Кіріспе

Сэмюэл Кларк (11 қазан 1675 – 17 мамыр 1729) – ағылшын философы және дін қызметкері. Ол Джон Локк пен Джордж Беркли арасындағы философиядағы маңызды британдық тұлға саналады. Кларк жасаған 1662 жылғы Ортақ дұғалар кітабының өзгертілген, Үштікке қарсы тұжырымдамасы қазіргі унитариандықтардың құлшылық ету әдісіне әлі де әсер етеді.

Ерте өмір және оқу

Кларк Норвичте, Норвич қаласының әкімі және Парламент мүшесі Эдвард Кларктың ұлы, Джон Кларктың інісі болып дүниеге келді. Ол Норвич мектебінде және Кембридж университетінің Каюс колледжінде білім алды. Каюстағы оның тәлімгері Исаак Ньютонның жеке досы Джон Эллис болды, бірақ ол табиғаттану бойынша университетте басым болған картезиандық бағытта оқытты. Дегенмен, Кларк Ньютонның жаңа физикалық жүйесін қабылдады; ол Ньютондық жүйенің артықшылығын көрсету үшін картезиандық дәстүрдегі физика жөніндегі еңбектің түсіндірмелі аудармасын пайдаланды. Бұл оқулық 1697 жылы жарық көрді, сондай-ақ сол жылы Кларк Ньютонның ізбасары Уильям Уистонмен танысты. Бұл кездесу Норвичте, Уистонның Норвич епископы Джон Мурдың капелланы қызметін атқарып тұрғанда болды. Діни қызметкер болып тағайындалғаннан кейін, Кларк Уистонның орнына Мурдың капелланы болды, ал Мур оны Норфолк графтығындағы Дрейтон шіркеуінің пасторы қызметіне ұсынды. 1706 жылы Мурдың ықпалымен Кларк Лондонның Сент-Бенет-Полс-Уорф шіркеуінің ректоры болды. Одан кейін Анн патшайымы оны өзінің жеке капелландарының бірі етіп тағайындады, ал 1709 жылы Вестминстердегі Сент-Джеймс шіркеуінің пасторы қызметіне ұсынды. Оның шіркеуі Кларкты Ньютонмен жеке қарым-қатынасқа түсірді. 1704 жылы ол физико-теологиялық жүйенің мысалы болған Құдайдың болмысы мен қасиеттері туралы, ал 1705 жылы Табиғи және ашылған діннің дәлелдері туралы жазды. Бұл еңбектер кейіннен бірге жарияланды. Кларктың беделі көбінесе Құдайдың бар екенін дәлелдеуге жасаған тырысынан және әділдіктің негізі туралы теориясынан туындады. Біріншісі таза априорлық аргумент емес, және олай ұсынылмады. Мысалы, өзінен өзінің болуы және барлық нәрсенің бастапқы себебін ақыл-ой "априоримен оңай дәлелдей алмайды", - дейді ол, бірақ "заттардың әртүрлілігі мен кемелділігінің дәрежесінен, себептер мен салдарлардың тәртібінен, жаратылғандарға берілген ақыл-ойдан және заттардың сұлулығынан, тәртібінен және соңғы мақсатынан апостериорлық тұрғыдан дәлелдеуге болады". Эдмунд Лоу және басқа да жазушылар Кларктың уақыт пен кеңістіктің болуынан Құдайдың бар екендігіне дейін дәлелдегенін айтты. Бұл пікірталас 1706 жылы жанның өлмеушілігі туралы даудан туындады. Кларк Генри Додвеллдің көзқарастарын жоққа шығарды, бұл Коллинзді де тартып, ол Додвеллді қорғау үшін хат жазды. Алтыншы басылымға (1731 ж.) қарай Кларктың 1706 жылғы Додвеллге жазған хаты 475 бетке дейін ұзарды, оның ішінде Коллинздің жауаптары да бар. Кларк Додвеллге қарсы басты аргументі - жанның материалдық емес, сондықтан өлмейтін болуы керек екендігі болды. Джон Норрис Кларк пікірлесу тарапында болғанымен, Мәлебранш идеяларын қолдана отырып, басқаша пікір білдірді. Коллинз Кларкқа оның субстанциялық дуализміне қарсы шықты.

Үштік туралы Киелі кітап ілімі (1712)

Кларк Киелі жазбаларды түпнұсқа тілдерінде және алғашқы христиан жазушыларын зерттеді. Ол 1710 жылы діни ғылым докторы дәрежесін алды. 1712 жылы Кларк өзінің "Киелі жазбалардағы Үштік туралы ілім" атты трактатын жариялады. Ол үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде Үштік іліміне қатысты Жаңа өсиеттегі мәтіндердің жинағы мен түсіндірмесі; екіншісінде ілім баяндалып, ұйғарымдар жиынтығы ретінде түсіндіріледі; ал үшіншісінде Англия шіркеуінің литургиясындағы Үштік іліміне қатысты үзінділер қарастырылады. Олар сол кезде әриандық деп айыпталып, Ньютон сияқты, кейіннен "Жоғары ариандық" деп аталған антитринитаризм түріне жатты. Кларк позициясы бағыныштылық болды және Ньютон мен оның замандас ағылшын унитариандарына қарағанда аз радикалды еді. Ол 1251 библиялық мәтінді қарастырып, Иоаннның қосымшасы деп белгілі қосымша сөз тіркесін қабылдамады. Ол Уистонға қарағанда анық әрі мұқият дәлелдер келтірді.

Үштік туралы дау

Англия шіркеуіндегі дау-жанжалдар Джордж Буллдың 1685 жылы Никеяның бірінші соборына дейінгі шіркеу әулиелерінің пікірлерін жариялауымен басталды. Ол Еуропадағы басқа да жерлерде, Петавий, Кристофер Сандиус және Даниэль Цвикер социандық бағыттағы және арминиандықтар тарапынан көтерілген мәселелерге жауап берді. Тек бір буын өткен соң Кларк пен оның басты қарсыласы Дэниел Уотерлендтің жанды пікір алмасуы арқасында ғана теологиялық және тарихи мәселелер анық көрінді. Кларк пен Уотерлендтің субстанциялық бірлігі және өзіндік тууы туралы теологиялық көзқарастарында нақты айырмашылықтар болды. Уотерленд теологияда сол кездегі ағылшын православиесін, атап айтқанда, мүмкін болатын көзқарастардың православиелік Афанасийлік көзқарасқа қоса, ариандық және сабеллиандықпен шектелетінін; ал соңғы екеуінің Құдай сөзіне қайшы екенін дәлелдеді. Ол сондай-ақ Буллдың тарихи тұжырымын қолдады, яғни Никея соборына дейінгі әулиелер Никеядан кейінгі ортодоксалды көзқарастарды ұстанған. Кларктың екі тұжырымға да қарсылығын кейбір қазіргі ғалымдар қолдады. 1712 жылдан бастап ағылшын дау-жанжалының барысына кем дегенде он автор қатысты. Артур Эшли Сайкс және Джон Джексон сол кезден бастап оның өкілдері ретінде әрекет етті. Ұлы Кимблдің Ричард Мейосы (конформист емес Ричард Мейоның ұлы), Стивен Най, Эдвард Уэлчман және Эдвард Уэллс.

Қайта қарастырылған дұғалар кітабы

1724 жылға қарай Кларкқа өзінің Троицаға қарсы көзқарастарынан ашық бас тартуға қысым көрсетілді. Дегенмен, ол бұл сенімдерін жеке өмірінде сақтап қалды. Сол жылы Кларк 1662 жылғы "Ортақ дұғалар кітабының" жеке данасын өзгертіп, Үштік туралы формулаларды және Афанасийлік дінге сену шартын жойды. Бұл жұмысы жарияланбады, бірақ көшірмелері жасалып, оның ұлы кейіннен түпнұсқа қолжазбаны Ұлыбритания кітапханасына тапсырды. Теофилус Линдси Джон Диснейде болған бір көшірмесімен танысты. Линдси Кларктың еңбегін негізге алып, 1774 жылы өзінің унитариандық дұға кітабының жаңа редакциясын жариялады және оны Эссекс-стрит шіркеуіндегі қауымымен қолдана бастады. 1785 жылы Линдсейдің жұмысын Джеймс Фриман Бостон қаласындағы Король шіркеуінде пайдалану үшін одан әрі өңдеді, онда оның тоғызыншы басылымы әлі де қолданылып келеді.

Кейінгі өмір және өлім

1719 жылы Кларкты Николас Лехмер, 1-ші барон Лехмер, Лестердегі Вигстон ауруханасының басшылығына ұсынды. 1727 жылы сэр Исаак Ньютон қайтыс болғаннан кейін, сот оған монета сарайының басшысы лауазымын ұсынды, ол лауазымның жылдық табысы шамамен 1200-ден 1500 фунт стерлингке дейін жетеді. Ол бұл лауазымды қабылдаудан бас тартты.

Аудармалар

Кларк Жак Рохоның "Трайт де Физике" (1617(?) – 1672) атты еңбегінің латын нұсқасын түсіндірмелермен бірге жариялады, оны жиырма екі жасқа толғанға дейін аяқтады. Рохоның жүйесі картезиандық принциптерге негізделген және бұрын тек нашар сападағы латын нұсқасы арқылы ғана белгілі болған. Кларкның аудармасы (1697) Ньютонның еңбектерімен ығыстырылғанға дейін университетте оқулық ретінде пайдаланыла берді. Төрт басылым жарық көрді, соңғысы 1718 жылы шықты. Оны 1723 жылы оның інісі Джон, Солсбери соборының деканы, ағылшын тіліне аударды. Ол "Ортақ дұғалар кітабына" түсініктемелер қалдырды. Бұл түсініктемелер Теофил Линдсейдің 1774 жылы қайтыс болған доктор Сэмюэл Кларктың жоспары бойынша реформаланған "Ортақ дұғалар кітабы" және басқа да литургиялық еңбектердің бастауы болды.

Отбасы

Кларк өзінің бірінші туысы Кэтрин Локвудқа (1753 жылы қайтыс болды) үйленді. 17 қазан 1700 жылы Норфолк графтығының Бернхам Нортон қаласындағы Санкт Маргарет шіркеуінде Литтл Массингхемнің пасторы Локвуд мырза мен Кэтрин Кларктың қызына үйленді. Олардың жеті баласы болды, олардың бесеуі одан кейін тірі қалды; Кларктың тірі қалған ұлы Сэмюэл Кларк (1710 жылы туған) 1778 жылы ұрпақ қалдырмай қайтыс болды. Оның өсиеті оның ағасы Джон Кларктың қыздарының бірі, Фрэнсис Кларк 1778 жылғы 13 мамырда растады.

Жазбалар

Құдайдың бар екендігі мен қасиеттерінің дәлелі: және басқа жазбалар, Эцио Вайлати редакторында, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1998. Г. В. Лейбниц және Сэмюэл Кларк. Хабар алмасу, Роджер Арий редакторында, Индианаполис: Хакет, 2000.