun was completed. The first prototype was further enhanced with four smaller turrets, two with 37 mm guns and two with machine guns. This first prototype had severe defects in its transmission and was considered too complex and expensive for mass production. Work on it was therefore stopped and a new simpler prototype was built. This new prototype received a new engine, new gearbox and improved transmission. The decision was also made to standardise the turrets used on the T 35 with those employed on the T 28, a triple turreted medium tank. The small machine gun turrets were identical on the two tanks. The large main turret housing the 76.2 mm gun was nearly identical, but those used on the T 28 had an additional, rear firing machine gun. On 11 August 1933, the T 35 was accepted for production. Engineering was shifted to the Kharkov Locomotive Factory, and two batches of ten vehicles were completed. The experiences gained with the two prototypes were used for the main production T 35, which was again improved from the second prototype, with eight wheel suspension, improved hull and 45 mm guns in place of the 37s. It started production in 1934, and 59 (including ones with conical turrets) were built by 1939. In general, throughout its production run small improvements were made to the individual tanks. Production tanks had medium turrets similar to the ones on the BT 5, but without the rear overhang. The final batch was a run of ten T 35 that had new turrets with sloped armour all around, as well as modified side skirts with suspension service hatches and new driver's hatch. Four of them had original fully vertical pedestal for the main turret, while the latter six had sloped pedestal. Originally, the main turret was equipped with a 76.2 mm KT 28 cannon (length of barrel 16.5 calibers), which was also used on the Т 28 medium tank. The mounting allowed for vertical training (aiming) with upper and lower limits of −7° and +23°, respectively. As an auxiliary weapon in the main turret, to the right of the cannon, the 7.62 mm DT machine gun was placed autonomously in a ball setting. The cannon and machine gun had complete 360° horizontal sector of fire and independent fire control systems. The spare DT machine gun was fastened in a loop setting in the storage niche of the turret. The mechanism to turn the turret employed an electromechanical three speed drive; an auxiliary hand drive was also provided for emergency use. By 1937, an anti aircraft DT machine gun was set in a P 40 mount on the foundation of the gunner's hatch on the main turret. In 1938, the L 10 tank cannon was proposed for the main turret weapon, but the representatives of the ABTU (the "Auto Tank Directorate") abandoned this idea, considering the power of the KT 28 enough for the purpose of defeating enemy armored vehicles, and the accompaniment of attacking infantry was provided for by the two 45 mm cannons. On 1 June 1941, the Red Army possessed only 58 vehicles of this type, of those 48 were in combat ready condition. During Operation Barbarossa, the majority of the T 35s lost by the 67th and 68th Tank Regiments were lost not to enemy action but through either mechanical failure or immobilization, which resulted in these vehicles being abandoned and destroyed by their crews. The most common causes of breakdown were transmission related; however, the T 35 proved to have a greater automotive reliability than both the T 34 and KV tanks deployed at the time, with most of the failures arising from running the tanks beyond their normal service intervals, very little in the way of field repair or vehicle workshops and almost no spare parts support. Some T 35s involved in the long marches, delaying actions and retreat which characterized the beginning of the campaign, saw well over 500 km driven on unpaved roads and even off road, before experiencing any significant failure. The last recorded action of the T 35 took place during the First Battle of Kharkov, where four tanks undergoing repairs at their home factory (renamed Factory No. 183) were made roadworthy, re armed and hastily pressed into service in the defense of the city. At least one captured T 35 was shipped to Germany for evaluation at the Kummersdorf military proving ground. This tank (serial number 715 62) was meticulously inspected and showed widely divergent armor thickness values used in its construction, likely the result of poor quality control of armor plate supplied by the steel mills. In April 1945, this tank, now stripped of most of its armament and immobile, was assigned to Panzer Brigade 150 and towed into the town of Zossen where it was used as a fixed fortification and barricade. The T 35 is sometimes cited as having participated in the Winter War against Finland, but according to Soviet sources it did not. In fact, two other prototypes of multi turreted heavy tanks had been sent to the front for testing: the T 100 and SMK. Single turret KV 1s also took part in the same test at the Battle of Summa. The SMK tank was disabled by a Finnish land mine and all attempts to recover the 55 ton behemoth failed. Finnish photographs of the previously unknown tank were mistakenly designated T 35C by German intelligence.

Тірі қалғандар

Бір танк сақталып, Мәскеу маңындағы "Патриот" паркінде жұмыс жасайтын күйде тірі қалды. Бұл – Кеңес тылындағы оқу орындарында пайдаланылған төрт Т-35 машинасының бірі еді. Кубинка жинағына Т-35 шассиі негізінде жасалған SU-14 өзі жүретін артиллериялық қондырғысының прототипі де кіреді. 2016 жылдың қаңтар айында Ресейдің "Урал тау-кен және металлургия компаниясы" (УММК) Кеңес суреттерін пайдаланып, Т-35 танкысының толықтай қайта жасалған көшірмесін жасауды хабарлады. Танк УММК әскери техника мұражайында қойылмақ.