Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өліп кеткен үнді-еуропалық тіл, оңтүстік-батыс Анатолияда қолданылған.
Extinct Indo European language of southwestern Anatolia
Ликия тілі (𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊍𐊆) – Темір дәуірінде Ликия деп аталған Анатолия аймағын мекендеген ежелгі ликиялықтардың тілі. Көптеген мәтіндер б.з.б. V және IV ғасырларға жатады. Ликия тілінің екі түрі белгілі: қалыпты Ликия тілі немесе Ликия A және Ликия B немесе Милян тілі. Ликия тілі б.з.б. бірінші ғасырдың басында жойылып, Анатолияның эллинизация кезеңінде оның орнына ежелгі грек тілі келді. Ликия тілінің өзіндік әрпі болған, ол грек әрпімен тығыз байланысты, бірақ кем дегенде бір әрпі карий тілінен алынған, сондай-ақ тілге тән әріптер де болған. Сөздер көбінесе екі нүктемен бөлінетін.
The Lycian language (𐊗𐊕𐊐𐊎𐊆𐊍𐊆 ) was the language of the ancient Lycians who occupied the Anatolian region known during the Iron Age as Lycia. Most texts date back to the fifth and fourth century BC. Two languages are known as Lycian: regular Lycian or Lycian A, and Lycian B or Milyan. Lycian became extinct around the beginning of the first century BC, replaced by the Ancient Greek language during the Hellenization of Anatolia. Lycian had its own alphabet, which was closely related to the Greek alphabet but included at least one character borrowed from Carian as well as characters proper to the language. The words were often separated by two points.
Аумағы
Ликия қазіргі Анталия мен Фетие қалалары арасындағы, әсіресе Фетие шығанағы мен Анталия шығанағы арасындағы таулы жартыарал аймағын қамтыды. Ежелгі Мысыр деректерінде Теңіз халықтарының арасында еске алынған Лукка тайпасы, Ликания деп аталатын аймақты да мекендеген болуы мүмкін, ол қазіргі Анталия мен Мерсин қалалары арасындағы, шығысқа қарай созылған таулы жартыарал бойында орналасқан.
Lycia covered the region lying between the modern cities of Antalya and Fethiye in southern Turkey, especially the mountainous headland between Fethiye Bay and the Gulf of Antalya. The Lukka, as they were referred to in ancient Egyptian sources, which mention them among the Sea Peoples, probably also inhabited the region called Lycaonia, located along the next headland to the east, also mountainous, between the modern cities of Antalya and Mersin.
Анықтау және шифрлау
XVIII ғасырдың соңынан бастап Батыс Еуропа саяхатшылары Гомер және Жаңа Өсиет әлемімен жақын танысу үшін Кіші Азияға сапарлар жасады. Кіші Азияның оңтүстік-батысында (Ликияда) олар белгісіз жазу үлгісінде жазылған жазуларды тапты. Алғашқы төрт мәтін 1820 жылы жарияланды, ал бірнеше ай ішінде француз шығыстанушысы Антуан Жан Сент-Мартин ликия алфавитін транслитерациялау және бірнеше сөздің мағынасын анықтау үшін грек және ликия тілдерінде жеке адамдардың аттарын көрсететін екі тілді пайдаланды. Келесі ғасырда мәтіндердің саны көбейді, әсіресе 1880 жылдардан бастап австриялық экспедициялар аймақты жүйелі түрде зерттеді. Дегенмен, ең қарапайым мәтіндерден басқа, қандай да бір мәтінді аударуға жасалған тыраштандырулар күмәнді болып қала берді, бірақ мәтіндердің комбинаторлық талдауы тілдің грамматикалық ерекшеліктерін анықтауға көмектесті. Грек тіліндегі баламасы бар жалғыз маңызды мәтін – Ксантос стеласы – аса пайдалы болған жоқ, себебі ликия мәтіні қатты зақымдалған еді, тіпті одан да жаман, оның грек мәтіні жақын салыстыруға мүмкіндік бермейді. 1917 жылы Бедрих Хрозный хетті тілін түсіндіргеннен кейін ғана ликия тілімен тығыз байланысты және ликия сөздігінің этимологиялық түсіндірмесіне көмектесетін тіл белгілі болды. 1973 жылы ликия, грек және арамей тілдеріндегі Литон үш тілді жазуының табылуымен үлкен қадам жасалды. Көп нәрсе әлі де түсініксіз болса да, Крейг Мелхерт және Гюнтер Нойман ликия тілінің толық сөздіктерін жасады.
From the late eighteenth century Western European travellers began to visit Asia Minor to deepen their acquaintance with the worlds of Homer and the New Testament. In southwest Asia Minor (Lycia) they discovered inscriptions in an unknown script. The first four texts were published in 1820, and within months French Orientalist Antoine Jean Saint Martin used a bilingual showing individuals' names in Greek and Lycian as a key to transliterate the Lycian alphabet and determine the meaning of a few words. During the next century the number of texts increased, especially from the 1880s when Austrian expeditions systematically combed through the region. However, attempts to translate any but the most simple texts had to remain speculative, although combinatorial analysis of the texts cleared up some grammatical aspects of the language. The only substantial text with a Greek counterpart, the Xanthos stele, was hardly helpful because the Lycian text was quite heavily damaged, and worse, its Greek text does not anywhere come near to a close parallel. It was only after the decipherment of Hittite, by Bedřich Hrozný in 1917, that a language became known that was closely related to Lycian and could help etymological interpretations of the Lycian vocabulary. A next leap forward could be made with the discovery in 1973 of the Letoon trilingual in Lycian, Greek and Aramaic. Though much remains unclear, comprehensive dictionaries of Lycian have been composed since by Craig Melchert and Günter Neumann.
Есімдіктер
Есімдер мен сипаттаулар жекеше және көпше түрлерін ажыратады. Ликия тілінде екілік формасы табылған жоқ. Екі жынысы бар: тірі (немесе "ортақ") және жансыз (немесе "бейтарап"). Жекешелік жатыс септігінің орнына, көбінесе иеленуші (немесе "жасыл етістік") қолданылады, бұл Лувик тілдеріндегідей қалыпты жағдай: сөздің түбіріне (е)h жұрнағы қосылып, сол арқылы жіктеліп өзгететін сипаттау сөз жасалады. Зат есімдер бес топқа бөлінеді: а сөздері, е сөздері, і сөздері, дауыссыз сөздері және аралас сөздері; топтар арасындағы айырмашылықтар өте аз. Зат есімдердің жіктелуі былай жүреді:
Nouns and adjectives distinguish singular and plural forms. A dual has not been found in Lycian. There are two genders: animate (or 'common') and inanimate (or 'neuter'). Instead of the genitive singular case normally a so called possessive (or "genitival adjective") is used, as is common practice in the Luwic languages: a suffix (e)h is added to the root of a substantive, and thus an adjective is formed that is declined in turn. Nouns can be divided in five declension groups: a stems, e stems, i stems, consonant stems, and mixed stems; the differences between the groups are very minor. The declension of nouns goes as follows:
септік жалғауы lada'әйел, ханым' tideimi'ұл, бала' tuhes'жүрген, немере' tese'ант, серт' atlahi'өзімдік' тірі жансыз (а сөзі) (і/е сөзі) (дауыссыз сөзі) (жансыз) (сипаттау) Жекеше Жағдайы Ø, s ~, Ø, yẽ lada tideimi tuhes (tese) atlahi Байыс септігі ~, u, ñ ladã, ladu tideimi tuhesñ atlahi Жіктеу септігі — ? Дұрыс септігі i ladi tideimi tuhesi atlahi Орналас септігі a, e, i (lada) (tideime) tesi (atlahi) Иеленуші септігі Ø, h(e); Иеленуші: (e)he , (e)hi (Иеленуші:) laθθi Жекеше, Көпше Шығару-құралдық септігі di (ladadi) (tideimedi) tuhedi Көпше Жағдайы ~ i a ladãi tideimi tuhẽi tasa Байыс септігі s ladas tideimis Жіктеу септігі — ẽti tesẽti, teseti Дұрыс/Орналас септігі e, a lada tideime tuhe tese atlahe Иеленуші септігі ẽ, ãi ladãi (?) tideimẽ
case ending lada'wife, lady' tideimi'son, child' tuhes'nephew, niece' tese'vow, oath' atlahi'own' animate inanimate (a stem) (i/e stem) (consonant stem) (inanimate) (adjective) Singular Nominative Ø, s ~, Ø, yẽ lada tideimi tuhes (tese) atlahi Accusative ~, u, ñ ladã, ladu tideimi tuhesñ atlahi Ergative — ? Dative i ladi tideimi tuhesi atlahi Locative a, e, i (lada) (tideime) tesi (atlahi) Genitive Ø, h(e);Possessive: (e)he , (e)hi (Poss. :) laθθi SIng., Pl. Ablative instrumental di (ladadi) (tideimedi) tuhedi Plural Nominative ~ i a ladãi tideimi tuhẽi tasa Accusative s ladas tideimis Ergative — ẽti tesẽti, teseti Dative/Locative e, a lada tideime tuhe tese atlahe Genitive ẽ, ãi ladãi (?) tideimẽ
Эндоним
Ликия тіліндегі өзіндік атаудың (эндонимнің) бірнеше этимологиялық зерттемесі бар. Олар: Троя соғысынан ығысқан лелег халқы, бастапқыда Карияға қоныстанған және Телмессос, Термера, Термерион, Термерос, Термила сияқты аттарды берген, содан кейін иониялықтар тарапынан Ликияға жер аударылған.
A few etymological studies of the Lycian language endonym are present. These are:): A Lelege people displaced by the Trojan War, first settling in Caria and assigning such names as Telmessos, Termera, Termerion, Termeros, Termilae, then displaced to Lycia by the Ionians.