Уэльс аспабы – крвт (crwth) туралы мақала. Еуропада кең таралған, бүгінде қолданылмайтын ежелгі аспаптың тарихы, этимологиясы және сақталған мысалдары.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уэльстік музыкалық аспап
Welsh musical instrument
Крут (/k//r//uː//θ/ KROOTH, ), сондай-ақ көпшілік, рота немесе кротта деп те аталады, – ішекті лира, әсіресе уэльстік музыкамен байланысты, қазірде қолданыстан шыққан, бірақ бір кезде Еуропада кеңінен таралған аспап. Оның тарихи төрт данасы сақталған: Сент-Фаганс Ұлттық тарих мұражайында (Кардифф); Уэльс Ұлттық кітапханасында (Аберистит); Уоррингтон мұражайы мен өнер галереясында; және Бостонның Көркем өнер мұражайында (АҚШ).
The crwth (/k//r//uː//θ/ KROOTH, ), also called a crowd or rote or crotta, is a bowed lyre, a type of stringed instrument, associated particularly with Welsh music, now archaic but once widely played in Europe. Four historical examples have survived and are to be found in St Fagans National Museum of History (Cardiff); National Library of Wales (Aberystwyth); Warrington Museum & Art Gallery; and the Museum of Fine Arts, Boston (US).
Атаудың шығу тегі
Crwth атауы уэльс тілінен шыққан, протокельт тіліндегі *krutto ("дөңгелек зат") деген сөзден туындаған. Бұл сөз ісік немесе дөңгелектеу, жүктілік немесе шығыңқылықты білдіреді, және аспаптың дөңгелек пішініне байланысты осылай аталуы мүмкін деген болжам бар. Скрипканы білдіретін басқа кельт сөздері де дөңгелек пішінге қатысты мағынаға ие. Мысалы, гаэль тілінде "cruit" сөзі "жұмба" немесе "құбыршық" мағынасын береді, сондай-ақ арфа немесе скрипка дегенді де білдіруі мүмкін. Уэльс тілінен алынған бірнеше ағылшын сөздері сияқты, бұл атау да ағылшын тіліндегі аздаған сөздердің бірі, онда әуелі W әрпі ғана дауысты дыбысты білдіру үшін қолданылады. Ағылшын тіліндегі дәстүрлі атауы – crowd (немесе rote), ал crwd, crout және crouth түрлері қазіргі кезде сирек қолданылады. Орта ғасырлардағы латын тілінде бұл аспапты chorus немесе crotta деп атаған. Уэльс тіліндегі "crythor" сөзі crwth-ты орындайтын адамды білдіреді. Ирланд тілінде бұл аспап "cruit" деп аталады, бірақ кейде оны кішкентай арфаларды белгілеу үшін де қолданған. Crewther, Crowder, Crother және Crowther ағылшын тегі, ал MacWhirter және MacWhorter шотланд тегі crowd-ты ойнаушыны білдіреді. Осы мақала мақсатында crwth аспаптың қазіргі немесе ең соңғы түрін білдіреді (суретке қараңыз).
The name crwth is Welsh, derived from a Proto Celtic noun *krutto ("round object") which refers to a swelling or bulging out, a pregnant appearance or a protuberance, and it is speculated that it came to be used for the instrument because of its bulging shape. Other Celtic words for violin also have meanings referring to rounded appearances. In Gaelic, for example, "cruit" can mean "hump" or "hunch" as well as harp or violin. Like several other English loanwords from Welsh, the name is one of the few words in the English language in which the letter W alone is used to indicate a vowel. The traditional English name is crowd (or rote), and the variants crwd, crout and crouth are little used today. In Medieval Latin it is called the chorus or crotta. The Welsh word crythor means a performer on the crwth. The Irish word is cruit, although it also was used on occasion to designate certain small harps. The English surnames Crewther, Crowder, Crother and Crowther denote a player of the crowd, as do the Scottish names MacWhirter and MacWhorter. For this article's purposes, crwth denotes the modern, or most recent, form of the instrument (see picture).
Физикалық сипаттама және ойнау техникасы
Крут өте қарапайым қораптық конструкциядан тұрады, оның жазық, fretсіз саусақ тақтасы және алты ішекті жіптері бар, олар gg´c´c´´d´d´´ деп күйленген. Бұл күйдің алғашқы есебі (Эдвард Джонс, Уэльс бардтарының музыкалық және поэтикалық реликтілері; Лондон: 1784) – кейінгі көптеген авторлар ақпарат алатын көз – көрнекі мақсаттар үшін кездейсоқ биіктік белгілеулерін қолданады. Джонс сондай-ақ, күйлеу процедурасы ең жоғары сымды сындырмайынша мүмкіндігінше тартып, содан кейін қалғандарын интервалдық түрде күйлеумен басталатынын айтады. Бұл стандартталған биіктіктер бұрынғыдан бұрынғы кезде жиі кездесетін жағдай емес еді және, шын мәнінде, ішекті аспаптарда ойнау туралы басқа нұсқаулықтарда да айтылған. Джонстың есебі кеңінен оқылды және көптеген кейінгі есептердің негізі ретінде пайдаланылды, сондықтан бүгін ол стандартты күйдің дәлелі ретінде қарастырылады. Дегенмен, әртүрлі күйлер тәжірибеден өткізілген және кейбір жағдайларда қолданылған болуы мүмкін, өйткені көптеген басқа ішекті аспаптарда, әсіресе халық мәдениеттеріндегілерде болады. Уильям Бинглинің (A Tour Round North Wales; Лондон: 1800) баяндамасындағы екінші күйлеуде дрон сымдары октавада күйленген, ал саусақ тақтасындағы сымдар секунд емес, жұпталған квинталарда күйленген. Алайда, бұл күйлеу кейінірек скрипкада ойнаудан туындаған болуы мүмкін және крутқа жалпақ көпір орнатылғандықтан, ол алты сымды бір уақытта ойнауға арналғандықтан, практикалық емес. Дәстүрлі түрде, дыбыс қорабы немесе резонаторы және кері U пішіндес мойынтұрық (суретте көрсетілген) клен немесе сикомор ағашынан бір блоктан қашалған. Саундборд немесе құрсақ – жеке бөлік (сымдарға ең жақын жоғарғы бет) – көбінесе шыршадан немесе басқа жұмсақ ағаштан жасалған, ал көпір әдетте вишнядан немесе басқа жеміс ағашынан жасалған. Дыбыс шығару үшін саундбордқа диаметрі шамамен 2,5-3 см болатын екі дөңгелек тесік салынған. Екі G сымы (Джонстың терминологиясын қолдану үшін қараңыз) саусақ тақтасына параллель жүреді, бірақ оның үстінен емес, сондықтан бұл сымдар сол қолдың басымен тартылатын тұрақты дрон ретінде қолданылды. Қалған сымдар, металл арфа тіректері және күйлеу кілтімен тартылып, босатылып, әдетте жылқы шашы мен ағаш доғасымен иіліп ойнатылды. Круттың ерекшелігі – көпірдің бір аяғы дыбыс тесігі арқылы өтіп, аспаптың артқы жағына (дыбыс қорабының түбіне) тіреледі. Бұл дыбыс бағанының немесе аниманың бастапқы әрекеті деп болжанғанмен, ол аспапта жоқ, сымдардың төменгі қысымын дыбыс тақтасынан алу үшін жасалған болуы мүмкін. Дыбыс тақтасы жазық, тіреусіз және көбінесе жұмсақ ағаштан жасалғандықтан, ол скрипканың құрсағынан әлдеқайда әлсіз. Сақталған суреттердің барлығында крут ойнаушылары аспаптың төменгі бөлігін кеудеге тіреп, мойнына белдікпен тағып ойнайды. Круттың дыбысын ортағасырлық ақын Груффид ап Дафид ап Хувел «қолда жүз дауыс» (yn y llaw yn gan llais) деп сипаттаған, бұл алты сымның бір мезгілде гармонияда естілетін бай дыбысына сілтеме жасайды. Арфа мен тимпанмен бірге, алты сымды крут Уэльстің үш негізгі ішекті аспабының бірі болды, ортағасырлық Триадаларға сәйкес, ол өзінің туған репертуарымен және шебер крут ойнаушы болуы үшін өтуі керек қатаң емтихан жүйесімен аспаптардың аристократиялық аспабы болды. Аз дағды талап ететін және мистрльдер ойнаған үш сымды нұсқасы да болды. Круттың дыбысы қазіргі скрипкаға қарағанда жұмсақ және дөңгелек, үшінші позицияны пайдалану арқылы октаваның ыңғайлы мелодиялық диапазонына ие, бірақ жоғары позицияларды пайдалану арқылы октава жарымға жетуге болады. Оның дыбысы арфа мен пибгорн (сылдыр) дыбыстарымен жақсы үйлеседі. Барлық техникалық шектеулеріне қарамастан, круттың өте тартымдылығы бар және ол тарихи қызығушылықтан гөрі көбірек. Соңғы отыз бес жылдағы зерттеулер, әсіресе күйлеумен тәжірибелер, оның бұрынғыдан күткеннен гөрі әлдеқайда әмбебап және оңай екенін көрсетті, бірақ ол қазіргі заманғы оркестрлік доғалы ішекті аспаптардың прототипі емес, олар ішекті аспаптардың басқа тармағынан пайда болған. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол дамудың логикалық соңы, емес, басқа дамудың бастапқы кезеңі.
The crwth consists of a fairly simple box construction with a flat, fretless fingerboard and six gut strings, purportedly tuned gg´c´c´´d´d´´. The original report of that tuning (Edward Jones, Musical and Poetical Relicks of the Welsh Bards; London: 1784), from which most subsequent others appear to draw their information, uses arbitrary pitch designations for illustrative purposes. Jones also states that the tuning procedure began by tightening the highest string as much as possible without breaking it, subsequently tuning the others to it intervallically. Such was not an uncommon practice in the days before standardized pitch and was, in fact, mentioned in other manuals on string instrument playing. While Jones's report was widely read and used as the basis of a number of subsequent accounts, and therefore today is often considered to be evidence of a standard tuning, it is more likely that a variety of tunings were experimented with and in some cases employed, as was and still is the case with many other string instruments, particularly those within folk cultures. A second tuning, reported by William Bingley (A Tour Round North Wales; London: 1800), features the drones tuned in octaves, with the strings over the fingerboard tuned in paired fifths rather than seconds. However this tuning is almost certainly derived from later violin playing and is impractical given that the crwth is equipped with a flat bridge and therefore designed to play all six strings simultaneously. Traditionally the soundbox, or resonator, and a surmounting yoke in the shape of an inverted U (see picture of player), were carved as a single unit from a block of maple or sycamore. The soundboard, or belly, a separate piece (the upper surface, nearest the strings), was most often made of deal or some other soft wood, and the bridge was usually made of cherry or some other fruitwood. Two soundholes, or circular openings about an inch to an inch and a quarter in diameter, were cut into the soundboard to allow pulsating air from the soundbox to escape and strengthen the tone. The two G strings (to use Jones's terminology – see above) ran parallel to the fingerboard, but not over it, so those strings were used as fixed pitch drones which could be plucked by the player's left thumb. The remaining strings, which were tightened and loosened with metal harp wrest pins and a tuning key or wrench, were usually bowed with a horsehair and wood bow. One characteristic feature of the crwth is that one leg of the bridge goes through a soundhole (see picture of player) and rests on the back of the instrument (the bottom of the soundbox). Although it has been conjectured that this is a primitive attempt at a sound post, or anima, something the instrument lacks, it is equally likely that it is designed to take some of the downward pressure of the tightened strings off the soundboard. Since that piece is flat, unbraced, and usually made of soft wood, it is much weaker than the belly of a violin. All surviving pictures of crwth players show a playing position with the lower end of the crwth braced against the chest, supported with a strap around the player's neck (see picture). The sound of the crwth was described by medieval poet Gruffydd ap Dafydd ap Hywel as 'in the hand a hundred voices' (yn y llaw yn gan llais'), referring to the rich sound of six strings sounded simultaneously in harmony. Along with the harp and timpan, the six stringed crwth was one of the three main string instruments of the Welsh according to the medieval Triads, and an instrument of the aristocracy with its own native repertoire and a strict examination system though which a master crwth player had to pass. A three stringed version also existed which required less skill and was played by minstrels. The tone of the crwth is softer and rougher than the modern violin, and has a comfortable melody range of an octave by the use of third position, although it is possible to reach an octave and a half by the use of higher positions. It's sound that goes well with the timbres of the harp and pibgorn (hornpipe). For all its technical limitations, the crwth has great charm, and is much more than a historical curiosity. Research over about the last thirty five years, and particularly experimentation with tunings, have shown it to have been much more versatile and facile than was once assumed, although it definitely was not a prototype of modern orchestral bowed string instruments, which emerged from an altogether different branch of the complex string family tree. Historically, it represents the logical end of a line of development, not an early stage of another.
Уэльстік аңыздар
Уэльсте Крайтор Ду немесе "Қара (шашты) Crwth ойыншысы" туралы бірнеше аңыз бар, олардың ең белгілісі – "Y Crythor Du a'r Bleiddiaid" немесе "Қара (шашты) Crwth ойыншысы және қасқырлар", онда басты кейіпкер аштықтан азап шеккен қасқырлардың тобынан күшпен, әуенді және икемді ойнау арқылы қашып құтылады. Тағы бір аңыз бойынша, Уэльс тарихшысы Эдвард Льюид атап өткендей, Бедгельертте ойыншы мен оның қызметшісі суықтан мерт болған. Criccieth маңында "Қара crwth ойыншысының үңгірі" де бар, ол Ffarwél Ned Puw немесе 'Farewell Dick the Piper' әніне шабыттандырған деп есептеледі.
There are a number of legends in Wales related to Crythor Du or "The Black (Haired) Crwth Player", the most notable of which is "Y Crythor Du a'r Bleiddiaid" or "The Black (Haired) Crwth Player and the Wolves", where the main character escapes attack from a pack of hungry wolves by playing in turn forcefully, melodiously and gently. Another legend has a player and his servant dying of cold in Beddgelert, noted by Welsh antiquarian Edward Lhuyd. There is also the "Cave of the black crwth player" near Criccieth, which is said to have been the inspiration for the tune Ffarwél Ned Puw or 'Farewell Dick the Piper'.
Бүгін
Круфтың бірқатар заманауи реконструкциялары жасалды; жасаушылардың арасында Гай Флокхарт, Ниал Кейн, Майкл Дж. Кинг, Хэнк Тейлор және Джерард Килбрайд бар. Бірқатар халық музыканттары осы аспапта ойнау дәстүрін жаңғыртуда, олардың ішінде ең танымал заманауи орындаушы – Касс Мюриг. Ол 2004 жылы Fflach:tradd лейблі арқылы круф музыкасының әлемдегі екінші CD-ін шығарды. (Мюриг сонымен қатар Fernhill және Pigyn Clust топтарында да ойнайды.) Басқа музыканттардың ішінде Боб Эванс (Bragod), Дэн Моррис (Cilmeri) және Седайн бар. Сақталған круф пьесаларының репертуары өте шағын, алайда көптеген басқа дәстүрлі пьесаларды осы аспапқа бейімдеуге болады және оған арнап жаңа пьесалар жазылуда. Оны бірнеше ерте музыкалық топтар, соның ішінде Cancionero да пайдаланады.
A number of modern reconstructions of the crwth have been made; makers include Guy Flockhart, Nial Cain, Michael J. King, Hank Taylor and Gerard Kilbride. A handful of folk musicians are reviving the tradition of playing this instrument, among them Cass Meurig, who is the best known modern player and who in 2004 released the album Crwth, the world's second CD of crwth music, in 2004 on the Fflach:tradd label. (Meurig also plays with the groups Fernhill and Pigyn Clust.) Other musicians include Bob Evans (Bragod), Dan Morris (Cilmeri), and Sedayne. The repertoire of surviving crwth tunes is very small, although many other traditional tunes can be adapted for the instrument and new tunes are being written for it. It is also used by several early music groups, including Cancionero.