Кіріспе
Грек дәрігері (б.з.д. 335–280 жж.) Валериус Максимустың Иерофил деп атаған адамы
the man identified by Valerius Maximus as Herophilus
Иерофил (/hɪˈrɒfɪləs/; б.з.д. 335–280 жж.), кейде латынша Иерофил деп жазылатын, ең алғашқы анатомистердің бірі саналатын грек дәрігері. Халкидон қаласында дүниеге келген ол өмірінің көп бөлігін Александрияда өткізді. Иерофил адам денелерін жүйелі түрде ғылыми диссекциялауды алғаш рет жүзеге асырған ғалым болды. Ол өз зерттеулерін тоғыздан астам еңбекте қалдырды, бірақ олардың барлығы қазір жоғалып кеткен. Ерте христиан жазушысы Тертуллиан Иерофилдің кем дегенде 600 тұтқынды тірідей диссекциялағанын айтады, алайда осы мәлімет көптеген тарихшылар тарапынан күмәндануға ұшырады. Ол көбінесе анатомияның негізін қалаушысы деп есептеледі.
Өмір
Герофил Кіші Азиядағы Халкидон қаласында (қазіргі Кадыкой, Түркия) б.з.б. 335 жылы дүниеге келген. Оның ерте өмірі туралы мәлімет аз, бірақ жас кезінде Александрияға оқуға келгені белгілі. Ересек болғаннан кейін Герофил мұғалім болды және кем дегенде тоғыз мәтін жазды, олардың ішінде "Пулс туралы" кітабында жүректен артериялар арқылы қан ағымын, ал "Бала тудыру" кітабында босанудың ұзақтығы мен кезеңдерін зерттеді. Александрияда ол дисекция жасады, көбінесе жұрт алдында, өйткені оның ісіне қызығушылар көп болды. Эрастрат оның замандасы болды. Олар бірге Александриядағы медицина мектебінде жұмыс істеді, Герофилдің даңқының арқасында бүкіл ежелгі әлемнен адамдар келді. Оның еңбектері жоғалып кеткен, бірақ Гален б.з. 2 ғасырында оларды көп цитаталады. Герофил адам денесін ғылыми тұрғыдан дисекциялаған алғашқы ғалым болды. Адам денесін кесу Александриядан басқа жерлерде тыйым салынған. Цельс "De Medicina" еңбегінде және шіркеу басшысы Тертуллиан Герофил кем дегенде 600 тірі тұтқынға вивисекция жасағанын айтады, бұл оның эмпирикалық ізденістерін пирронистік философиядан алынған сындық құралдармен үйлестірді. Алайда, эмпириктер Герофилге екі басты шабуыл жасады: анатомияның терапиялық және клиникалық медицина практикасына пайдасыз екендігі, бұл Герофилдің гуморальдық патологияны қабылдауымен дәлелденді; себептерді іздеудің пайдасы жоқ және эпистемологиялық тұрғыдан дұрыс емес екендігі. Сол кездегі дәстүрлі медицина төрт гумор теориясына негізделген, онда өт, қара өт, лайла және қан арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы ауруларға әкелетін. Тамырлар қанмен және ауа мен судың қоспасымен толтырылған деп есептелді. Дисекция арқылы Герофил тамырлар тек қанды тасымалдайтынын анықтады. Қан ағымын зерттегеннен кейін, ол артериялар мен тамырлардың айырмашылығын анықтады. Артериялар арқылы қан ағып жатқанда, олар пульсациялайтынын немесе ырғақты түрде соғылып тұрғанын байқады. Ол пульсті өлшеу үшін стандарттар жасады және осы стандарттарды ауруларды диагностикалауға көмектесу үшін пайдаланды. Бұл импульсті өлшеу үшін ол су сағатын қолданды. Герофилдің қан мен оның қозғалысы туралы зерттеулері оны миды зерттеуге итермеледі. Ол ақыл-ойдың жүрек емес, мида орналасатынын айтты. Ол ми мен мишайды ажыратып, әр бөлікке жеке мән берген алғашқы адам болды. Ол бас сүйегіндегі жүйке желісін тереңірек зерттеді. Герофил көзді зерттеуге қызығушылық танытты. Ол көру үшін оптикалық жүйкені және көз қозғалысы үшін окуломоторлық жүйкені сипаттады. Көзді дисекциялау арқылы оның әртүрлі бөліктері мен қабаттарын анықтады: көздің "терісі" - мүйіз қабықшасы (көздің алдыңғы жағындағы жарық көзден басталатын ашық бөлік) және склера (көздің ақ бөлігі), ақшыл қабық (көздің оқушының айналасындағы боялған бөлігі), торлы қабық (жарықты жүйкелік белсенділікке айналдыратын жасушаларды қамтиды) және хориоид (торлы қабық пен склера арасындағы қабат, қоректік тіндер мен торлы қабықты қоректендіретін қан тамырларынан тұрады). Герофил торлы қабықты сипаттау үшін retiform терминін қолданды, оның құю желісіне ұқсастығынан, бұл қазіргі терминнің шығу тегі. Бас сүйегін одан әрі зерттеуге Герофил адам жанының орналасқан жері деп есептейтін каламус скрипториус деп сипаттауға мәжбүр болды. Бас сүйегіндегі жүйкелерді талдау оған жүйкелер мен қан тамырларын ажыратуға және қозғалтқыштық және сезімтал жүйкелердің айырмашылығын анықтауға мүмкіндік берді. Ол сезімтал және қозғалтқыш жүйкелер мидан шығады және жүйкелік беріліс пневма арқылы жүреді деп есептеді. Оның адам ағзасына қатысты бір ілімі - бұл пневма, оның ойынша, қанмен бірге артериялар арқылы ағатын зат. Бұл ойды сол кездегі медициналық сенімдермен үйлесімді ету үшін Герофил пневманың миға жетуіне кедергі келтіретін төрт гумордың біреуінің шамадан тыс көп болуы ауруларға әкеп соғатынын айтты. Герофил анатомиялық құбылыстарды сипаттау үшін осы күнге дейін қолданылатын көптеген басқа да ғылыми терминдерді енгізді. Ол зерттеу объектілерін сипаттау үшін өзі жасаған терминдерді пайдаланып, оларды алғаш рет атау арқылы "табиғи атауларды" қолданудан гөрі, әдеттегі терминология ұғымын енгізген алғашқылардың бірі болды. Бас сүйегіндегі синустардың бірігуіне оның құрметіне торкулярлық Herophili деп аталды. Торкуляр - латын тілінен аударылған Герофилдің "ληνός lenos" деген атауы, "шарап құмырасы" немесе "шарап қысу машинасы". Ол сонымен қатар кіші ішектің бөлігі болып табылатын он екі саусақ ішегін де атады. Оның анатомиялық зерттеулерінің басқа да салаларына бауыр, ұйқы безі және асқазан-ішек жолы, сондай-ақ сілекей бездері мен жыныс мүшелері кіреді. Герофил әйелдің репродуктивті жүйесінің физиологиясы туралы кеңінен білгені үшін мақталады. "Бала тудыру" кітабында ол жүктіліктің кезеңдері мен ұзақтығын, сондай-ақ қиын босанудың себептерін талқылады. Осы еңбектің мақсаты босандылықтар мен сол кездегі басқа да дәрігерлерге көбелек және жүктіліктің процесін толық түсінуге көмектесу болды. Ол сонымен қатар жұмыртқаны ашқан және кейінірек Скененің безі деп аталатын нәрсені ғылыми тұрғыдан сипаттаған алғашқы адам болды, 2001 жылы оған әйел простатасы деген екінші термин қабылданды. Герофил дене шынықтыру мен дұрыс тамақтанудың адам денсаулығына қажет екеніне сенді. Ол бір рет: "Денсаулық жоқ болса, даналық өзін көрсете алмайды, өнер көріне алмайды, күш жұмсау мүмкін емес, байлықсыз, ал ақыл күшсіз" деген.
that anatomy was useless to the therapeutic and clinical practice of medicine, as demonstrated by Herophilos's own acceptance of humoral pathology. it was useless and epistemologically unsound to try to find causal explanations from the evident to the non evident. Conventional medicine of the time revolved around the theory of the four humors in which an imbalance between bile, black bile, phlegm, and blood led to sickness or disease. Veins were believed to be filled with blood and a mixture of air and water. Through dissections, Herophilus was able to deduce that veins carried only blood. After studying the flow of blood, he was able to differentiate between arteries and veins. He noticed that as blood flowed through arteries, they pulsed or rhythmically throbbed. He worked out standards for measuring a pulse and could use these standards to aid him in diagnosing sicknesses or diseases. To measure this pulse, he made use of a water clock. Herophilos's work on blood and its movements led him to study and analyse the brain. He proposed that the brain housed the intellect rather than the heart. He was the first person to differentiate between the cerebrum and the cerebellum, and to place individual importance on each portion. He looked more in depth into the network of nerves located in the cranium. Herophilos was particularly interested in the eye. He described the optic nerve for seeing and the oculomotor nerve for eye movements. Through his dissection of the eye, he discovered its different sections and layers: the "skin" of the eyeball comprising the cornea (the clear part at the front of the eye through which light begins to be focussed into the eye) and sclera (the white of the eye), the iris (the colored part of the eye surrounding the pupil), the retina (containing the cells converting light into neural activity), and the choroid (a layer between the retina and the sclera comprising connective tissue and blood vessels nourishing the retina). Herophilos used the term retiform to describe the retina, from its resemblance to a casting net, giving the origin of the modern term. Further study of the cranium led Herophilos to describe the calamus scriptorius, which he believed was the seat of the human soul. Analysis of the nerves in the cranium allowed him to differentiate between nerves and blood vessels and to discover the differences between motor and sensory nerves. He believed that the sensory and motor nerves shot out from the brain and that the neural transmissions occurred by means of pneuma. Part of Herophilos's beliefs about the human body involved the pneuma, which he believed was a substance that flowed through the arteries along with the blood. To make this consistent with medical beliefs at the time, Herophilos stated that diseases occurred when an excess of one of the four humors impeded the pneuma from reaching the brain. Herophilos also introduced many other scientific terms used to this day to describe anatomical phenomena. He was among the first to introduce the notion of conventional terminology, as opposed to use of "natural names", using terms he created to describe the objects of study, naming them for the first time. A confluence of sinuses in the skull was originally named torcular Herophili after him. Torcular is a Latin translation of Herophilos's label, ληνός lenos, 'wine vat' or 'wine press'. He also named the duodenum, which is part of the small intestine. Other areas of his anatomical study include the liver, the pancreas, and the alimentary tract, as well as the salivary glands and genitalia. Herophilos is credited with learning extensively about the physiology of the female reproductive system. In his book Midwifery, he discussed phases and duration of pregnancy as well as causes for difficult childbirth. The aim of this work was to help midwives and other doctors of the time more fully understand the process of procreation and pregnancy. He is also credited with the discovery of the ovum, and was the first to make a scientific description of what would later be called Skene's gland, for which in 2001 the term female prostate was accepted as a second term. Herophilos believed that exercise and a healthy diet were integral to an individual's bodily health. He once said that "when health is absent, wisdom cannot reveal itself, art cannot become manifest, strength cannot be exerted, wealth is useless, and reason is powerless".